АҚШда ўлим жазоси кучайган бир кунда уч киши қатл этилади

Пайшанба куни уч киши қатл этилиши режалаштирилган, бу АҚШда камдан-кам учрайдиган ҳодиса бо'либ, бутун мамлакат бо'йлаб о'лим жазоси ҳолатларининг сезиларли даражада ошганини ко'рсатади. 66 ёшли Энтони Даррелл Хайнс, 71 ёшли Карлос Куеста-Родригес ва 41 ёшли Жереми Уилямс қатл этилиши режалаштирилган маҳбуслардир. Бу Қо'шма Штатларда 16 йил ичида биринчи марта уч киши бир кунда қатл этилади.

Теннесси штатида Хайнс, Алабама штатида Уилямс ва Оклахома штатида Куеста-Родригеснинг қатл этилиши режалаштирилгани бутун мамлакат бо'йлаб о'лим жазосининг кескин ошганини ко'рсатади. 2025-йилда қатл этилганлар сони 2021-йилга нисбатан то'рт баравардан ко'проққа ошди, гарчи жамоатчилик ва судялар ҳай'ати унинг қо'лланилишига шубҳа билан қараса ҳам.

Бу о'сишни қандай омиллар қо'зг'атмоқда ва жамоатчилик фикри бу тенденцияга мос келадими?

Президент Доналд Трамп о'лим жазосини доимий равишда қо'ллаб-қувватлаб, уни "Америка фуқароларига қарши энг даҳшатли жиноятлар ва о'лимга олиб келадиган зо'равонлик ҳаракатларини содир этганларни то'хтатиш ва жазолашнинг муҳим воситаси" деб та'рифлаган. 2020-йилдаги дастлабки муддати давомида у деярли йигирма йил давомида федерал о'лим жазосига мораторийни бекор қилди, бу эса олти ой ичида 13 та қатл қилишга олиб келди. Президент Байден мораторийни қайта тиклаган бир пайтда, Трамп 2025-йилда иккинчи муддатининг биринчи кунида федерал о'лим жазосини қайтарувчи фармонни имзолади. Бироқ, бу фармондан бери ҳеч қандай федерал қатллар амалга оширилмади. АҚШда ҳам федерал, ҳам штат ҳокимиятлари қатл қилишни буюриши мумкин.

Трамп ма'мурияти даврида Адлия вазирлиги қатл протоколларини отиш гуруҳлари ва о'лимга олиб келадиган ин'экцияларни қайта тасдиқлаш каби усулларни о'з ичига олган ҳолда кенгайтирди. Агентлик апрел ойида о'лим жазоси ишларини тезлаштириш учун ички жараёнларни соддалаштирганини э'лон қилди. Трампнинг фармони шунингдек, штатларни ҳуқуқни муҳофаза қилиш органи ходимининг о'лдирилиши билан бог'лиқ барча федерал жиноятлар учун о'лим жазосини қо'ллашга ундади ва бош прокурорга штатларда о'лимга олиб келадиган ин'экция дорилари етарли миқдорда бо'лишини та'минлашни ва шу билан штат даражасидаги о'лим жазосини осонлаштиришни буюрди.

Бироқ, о'лим жазосига қарши бо'лган Амнестй Интернатионал УСА ташкилотининг тадқиқот бо'йича директор о'ринбосари Жастин Маззоланинг со'зларига ко'ра, бу о'згаришларнинг то'лиқ та'сири бир неча йил давомида аниқ бо'лмайди. "Ҳақиқий ишнинг ко'риб чиқилиши учун қанча вақт кетиши ва судланганидан кейин барча апелляция шикоятлари туфайли", деб тушунтирди у.

2025-йилда 11 штатда 47 та қатл ижроси амалга оширилди, бу 2024-йилдаги 25 та қатл ижросидан сезиларли даражада ко'п. Ушбу о'лимларнинг тахминан 40% Флоридада содир бо'лган, бу эса Суншине Стате штатини қатл ижроларининг миллий о'сишига асосий ҳисса қо'шган. 2026-йил о'рталарига келиб, Флорида 19 та қатл ижросидан 12 тасини ташкил этган.

