Аниме нима, у қандай пайдо бўлган ва танишувни нимадан бошлаш керак?

Аниме нима, у қандай пайдо бўлган ва уни томоша қилишни нимадан бошлаш керак? Ушбу мақолада аниме қаердан келиб чиққани, унинг манга ва Ғарб мултфилмларидан фарқлари ҳамда биринчи асарни қандай танлаш кераклиги ҳақида сўз боради.

**Аниме нима?**

Япон анимацияси билан танишишни унинг таърифидан бошлаш мақсадга мувофиқ. Муҳим жиҳати шундаки, аниме алоҳида жанр эмас, балки Японияда шаклланган анимацион кинонинг бир туридир.

"Аниме" атамаси одатда япон анимацион филмлари ва сериалларига нисбатан қўлланади. Бу сўз инглизча "аниматион" сўзининг қисқартмасидан олинган.

Шу сабабли "мен анимени ёқтирмайман" деган ибора "мен кинони ёқтирмайман" дегандек кенг маънони англатади. Чунки бир асар қувноқ мактаб комедияси бўлса, бошқаси шафқациз криминал триллер, учинчиси романтик ҳикоя, тўртинчиси эса мураккаб илмий фантастика бўлиши мумкин.

Анимеда ҳақиқатан ҳам ўзига хос, таниқли визуал услублар мавжуд: ифодали кўзлар, ҳиссиётларнинг шартли ифодаланиши, ранг ва мимика билан ўзига хос ишлаш. Лекин ягона "аниме услуби" деган нарса йўқ. Айрим режиссёрлар муфассал, реалистик тасвирлар билан ишласа, бошқалари атайин гротеск, минимализм ёки фантастик шакллардан фойдаланади.

Яна бир хусусияти — томошабинга жиддий ёндашишидир. Анимеда болалар, ўсмирлар ва катталар учун мўлжалланган ҳикоялар учрайди, бунда ёш тоифаси нафақат сюжетнинг мураккаблиги, балки мавзуси билан ҳам белгиланади. Жиддийроқ асарларда ҳаёт мазмуни, ахлоқ, ёлғизлик, дин ва инсон танлови каби масалалар кўтарилиши мумкин.

Бошқача айтганда, аниме — бу сюжет формуласи ёки муайян бир жанр эмас, балки анимация воситасида ҳикоя айтиб бериш усулидир.

**Анименинг мултфилм ва мангадан нима фарқи бор?**

Бир қарашда фарқ яққолдек туюлади, лекин бу ерда атамаларни чалкаштириб юбориш осон. Асосийси — асарнинг шакли, келиб чиқиши ва яратилиш усулини бир-бирига аралаштирмаслик.

Мултфилм — анимацион асар учун умумий тушунча. Аниме ҳам мултипликациянинг бир тури, шу сабабли бу сўзларни бир-бирига қарши қўйиш нотўғри. Фарқ, аввало, маданий ва ишлаб чиқариш анъанасида: одатда аниме деганда япон анимацияси ёки шу анъана асосида яратилган асарлар тушунилади.

Бунда аниме турли форматларда мавжуд бўлиши мумкин. Улардан энг кенг тарқалгани — телесериаллар. Оддий бир қисм тахминан 23–25 дақиқа давом этади, мунтазам телекўрсатувлар модели эса 1960-йилларда асосан Осаму Тедзука шарофати билан шаклланган.

Шунингдек, тўлиқ метражли филмлар, қисқа метражли филмлар, ОВА ва бошқа форматлар ҳам бор. Бунда тўлиқ метражли анимация одатда телесериалларга қараганда сифат назорати қаттиқроқ ва муддатлари эркинроқ шароитда ишлаб чиқарилади.

Манга — умуман бошқа шакл. Бу япон комикслари, яъни саҳифалардаги тасвир ва матнлар кетма-кетлигидир. Аниме эса — овоз, мусиқа, актёрларнинг овози ва монтажга эга ҳаракатланувчи тасвирдир.

Шу билан бирга, улар ўртасидаги алоқа жуда мустаҳкам. Кўпгина анимелар машҳур мангалар асосида яратилади, бироқ экранлаштириш асл нусхани кадрма-кадр такрорлаши шарт эмас. Муаллифлар сюжетни ўзгартириши, янги қаҳрамонлар қўшиши ёки ҳатто бошқача якун ўйлаб топиши ҳам мумкин.

Натижада оддий бир хулоса келиб чиқади: манга ўқилади, аниме томоша қилинади, мултфилм эса турли миллий анимация мактабларини ўз ичига олган кенгроқ тушунчадир.

