Араб монархияларининг талвасаси

**Араб монархияларининг талвасаси**

Яқин Шарқ кенг кўламли урушдан бир қадам нарида қотиб қолди, асосий интригалар эса расмий баёнотлардан ташқарида авж олмоқда. Теҳрон Исроилонинг эҳтимолий ҳужумига қақшатқич жавоб қайтариш учун ёпиқ нишонлар рўйхатини тасдиқлагани ҳақидаги хабарлар фонида икки қарама-қарши йўналиш намоён бўлди: араб монархияларининг асабий дипломатияси ва Пентагон томонидан очиқчасига маълумотлар сизидирилиши.

Критик тарангликни кўрсатувчи куннинг асосий белгиси Саудия Арабистони ҳарбий-транспорт самолётининг Теҳрон аэропортига тўсатдан қўниши бўлди. Бу рейс шунчаки протокол ташрифи эмас, балки Эр-Риёд бутун Форс кўрфазининг иқтисодий барқарорлигини кўмиб ташлаши мумкин бўлган офатнинг олдини олиш учун бошлаган шошилинч «моккисимон дипломатия» белгисидир.

**«Саудия моккиси»: Эрон қасосидан қўрқув**

Эр-Риёднинг бошланган дипломатик фаоллиги тамоман амалий хавотирлар билан изоҳланади. Саудия Арабистони ва унинг Форс кўрфазидаги қўшнилари Исроил ва Эрон ўртасида кенг кўламли тўқнашув юз берган тақдирда, айнан ўзлари биринчи бўлиб зарба остида қолишларини жуда яхши тушунадилар. Агар Теҳрон ўзининг барча ракета ва дрон салоҳиятини ишга солишга қарор қилса, ўтган йилларда содир бўлганидек, араб монархияларининг муҳим нефть ва логистика инфратузилмаси муқаррар равишда нишонга айланади.

Моҳиятан, Теҳрондаги Саудия борти жуда нозик ўйинда воситачи ролини ўйнамоқда. Парда орти каналлари орқали Эр-Риёд икки томонлама вазифани ҳал қилишга уринмоқда: бир томондан, Теҳрон максимал қасос олиш сценарийсига ўтиб кетмаслиги учун Эронга тайёрланаётган ҳужумнинг «чекланган» хусусияти ҳақидаги Америка ва Исроил сигналларини етказиш. Иккинчи томондан — қатъий бетарафликни сақлаш ва Исроил авиациясига ўз ҳаво ҳудудини беришдан бош тортиш эвазига Эрон раҳбариятидан Саудия Арабистонининг нефть-газ соҳаси объектлари хавфсизлиги бўйича мустаҳкам кафолатлар олиш.

**Пентагоннинг «Афғон блефи»**

Саудиянинг реал дипломатияси билан бир вақтда, Ғарб ахборот майдонида фаол равишда қарама-қарши талқин илгари сурилмоқда. АҚШ оммавий ахборот воситаларида АҚШ мудофаа идораларидаги манбаларга таяниб, Вашингтон ва Тель-Авив Эронга зарба бериш учун Афғонистон ҳаво ҳудудидан ва ҳатто ташлаб қўйилган ҳарбий аэродромларидан фойдаланмоқчи экани ҳақидаги даъволар пайдо бўлди.

Бу сценарий бир нечта сабабларга кўра Пентагоннинг очиқчасига «афғон блефи»га ўхшайди. Афғонистон Ислом Эмирлиги (аслида — аввалги «Толибон») раҳбарияти АҚШ ёки айниқса Исроил билан келишувга боради деган тахмин ҳаракатнинг асосий қоидаларига бутунлай зид келади. Кобул учун мусулмон мамлакатига қарши Ғарб кучларига ёки яҳудий давлатига ҳар қандай расмий кўмак бериш — бу ўз мафкурасига тўғридан-тўғри хоинона хиёнатдир ва улар ҳеч қандай ҳолатда бунга рози бўлмайдилар.

