Андрей Слоним: Опера ва театр сеҳрининг устаси

Андрей Слоним: Опера ва театр сеҳрининг устаси

Жаҳон маданиятидаги ко'плаб таниқли шахслар орасида, уларнинг ютуқлари авлодлар учун илҳом манбаи бо'либ хизмат қиладиган Андрей Эвсеевич Слоним алоҳида о'рин тутади. Режиссор, саҳна дизайнери, шоир ва публицист сифатида у О'збекистон маданий меросига бебаҳо ҳисса қо'шди. Республикада хизмат ко'рсатган артист ва "Дунё халқлари сан'ати" халқаро ассоциацияси ордени соҳиби Слоним нафақат профессионал, балки асарлари чуқур тафаккур, психологик нафислик ва инсониятга со'зсиз ишонч билан ажралиб турадиган ҳақиқий рассомдир.

Мелпоменадан жаҳон саҳналарига: Рассом саёҳати

Андрей Эвсеевич Слонимнинг ҳаёти меҳнацеварлик, фидойилик ва сан'атга садоқат ҳикоясидир. Унинг исте'доди о'зининг туг'илган жойи О'збекистонда то'лиқ намоён бо'лди, у ерда у о'зининг ижодий салоҳиятини ро'ёбга чиқарди, ко'плаб ёрқин ва унутилмас спектакллар яратди. Айнан шу ерда, қадимий маданият ва меҳмондо'стлик муҳитида унинг режиссёрлик қарашлари о'зига хос чуқурлик ва о'зига хос тус олди.

Слоним о'зининг бадиий ё'лини Алишер Навоий номидаги Давлат академик катта театрида бошлаган. Мелпомене ибодатхонасида у о'зининг ҳақиқий чақириг'ини топди ва О'збекистондаги энг ҳурматли маданият арбобларидан бирига айланди. 1949-йилда Тошкентда туг'илган у 1974-йилда Тошкент театр ва сан'ат институтини тамомлаб, саҳна сан'атининг чексиз имкониятларини кашф этди.

Режиссёрлик сеҳри: Классикадан инновацияга

Андрей Слоним актёрлар билан ишлаш, уларнинг энг яхши фазилатларини намоён этиш ва саҳнада жонли, ко'п қиррали персонажлар яратиш қобилияти билан машҳур. Унинг спектакллари нафақат спектакллар, балки томошабинлар персонажларнинг кечинмаларига шо'нг'ийдиган, уларнинг қувонч ва қайг'уларига гувоҳ бо'ладиган бутун дунёдир. У классик ан'аналарни замонавий тенденциялар билан моҳирона уйг'унлаштириб, о'з сан'атини кенг аудитория учун очиқ ва долзарб қилади. Унинг г'айрати туфайли театр мунтазам равишда Кичик Саҳнани бошқаради.

У 70 дан ортиқ опера, драма ва балет спектаклларини режиссёрлик қилган, улар ко'плаб театрларнинг саҳналарида саҳналаштирилган ва саҳналаштирилган. Бугунги кунда у опера режиссёрлигининг таниқли устаси бо'либ, унинг асарлари мусиқий драматургия ва муаллифнинг қарашларини чуқур тушунишнинг ноёб уйг'унлиги, инновацион талқин ва дадил бадиий техника билан уйг'унлашган. У давр руҳи ва бастакорга содиқликни моҳирона мувозанатлаштириб, қаҳрамонларига абадий психологик чуқурлик ва долзарбликни сингдиради.

Муваффақиятли фаолияти давомида Слоним дунёга 80 дан ортиқ спектаклларни тақдим этди, жумладан, жаҳон опера классикасининг дурдоналари: Ж. Вердининг "Риголетто" ва "Травиата", Ж. Пуччинининг "Тоска", "Мадам Буттерфлй" ва "Богема", Ж. Россинининг "Сивиглия барбиере" ва В. А. Моцартнинг "Фигаронинг никоҳи" ва бошқа ко'плаб асарлар. Рус классикалари орасида П. Чайковскийнинг "Евгений Онегин" ва Н. Римский-Корсаковнинг "Цар келини" асарларини та'кидлаш керак. Андрей Евсеевичнинг исте'доди Москва саҳнасида ҳам яққол намоён бо'лди: Гнессин номидаги Россия мусиқа академиясининг Мусиқий театр студиясида у В. Власов ва В. Феретнинг "Жодугар" (1984) ва Пётр Чайковскийнинг "Пикир маликаси" (1986) операларини ажойиб тарзда саҳналаштирди ва о'зини ҳам режиссёр, ҳам саҳна дизайнери сифатида ко'рсатди.