**Аниме қандай пайдо бўлган ва нега машҳурликка эришган?**

Япон анимацияси тарихи "аниме" сўзи улкан саноатни англатишидан анча аввал бошланган. ХХ аср бошларида дастлабки япон режиссёрлари Ғарбда мавжуд бўлган мултипликация усуллари билан тажрибалар ўтказишган. Сақланиб қолган энг қадимги япон анимацион асарлари орасида давомийлиги атиги уч сонияни ташкил этувчи "Кацудо Шашин" номли қисқа лента ҳам бор.

Ҳақиқий бурилиш Иккинчи жаҳон урушидан сўнг юз берди. Замонавий япон анимацияси ривожига улкан ҳисса қўшган манга рассоми ва муаллифи Осаму Тедзука бу борадаги асосий шахслардан бирига айланди. У ўз ишларида, жумладан, ҳиссиётларни яққолроқ ифодалаш учун персонажларнинг кўзларини катта қилиб чизиш услубидан фойдаланган. Унинг "Қудратли Атом" номли мангаси муаллифга катта шуҳрат келтирди.

1970-йилларга келиб манганинг машҳурлиги сезиларли даражада ошди, шу билан бирга унинг асосида ишланган анимацион филмлар сони ҳам кўпайди. Аста-секин сюжетлар ранг-баранг ва мураккаброқ бўлиб борди: асарларнинг дастлаб фақат болалар аудиториясига мўлжаллангани энди ҳал қилувчи аҳамият касб этмай қолди.

Сўнгра аниме Япония чегараларидан анча узоқларга ёйилди. Телевидение уни турли мамлакатлардаги томошабинлар билан таништирган бўлса, интернет ривожланиши япон анимациясини янада оммабоп қилди. Россияда телекўрсатувлар муҳим ўрин тутди: масалан, 1990-йилларда "Сейлор Мун" бутун бир авлод учун аниме оламига кириб келишнинг асосий воситаларидан бирига айланди. Айни ўша пайтда япон анимацияси мухлислари клублари пайдо бўла бошлади, интернетнинг кенг тарқалиши эса аниме ҳамжамиятининг шаклланишини янада тезлаштирди.

Анименининг машҳурлиги битта сабаб билан изоҳланмайди. Бу — сюжетлар ранг-баранглиги, ўзига хос визуал маданият, кучли қаҳрамонлар ва томошабин билан турли мавзуларда сўзлаша олиш қобилиятининг уйғунлигидир. Аниме кенг кўламли саргузаштларни тақдим этиб, бир неча саҳна ўтгач, ўлим қўрқуви ёки инсон танловининг баҳоси ҳақидаги суҳбатга ўтиб кетиши мумкин. Айнан шу жанр эркинлиги унинг халқаро муваффақияти сабабларидан бирига айланган.

**Аниме билан танишувни нимадан бошлаш керак?**

Янги бошловчиларнинг асосий хатоси — гўёки ҳар ким кўришни бошлаши керак бўлган "энг тўғри" анимени излашдир. Универсал бошланиш нуқтаси йўқ: танловни асарнинг машҳурлигига қараб эмас, балки шахсий қизиқишлардан келиб чиқиб қилган маъқул.

Агар сизга фантазия ва жиддий ҳикоялар ёқса, "Титанлар ҳужуми", "Эвангелион" ёки "Психопаспорт"га эътибор қаратишингиз мумкин. Саргузаштлар ва кенг кўламли оламларни севувчиларга эса "Ван-Пис" мос келади, гарчи бу анча узун ҳикоя бўлса ҳам, ёки "Пўлат алкимёгар: Биродарлик"ни танлаш мумкин.

Романтика ва драмани хуш кўрадиганлар учун "Сенинг апрел ёлғонинг", "Овоз шакли" ёки "Сенинг исминг" айни муддао. Агар енгилроқ ва кулгилироқ нарса истасангиз, "Кагуя хоним: Севгида ҳам жангдагидек" анимесини томоша қилинг.

Кўп қисмли ҳикоялардан эмас, аввало тўлиқ метражли анимедан танишишни истаганлар учун "Гҳибли" студиясининг "Руҳлар олами", "Менинг қўшним Тоторо", "Малика Мононоке" ёки "Юрувчи қаср" каби филмларидан бошлаш қулай.

Яна бир яхши қоида бор: тавсиялар, мемлар ёки экранлаштирилган асар орқали аллақачон таниш бўлган ижод намунасидан бошлаш. Агар кинодаги бирор жанр сизга ёққан бўлса, дарҳол бир неча юз қисмли сёненга шўнғиб кетиш шарт эмас.

Яна бир маслаҳат — барча анимени битта сериалга қараб баҳоламанг. Ҳатто бир йўналишнинг ўзида ҳам суръат, визуал услуб, драматургия ва оҳанг тубдан фарқ қилиши мумкин. Анименинг ягона "характери" йўқ, шунинг учун илк танишувнинг омадсиз чиқиши бутун саноат ҳақида эмас, балки айнан ўша асар ҳақида кўпроқ маълумот беради.