Мутахассислар буни республикачи губернатор Рон ДеСантисга бог'лашади. "У бизнинг рекорд даражадаги қатл ижроларини ко'ришимизга сабаб бо'лмоқда. У Флориданинг Қо'шма Штатларнинг қолган қисмига нисбатан четда туришининг сабаби", деди О'лим жазоси бо'йича ахборот маркази (ДПИС) ижрочи директори Робин Маҳер. ДПИС о'лим жазоси бо'йича ма'лумотлар ва тадқиқотларни тақдим этади, аммо унинг ахлоқий жиҳатлари бо'йича нейтрал позицияни сақлаб қолади.

ДеСантис қатл ижроси жараёнини соддалаштирадиган қонунчилик о'згаришларини қо'ллаб-қувватлади. 2023-йилда Флорида о'лим жазоси учун қонуний чегарани пасайтирди ва о'лим жазосини тавсия қилиш учун зарур бо'лган судялар сонини бир овоздан 12 тадан саккизтагача камайтирди. Бундан ташқари, 12 ёшгача бо'лган вояга етмаганга нисбатан жинсий зо'равонлик о'лим жазосига айланди. ДеСантис о'лим жазосини жиноятчилик учун "кучли то'хтатувчи" ва "энг ёмон жиноятчилар учун муносиб жазо" сифатида тарг'иб қилди.

Алоҳида штатлар жиноятларни та'қиб қилиш ва қатл қилишни буюриш ваколатига эга эканлигини ҳисобга олсак, ваколатнинг катта қисми штат губернаторларига тегишли. Флорида о'зига хосдир, чунки унинг губернатори барча апелляция шикоятларини ко'риб чиққан маҳбуслар учун суд назоратисиз бир томонлама равишда о'лим жазосини имзолаши мумкин. Пенсилванияда шунга о'хшаш тизим мавжуд, аммо 1999-йилдан бери қатл қилинмаган.

АҚШ ҳали ҳам о'лим жазосини қо'ллайдиган кам сонли Г'арб давлатларидан бири бо'либ қолмоқда, бу жазо асосан Европада бекор қилинган ва Африкада камайиб бормоқда. АҚШда 50 та штатдан 27 тасида штат қонунларига мувофиқ о'лим жазоси мавжуд. Улардан то'рттаси — Калифорния, Огаё, Орегон ва Пенсилвания — ижро этувчи ҳаракатлар орқали қатлларни то'хтатиб қо'йди, чунки улар муваффақияциз қатл этишлар, камситишлар ва харажатлардан хавотирда.

Ушбу муаммоларга қарамай, ко'пчилик уни ҳали ҳам қо'ллаб-қувватлайди. Флорида штатининг бош прокурори Жеймс Утмеер шов-шувли қотиллик ишларида о'лим жазосини қат'ий равишда қо'ллаб-қувватлади ва "бузуқ" жиноятчилар учун "энг юқори жазо шакли"ни қо'ллаб-қувватлади. Флорида штати прокурори Уилям Шеинер Сентрал Флорида Публис Медиа нашрига берган интервюсида шундай деди: "Бундай хатти-ҳаракатлар билан шуг'улланадиган одамларнинг жазоси, очиқчасига, муносиб ва бу жазо о'ринли ёки ё'қлигини 12 кишидан иборат ҳакамлар ҳай'ати ҳал қилади". У қо'шимча қилди: "Мен о'лимни вариант сифатида ко'риб чиққаним, бу жазо бо'лади дегани эмас. Бу асосан мен жамоатчиликка айтмоқчиман: о'лим о'ринли ёки ё'қлигини ҳал қилиш сизларга бог'лиқ". Утмеер ва Шеинернинг офислари ББСнинг изоҳ бериш ҳақидаги илтимосига дарҳол жавоб беришмади.

Қатл қилиш усуллари, уларни амалга ошириш керакми ёки ё'қми деган савол каби баҳсли бо'либ қолди. Фармацевтика компаниялари о'з маҳсулотларидан о'лим жазоси сифатида фойдаланишга қаршилик ко'рсатдилар, бу эса о'лимга олиб келадиган ин'экция дориларининг етишмаслигига олиб келди. 2025-йилда бундай етишмовчиликка дуч келган Жанубий Каролина маҳбусларни отиб ташлаш гуруҳи томонидан қатл қилишни бошлади.

