АҚШ-Эрон урушининг таъсири ташқи томонга таъсир қилиши билан Сомали қароқчилиги кучайиб бормоқда

Сомали қароқчилиги қайта кучаймоқда, денгиз блокадалари ва АҚШ билан Эрон урушидан келиб чиққан можаролар туфайли аллақачон кучайиб бораётган кемаларга таҳдидлар кучаймоқда. Қароқчилар энди қирг'оқдан узоқда жойлашган кемаларга чиқиб, уларни қирг'оққа яқинлаштирмоқда.

О'тган ҳафта Аден ко'рфазида то'рт кун ичида иккита юк кемаси қо'лга олинди, бу йил ҳужумга учраган кемаларнинг умумий сонини камида 13 тага етказди. Бу о'сиш қароқчиларга қарши мисли ко'рилмаган дрон ҳужумларига сабаб бо'лди. Бу о'н йилдан ортиқ вақт ичида кемаларни олиб қочганларнинг энг катта о'сиши бо'либ, бу муҳим халқаро савдо минтақасида хавфсизлик борасидаги хавотирларни кучайтиради.

"Қароқчилик ҳар доим имконият жиноятидир", деди Халқаро инқироз гуруҳи (ИСГ) нинг Сомали бо'йича катта таҳлилчиси Омар Маҳмуд ва қо'шимча қилди: "ва ҳозирда қароқчилар имкониятни ко'ришмоқда".

Бу имконият урушнинг шимолдаги минтақавий сув ё'лларига та'сиридан келиб чиқади. АҚШ ва Эрон стратегик Ҳормуз бо'г'озини назорат қилиш учун курашмоқда. Шу билан бирга, Теҳроннинг Ямандаги ҳусий иттифоқчилари Қизил денгизга киришни бошқарадиган Баб ал-Мандеб бо'г'озида мақсадли блокада о'рнатдилар. Асосан Саудия Арабистони билан низога қаратилган бо'лса-да, бу блокада халқаро юк ташиш учун хавфсизликни кучайтиради.

Сомали қирг'оқлари яқинида кемаларни ҳимоя қилувчи Европа Иттифоқи денгиз кучлари операциялари қо'мондони вице-адмирал Игнасио Виллануева Серрано шундай деди: "Менимча, қароқчилар Ҳормуз ва Баб ал-Мандебдаги икки ташқи воқеа билан халқаро кучлар қароқчиларни қидириш о'рнига бу инқирозларга баг'ишланишига ишонишади".

Яқинда о'г'ирлаб кетилган кемалар орасида 17-август куни Сомали ярим автоном Пунтланд минтақаси яқинида ҳужумга учраган Камерун байрог'и остидаги МВ Лутуф ҳам бор эди. Бир неча кундан со'нг, қароқчилар Ко'рфазнинг қарама-қарши томонидаги Яман яқинидаги сувларда Эритрея байрог'и остидаги МТ Сибу 1 нефт маҳсулотлари танкерига чиқишди.

Лутуфнинг қо'лга олиниши кутилмаган оқибатларга олиб келди. 18-августдан бери иккита дрон ҳужуми кемадаги қароқчиларни та'минловчи тармоққа алоқадор деб тахмин қилинган о'н уч кишининг о'лимига сабаб бо'лди. Ҳеч бир ташкилот жавобгарликни о'з зиммасига олмаган бо'лса-да, маҳаллий расмийлар ҳужумларни Туркияга бог'лаб, кема турк қуролларини ташиётганини та'кидламоқда.

ББС ма'лумотларига ко'ра, Лутуф ҳозирда ко'п миллион долларлик товон пули талаблари билан ушлаб турилган олтита кемадан бири ҳисобланади. Улардан то'рттаси қароқчилик маркази сифатида танилган балиқ овлаш шаҳри Бандер Бейла яқинида лангар ташлаган.

Кемаларни олиб қочқинлик даражаси сезиларли бо'лса-да, 15 йил аввалги энг юқори ко'рсаткичдан анча узоқ, бу эса глобал иқтисодиётга миллиардлаб долларга тушди. 2011-йилда Сомали қароқчилари 200 дан ортиқ ҳужум уюштирган ва юзлаб экипаж а'золарини гаровга олган. Халқаро денгиз флотининг мувофиқлаштирилган чоралари, тижорат кемаларида хусусий хавфсизлик билан биргаликда, таҳдидни муваффақиятли равишда бартараф этди ва 2023 ва 2024-йилларда авж олишларнинг олдини олди.

Бироқ, мутахассислар қароқчилар тармоқлари бостирилган бо'лса-да, улар Сомалидаги уларни қо'ллаб-қувватловчи ёмон иқтисодий ва хавфсизлик шароитларини бартараф эта олмаганликлари сабабли сақланиб қолганини та'кидламоқда.

Ҳозирда маҳаллий миқёсда қайта тикланиш Сомали сувларида хорижий трол кемаларининг ҳаддан ташқари балиқ овлашига қарши г'азаб билан бог'лиқ бо'либ, бу Пунтланддаги балиқ овлаш саноатини қо'ллаб-қувватловчи жамоаларга зарар етказади. Бундан ташқари, энди катта юк ко'тарадиган ко'проқ нишонлар мавжуд. Минтақавий денгиз хавфсизлиги ба'зи кемаларни шимолий можаролардан қочиш учун жанубга ё'налтираётганда Сомали қирг'ог'ига яқинлаштирди. Нефт нархлари юқори бо'лганлиги сабабли, танкерни олиб қочиш фойдалироқ.

