«Ақаба жараёни»: у нима учун ташкил этилган ва унда Ўзбекистон қандай иштирок этмоқда
Марказий Осиё мамлакатлари етакчилари 5−6 ноябрь кунлари Астанада сунъий интеллект соҳасидаги хавфсизлик ва ундан террорчилик мақсадларида фойдаланишга қарши курашишни муҳокама қиладилар. «Газета» Ақаба жараёни қандай ташкил этилгани, ўн йил ичида унинг кун тартиби қандай ўзгаргани ва унда Ўзбекистоннинг роли қандай эканини тушунтиради.
«Ақаба жараёни»: у нега ташкил этилган ва унда Ўзбекистон қандай иштирок этмоқда
5–6 ноябрь кунлари Астанада Ақаба жараёни доирасида Марказий Осиё мамлакатлари етакчиларининг учрашуви бўлиб ўтади. У сунъий интеллект соҳасидаги хавфсизликка ҳамда ундан террорчилик ва экстремистик мақсадларда фойдаланишга қарши курашишга бағишланади.
«Газета» ушбу халқаро формат — Ақаба жараёни қандай тузилгани, 10 йил давомида унинг кун тартиби анъанавий терроризмга қарши курашдан янги технологик таҳдидларгача қандай кенгайгани ва ушбу ташаббусда Ўзбекистон қандай ўрин эгаллаши ҳақида ҳикоя қилади.
«Ақаба жараёни» халқаро ташаббуси 2015 йилда Иордания подшоҳи Абдулла II томонидан Иорданиянинг Ақаба порт шаҳрида йўлга қўйилган. Хавфсизлик соҳасида халқаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш ва биргаликдаги саъй-ҳаракатларни мувофиқлаштириш мақсадлар сифатида белгиланган эди.
Ташаббус трансмиллий таҳдидларга қарши курашишда давлатларнинг янада яқин ҳамкорлиги учун майдон сифатида пайдо бўлди. Асосий урғу ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва ҳарбий идоралар ҳаракатларини мувофиқлаштириш, ахборот ва тажриба алмашиш, шунингдек, террорчилик ташкилотлари ва экстремистик мафкурага қарши курашишнинг умумий ёндашувларини ишлаб чиқишга қаратилди.
Ушбу жараённинг аҳамиятини баҳолар экан, Иордания подшоҳи шундай деди: «Биз баъзи жангларда ғалаба қозонган бўлишимиз мумкин бўлса-да, терроризм ва экстремизмга қарши кураш ҳали тугагани йўқ… Иордания ҳамкорларимиз билан яқиндан ҳамкорлик қилишни давом эттиради. Ақаба жараёни орқали биз манфаатдор етакчиларни мувофиқлаштириш, илғор тажриба алмашиш ва янги стратегияларни ишлаб чиқиш учун бирлаштиришга ёрдам бердик».
Иордания халқаро динлараро муносабатларда алоҳида ўрин тутади. Ҳошимийлар Подшоҳлиги шаҳарнинг ислом ва христиан муқаддас қадамжоларининг расмий ҳомийси (кастодиани) сифатида тан олинган тарихий мақомга эга. Палестина-Иордания келишуви ва 1994 йилдаги Исроиллик билан тинчлик шартномаси билан мустаҳкамланган ушбу миссия подшоҳ Абдулла II га Қуддуснинг тарихий статус-квосини ҳимоя қилишда эксклюзив ҳуқуқ беради, Иордания Ислом ишлари вазирлиги эса Вакф департаменти орқали Ал-Ақсо масжиди мажмуасини сақлаб туриш ва фуқаролик бошқарувини тўлиқ молиялаштиради.
Ақаба жараёни халқаро ташкилот ёки доимий иштирокчилар таркибига эга бирлашма эмас. Ташаббусда қайд этилган аъзолик ёки давлатлар учун мажбурий қарорлар қабул қиладиган давлатлараро аппарат мавжуд эмас.
Бу учрашувлар ва муҳокамалар учун мослашувчан халқаро майдондир. Иштирокчилар таркиби ва тадбирлар мавзуси муайян кун тартиби ва кўриб чиқилаётган таҳдидлар хусусиятига боғлиқ. Иордания ва ҳамкор давлатлар ташкилотчи сифатида намоён бўлади.
Ақаба жараёни учрашувлари формати ягона жадвалга ёки доимий вакиллик даражасига боғланмаган. Мавзуга қараб, уларда давлат ва ҳукумат раҳбарлари, ташқи ишлар ва мудофаа вазирлари, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар раҳбарлари ва махсус хизматлар вакиллари иштирок этиши мумкин.
Муҳокамаларга халқаро ташкилотлар ва хусусий сектор вакиллари, хусусан, технология ва хавфсизлик соҳасида фаолият юритаётган мутахассислар ва компаниялар раҳбарлари ҳам жалб этилади.
Баъзи ҳолларда учрашувлар минтақавий хавфсизликнинг кенг доирадаги масалаларига бағишланади ва давлат раҳбарларининг иштирокини назарда тутади. Бошқаларида — муайян муаммога, масалан, дронлардан фойдаланиш, ҳаво ҳудудини бошқариш ёки интернетда экстремизмнинг тарқалишига эътибор қаратилади.
Айнан қатьий институционал чегараларнинг йўқлиги иштирокчилар таркибини мавзуга қараб ўзгартириш имконини беради.