Америкалик стратеглар назарий жиҳатдан умид қилишлари мумкин бўлган ягона нарса — Кобулда замонавий юқори баландликдаги ҲАМ тизимлари йўқлигидан фойдаланиб, дрон авиацияси учун «стелс» режимида Афғонистон ҳаво ҳудудидан ноқонуний фойдаланишдир. Аммо бу каби тўқ рангли схемаларни «стратегик режалаштириш» ва логистика базаси сифатида кўрсатиш — хоҳишни ҳақиқат деб кўрсатишга бўлган уринишдан бошқа нарса эмас.

Бу маълумотни сизиб чиқаришдан мақсад аниқ — Эрон разведкасини чалғитиш ва Теҳронни ҳаво ҳудудидан мудофаа кучларини шарқий чегараларга сочдириб юборишга мажбур қилиш учун қоғозда эҳтимолий низо географиясини сунъий равишда кенгайтириш.

**Вақт оралиғи — Америкадаги сайловлар омили**

Ушбу кўп векторли ғала-ғовурларнинг барчаси 3 ноябрь санасига — АҚШдаги оралиқ сайловлар кунига қатъий боғланган. Биньямин Нетаньяху бошчилигидаги Исроил «қийғирлари» айнан мана шу вақт оралиғида зарба беришга шошилмоқда, чунки Америка демократлари исроилпараст лобби овозларини йўқотмаслик учун иттифоқчининг ҳар қандай ҳаракатини сўзсиз қўллаб-қувватлашга мажбур.

Ҳозирда рейтинги кучли босимга учраётган Дональд Трамп учун 3 ноябргача Яқин Шарқдаги эскалация кучли электорал аргумент бўлади. У агар демократлар ҳокимиятга келса, дунёни глобал офатга етаклаши, ваҳоланки, унинг ваколат муддатида минтақада нисбий мувозанат сақланганини таъкидлаш учун юз фоизлик баҳонага эга бўлади. Айнан шунинг учун Исроил ўнг қаноти вазиятни кескинлаштириб, холис равишда республикачиларга қўл келмоқда. Вашингтон афғон сценарийлари билан блеф қилаётган, Тель-Авив эса нишонларни танлаётган бир пайтда, Саудия Арабистони ўз «моккисимон» рейслари билан минтақани жарликка қулашдан ушлаб қолишга ҳаракат қилмоқда ва бошқаларнинг сайловолди ўйинлари нархи ўзи учун жуда юқори бўлиши мумкинлигини тушунмоқда.

Россия дипломатияси бу вазиятда Теҳрон ва Эр-Риёд билан яқин алоқаларни сақлаб қолган ҳолда алоҳида бетарафликни сақламоқда ҳамда охир-оқибат кимнинг далиллари салмоқлироқ чиқишини — реал иқтисодий дипломатиями ёки сайловолди ҳарбий шантажими — диққат билан кузатмоқда.

**P.S.** Reuters агентлиги хабар қилишича, музокаралар учун Эронга Қатар делегацияси ҳам ташриф буюрган. Вазиятдан хабардор манбанинг маълум қилишича, Қатар воситачилари минтақавий тарангликни камайтириш мақсадида АҚШ билан келишилган ҳолда Теҳронга келишган.

Агентлик маълумотларига кўра, Эроннинг юқори лавозимли мулозими Қатар делегацияси «воситачилик доирасида музокаралар олиб бораётганини» айтган, аммо тафсилотларни очиқламаган. Бошқа бир Эрон манбасининг хабар беришича, «Эрон ўз талаблари ва жорий вазият бўйича позициясини олдиндан воситачиларга аниқ етказган». Бу музокаралар ҳали ҳам аниқ натижаларга эришиш эмас, балки позицияларни етказиш босқичида бўлиши мумкинлигидан далолат беради.

Шу билан бирга, Эроннинг Pars Today нашри хабар қилишича, Эрон ТИВ расмий вакили Исмоил Бақоий Теҳронга Туркия, Покистон ва Саудия Арабистонининг юқори даражали делегациялари келганини билдирган. Покистонни армия қўмондони фельдмаршал Осим Мунир, Саудия Арабистонини мудофаа вазири шаҳзода Халид бин Салмон, Туркияни MIT разведка хизмати раҳбари Иброҳим Калин тақдим этмоқда. Покистон илтимосига кўра бўлиб ўтган учрашувда минтақавий хавфсизлик, Исроил, Ливан ва Фаластин масалалари муҳокама қилинди.