Таҳлилчи Маҳмуд шундай деди: "Сизда бу сувларда денгиз патруллиги камроқ, лекин тижорат юклари ко'проқ бо'лади", деб қо'шимча қилди "ва бу имкониятни англатади. Ва муваффақиятли ҳужумга учраганингиздан со'нг, менимча, бу бошқа бо'линмаларни ҳам тақлид қилувчи ҳодисаларни содир этишга ундайди".

Маҳмуд ва бошқа тадқиқотчилар Яман қирг'оқлари яқинида бир нечта кемаларни мусодара қилгандан со'нг, Сомали қароқчилари ва яманликлар о'ртасида потенциал ҳамкорлик бо'лиши мумкинлигидан шубҳаланмоқдалар. Бироқ, Маҳмуд буларнинг Эроннинг ҳутий иттифоқчиларига қараганда ко'проқ жиноий унсурлар эканлигига ишонади, айниқса о'тган ҳафта мусодара қилинган кемалардан бири МТ Сибу 1, АҚШ санксияларидан қочиш учун нефт маҳсулотларини ташишда ишлатиладиган Эроннинг "соя флоти"га тегишли бо'лганлиги сабабли. "Мен Эрон томонидан аниқ ё'налтирилган нарсани ко'рмаяпман", деди у.

Бироқ, Туркиянинг яқинда содир бо'лган самолётларни олиб қочишларда манфаатдор эканлиги ҳақида хабар берилган. Пунтланд хавфсизлик манбалари ва Сомали ҳукумати расмийси ББСга Лутуф кемаси Сомали пойтахти Могадишудаги Туркия ҳарбий о'қув маркази учун мо'лжалланган қуролларни олиб кетаётгани ҳақида хабар беришди. Анқара Сомали билан кенгроқ мудофаа ва иқтисодий ҳамкорлик доирасида денгиз хавфсизлигини ошириш бо'йича келишувга эга.

Хавфсизлик манбаларининг та'кидлашича, ҳозирда Лутуф яқинидаги сувларда олтита халқаро ҳарбий кема бор - иккитаси Туркиядан ва биттадан Испания, Дания, АҚШ ва Ҳиндистондан. ББС бу ма'лумотни мустақил равишда тасдиқламади.

Аноним со'злаган Сомали ҳукумати расмийси: "[О'г'ирланган] кемада Туркиянинг Сомалидаги операциялари учун мо'лжалланган ҳарбий техника бор", деб қо'шимча қилди. Юклар орасида Анқара пойтахт шимолида қураётган космик стансия учун сун'ий ё'лдош ускуналари ҳам бор эди. Унинг та'кидлашича, якшанба куни Туркия то'ққиз қуролли одамнинг о'лимига сабаб бо'лган иккинчи дрон ҳужумини амалга оширган. "О'лдирилган одамлар жиноятчилар эди ва мен уларга ачинмайман", деди у, "лекин вазиятни бу даражага ко'тариш вазиятни янада ог'ирлаштирмоқда".

Туркия мудофаа вазирлиги ўз кучлари Сомали ҳудудий сувларида содир бўлган кемани олиб қочилган воқеа юзасидан Сомали расмийларига хавфсизлик келишуви доирасида "зарур ёрдам" кўрсатаётганини тасдиқлади. Бироқ, у Туркиянинг ҳалокатли дрон ҳужумларини амалга оширгани ҳақидаги айбловларга жавоб бермади.

Могадишу ҳукумати фақат қароқчи гуруҳларга қарши операциялардан хабардор эканлигини тан олди ва уларни ҳал қилиш учун чоралар кўришини айтди. Пунтланд расмийлари эса кўпроқ овозда гапиришди.

ББСнинг Сомали хизматига берган интервюсида хавфсизлик вазири ўринбосари Абдираҳмон Юсуф кема атрофида ва Пунтланд қирғоғи бўйлаб Туркиянинг фаолияти ҳақидаги маълумотларга таяниб, унинг маъмуриятида ҳужумлар учун Туркиянинг жавобгарлиги борлигига оид далиллар борлигини таъкидлади. ББС унинг айбловларини мустақил равишда тасдиқламади.

Хавфсизлик вазирлиги шунингдек, "тинч аҳолини нишонга олган халқаро ҳарбий кемалар томонидан портлатишлар"га қарши баёнот берди, бу "қароқчиликка қарши курашда ҳамкорликка путур етказди" ва уларнинг амалга оширилиши учун дарҳол тушунтириш талаб қилди.

Таҳлилчиларнинг та'кидлашича, Пунтланднинг Туркиянинг Сомали ҳукумати билан яқин ҳарбий алоқалари борасидаги хавотири, бу ҳодисалар билан биргаликда, ярим автоном минтақа ва Могадишу о'ртасидаги узоқ вақтдан бери давом этаётган сиёсий низони янада мураккаблаштириши мумкин, бу эса қароқчиликка қарши мувофиқлаштирилган са'й-ҳаракатларга то'сқинлик қилади.

АҚШ-Эрон урушига чек қо'ймасдан ёки халқаро то'хтатувчи са'й-ҳаракатларни кучайтирмасдан, Сомали қароқчилиги аллақачон хавфли босим остида бо'лган муҳим денгиз маконида таҳдид даражасини оширишда давом этишга тайёр.