Ташаббуснинг яна бир хусусияти минтақавий ёндашув бўлди. Алоҳида раундлар террорчилик ва экстремистик таҳдидлар кучайтирилган халқаро мувофиқлаштиришни талаб қиладиган дунёнинг муайян қисмларига бағишланди.
Жараён мавжуд бўлган даврда унинг минтақавий кун тартиби Шарқий Африка, Жануби-Шарқий Осиё, Лотин Америкаси, Ғарбий Африка ва Саҳелни қамраб олди. Масалан, 2022 йил мартида Иорданиянинг Ақаба шаҳрида Шарқий Африкага бағишланган учрашув бўлиб ўтди, унда минтақанинг бир қанча давлатлари раҳбарлари иштирок этди. Ўша йилнинг декабрида Бразилия билан биргаликда ташкил этилган Лотин Америкаси бўйича алоҳида раунд ўтказилди. 2023 йил июнида Испаниянинг Кордова шаҳрида Ғарбий Африка ва Саҳелдаги таҳдидлар муҳокама қилинди.
Шу билан бирга, учрашувлар фақат Иорданияда ўтказилмайди. Ақаба жараёни тадбирларига мезбонлик қилган мамлакатлар ва халқаро майдонлар қаторида Испания, Албания, Индонезия, Бразилия, Болгария, Руанда, Сингапур, Буюк Британия, Норвегия, Нигерия, Нидерландия, АҚШ ва БМТ бор.
Ақаба жараёни мавжуд бўлган даврда унинг кун тартиби босқичма-босқич кенгайиб борди. Агар аввал асосий эътибор террорчилик ташкилотларига, экстремистик мафкурага қарши курашиш ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи тузилмалар ҳамкорлигини мустаҳкамлашга қаратилган бўлса, кейинчалик муҳокамалар марказида рақамли муҳит ва янги технологиялар пайдо бўлди.
Йўналишлардан бири террорчилик ташвиқоти тарқалиши, тарафдорларни ёллаш ва ижтимоий тармоқлар орқали экстремистик гуруҳлар фаолиятини мувофиқлаштириш фонида онлайн-экстремизмга қарши курашиш бўлди.
2026 йил июнида БМТнинг Нью-Йоркдаги қароргоҳида БМТнинг Терроризмга қарши кураш ҳафталиги доирасида Европа Иттифоқи ва Ақаба жараёнининг онлайн ўйинлардаги терроризм, радикаллашув ва ёллаш келажагига бағишланган алоҳида ёпиқ учрашуви бўлиб ўтди. Унда давлатлар, БМТ, ўйин индустрияси ва фуқаролик жамияти вакиллари иштирок этди. Иштирокчилар террорчилик ташкилотлари томонидан ўйин майдонларидан фойдаланиш хавфларини кўриб чиқдилар.
Бошқа бир технологик йўналиш учувчисиз учиш аппаратлари ва ҳаво ҳудудини бошқариш бўлди.
2026 йил февралида Сандхерстдаги (Буюк Британия) Қироллик ҳарбий академиясида ҳаво ҳудудини бошқариш ва дронлардан фойдаланишга бағишланган раунд бўлиб ўтди. Замонавий тизимларни қўллаш, ҳаво ҳудуди хавфсизлигини ошириш, тажриба алмашиш ва учувчисиз технологияларнинг жадал ривожланишини ҳисобга олган ҳолда қонунчиликни янгилаш зарурати муҳокама қилинди. Тадбирда бир нечта давлатлар вакиллари, экспертлар ва ихтисослаштирилган халқаро компаниялар раҳбарлари иштирок этди.
Яна бир янги йўналиш сунъий интеллект соҳасидаги хавфсизлик, хусусан, технологик таҳдидларнинг олдини олиш ва террорчилик ҳамда экстремистик ташкилотлар томонидан янги воситалардан фойдаланишга қарши курашиш масалаларида ҳамкорлик бўлмоқда. Қозоғистонда бўлиб ўтадиган учрашув айнан шунга бағишланади. Учрашувда, шунингдек, янги технологик чорловлар ва таҳдидларга жавобан халқаро ва минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлаш масалаларини кўриб чиқиш режалаштирилган.
2025 йил 26 августда Самарқандда президент Шавкат Мирзиёевнинг Иордания подшоҳи Абдулла II билан музокараларида Ўзбекистон раҳбари Ақаба жараёни ташаббусини юқори баҳолади. У, шунингдек, ташаббуснинг бўлажак йиғилишларидан бирини Самарқандда ўтказишни таклиф қилди.
Ушбу учрашув давомида томонлар бағрикенг ва маърифий ислом ғояларини биргаликда илгари суриш зарурлиги бўйича якдил фикрга келдилар.
2025 йил 15 октябрда Ўзбекистон ташқи ишлар вазири Бахтиёр Саидов Римда бўлиб ўтган «Ақаба жараёни 2025» йиғилишида иштирок этди. Учрашув Иордания томонидан Италия билан биргаликда подшоҳ Абдулла II ва бош вазир Жоржа Мелони ҳамраислигида ташкил этилди. У Ғарбий Африкада терроризм ва экстремистик мафкурага қарши курашишда халқаро мувофиқлаштиришни кучайтириш масалалари муҳокамасига бағишланган Ақаба жараёнининг иккинчи раунди бўлди.
Ўшанда Бахтиёр Саидов Ўзбекистоннинг тинчлик, барқарорлик ва барқарор тараққиётни мустаҳкамлаш бўйича халқаро ҳамжамиятнинг биргаликдаги саъй-ҳаракатларига содиқлигини тасдиқлади.