Бундан ташқари, бир қатор муваффақияциз қатллар хавотир уйг'отди. ДПИС ҳисоб-китобларига ко'ра, 1890-йилдан 2010-йилгача АҚШда қатлларнинг тахминан 3% муваффақияциз бо'лган, о'лимга олиб келадиган ин'экциялар энг юқори ко'рсаткичга эга бо'лган. Ташкилот ма'лумотларига ко'ра, 2022-йилда АҚШда қатлларнинг учдан бир қисмидан ко'прог'и муваффақияциз ёки жуда муаммоли бо'лган. Май ойида Теннесси штати расмийлари о'нлаб йиллар давомида о'лимга маҳкум бо'лган Тони Вон Каррутҳерсга о'лимга олиб келадиган ин'экция қилишга бир соатдан ко'проқ вақт сарфладилар. Гувоҳлар унинг ко'крагидан қон оқаётгани ва ог'риқдан такрорий нолалар қилгани ҳақида хабар беришди. Муваффақияциз қатлдан кейин Каррутҳерсга бир йиллик муҳлат берган губернатор Билл Ли, қатл муваффақияциз бо'лмаганини, балки шифокор вена ичига киришни аниқлай олмаганини та'кидлади.

Пайшанба куни қатл этилиши давом этадими ёки со'нгги дақиқада кечиктириладими, нома'лумлигича қолмоқда. То'рт йил давомида о'зини айбсиз деб тан олган ва ётоқда ётган 66 ёшли Энтони Даррелл Хайнс Теннесси штатида о'н икки ҳафта олдин Каррутҳерсда муваффақияцизликка учраган протокол ёрдамида қатл этилиши режалаштирилган. Алабама штатида 2021-йилда 5 ёшли қизчани зо'рлаш ва о'лдиришда айбдор деб топилган Жереми Уилямс штатнинг 2026-йилдаги биринчи қатл бо'лиши мумкин. Уилямс адвокатларини ишдан бо'шатди ва о'лимга олиб келадиган ин'экция орқали қатл этишга ко'нгилли бо'лди ва Алабама губернатори Кей Ивей авф этмаслигини айтди. Оклаҳома штатида 2003-йилда содир этилган қотилликда айбдор деб топилган 71 ёшли Карлос Куеста-Родригес авф ёки раҳм со'рамади. У пайшанба куни ҳам о'лимга олиб келадиган ин'экция қилиниши режалаштирилган, аммо мутахассислар унинг ёши унинг муваффақияциз қатл этилиш хавфини ошириши ҳақида огоҳлантирмоқда.

Ушбу режалаштирилган қатллар о'лим жазосини жамоатчилик томонидан қо'ллаб-қувватлашнинг барқарор равишда пасайиши фонида содир бо'лмоқда. "Бу арзон ва осон сиёсий ечимнинг акси", деб изоҳ берди о'лим жазосига қарши бо'лган халқаро ҳуқуқий ташкилот Реприеве УС бош директори Мая Фоа. Галлуп со'рови шуни ко'рсатадики, америкаликларнинг атиги 52 фоизи о'лим жазосини ахлоқий жиҳатдан мақбул деб билади, бу 1970-йиллардан бери энг паст ко'рсаткич. Маҳер та'кидлаганидек, ҳали ҳам ко'пчилик бо'лса-да, бу пасайиш о'згарувчан тенденциялардан далолат беради.

Бу заифлашиб бораётган қо'ллаб-қувватлаш, шунингдек, ҳакамлар ҳай'ати томонидан чиқарилган о'лим жазолари сонининг камайишида ҳам акс этади. 1990-йилларда бутун мамлакат бо'йлаб ҳакамлар ҳай'ати ҳар йили 300 дан ортиқ о'лим жазосини чиқарган. 2025-йилда улар атиги 23 та о'лим жазосини чиқарган. "Бу бизга жуда муҳим нарсани англатади: булар энг ёмон жиноятларни содир этганликда айбланаётган одамлар устидан ҳукм чиқараётган ва кейин қайси жазо бу жиноятларга мос келишини ҳал қиладиган оддий фуқаролардир", деб тушунтирди Маҳер. "Бу ҳакамлар ҳай'ати тобора ко'проқ о'лим жазоси то'г'ри жавоб эмаслигини айтмоқда."