1990-йилдан бери Андрей Слоним Алишер Навоий номидаги О'збекистон Давлат академик катта театрида етакчи саҳна режиссори ва саҳна дизайнери бо'либ ишлайди. Со'нгги икки о'н йилликда у о'збек ва жаҳон классикаларидан, шунингдек, замонавий о'збек бастакорларининг асарларидан 35 дан ортиқ спектакллар яратди. Улар орасида Донизеттининг "Лучия ди Ламмермур", Моцартнинг "Сеҳрли флейта", Масканнининг "Каваллерия Рустисана" ва О'збекистонда биринчи марта намойиш этилган Стравинскийнинг "Мавра" асарлари бор. Шекспирнинг "Ҳамлет" ва "Макбет" фожиаларидан илҳомланиб, о'збек бастакори Н. Зокировнинг "Тахтга ё'л" операси алоҳида о'рин тутади. Унинг янги, дадил талқинлари томошабинларни доимо хурсанд қилди ва танқидчиларнинг олқишига сазовор бо'лди, жумладан, Оффенбахнинг "Гоффманн эртаклари", Моцартнинг "Театр директори", Рахманиновнинг "Алеко" ва Муссоргскийнинг "Борис Годунов".

Бу спектакллар нафақат о'зига хос режиссёрлик талқинлари, балки инсон табиатини чуқур тушуниши билан ҳам ажралиб турди, бу уларни томошабинлар учун долзарб ва тушунарли қилди.

1992-йилда "Слоним" бастакорнинг 80 йиллигига баг'ишланган М. Ашрафининг "Дилором" операсининг инновацион саҳналаштирилган спектаклини тақдим этди. Унинг саҳна дизайнидаги маҳорати А. Хачатуряннинг "Спартак" ва У. Мусаевнинг "Поетик миниатюралар" балетлари дизайнида, шунингдек, Л. Минкуснинг "Дон Кихот" ва П. Чайковскийнинг "Уйқудаги го'зал" балетлари асосида Япониянинг Тоёта Ситй Баллет билан халқаро лойиҳасида ажойиб тарзда намоён бо'лди.

Ко'п қиррали исте'дод: шоир, о'қитувчи, ташкилотчи

Андрей Слоним опера ва камерали ижрони ше'рият билан моҳирона уйг'унлаштирган 200 дан ортиқ театр лойиҳалари, кечалар ва консерт-композицияларнинг муаллифи ва режиссёри. У буюк со'з ва мусиқа усталари: Навоий, Пушкин, Лермонтов, Гогол, Достоевский, Блок, Тургенев, Есенин, Глинка, Чайковский, Шуберт, Шуманн, Шаляпин, Обухова, Козловский, Лемешев, Паваротти ва бошқа ко'плаб тадбирларнинг пешқадамида бо'лган. У ко'пинча ше'риятни лирик ше'рлар билан о'зи ижро этади, бу унинг Пушкиндан ХХ аср муаллифларигача бо'лган ше'риятни чуқур тушунишини намойиш этади. Унинг со'нгги ютуқлари орасида О'збекистонда А.С. Пушкиннинг юбилейига баг'ишланган бир қатор тадбирлар, таниқли маданият арбоблари К. Мухитдинов, М. Ашрафи ва М. Қори-Ёқубовнинг хотира кечалари ва О'збекистон ва Қорақалпог'истон халқ артисти М. Раззоқованинг бир қатор гала-консертлари бор.

Андрей Слоним 40 йилдан ортиқ вақт давомида театр о'қитувчилигига баг'ишлаб, ёш исте'додларга актёрлик асосларини о'ргатди. У О'збекистон Давлат консерваториясининг опера студиясида опера дарсини о'тказди ва Тошкент театр ва сан'ат институтида опера курсини бошқарди. У бир неча бор Гнессин номидаги Россия мусиқа академиясига Рязан шаҳрида опера қо'шиқлари ва актёрлик маҳорати бо'йича бир нечта спектакллар ва маҳорат дарслари учун таклиф қилинди.

Вақт то'лқинларида: Э'тироф ва янги уфқлар

2015 йилдан 2019 йилгача Андрей Слоним Москвада буюк қо'шиқчи И.С. Козловский учун то'ртта хотира кечасини яратди, бошқарди ва олиб борди. 2019-йилда у Москвада Кумуш аср романтик лирикаси ва ше'риятидаги аёл образига баг'ишланган "Мен Волгадан нарига қараб турдим..." кечасини тақдим этди.

Унинг О'збекистонда опера сан'ати ривожига қо'шган ҳиссаси бебаҳодир. 2013-йилда у Ф. Янов-Яновскийнинг "Малика ва но'хат" операсининг биринчи спектаклини ва 2017-йилда А. Навоийнинг о'лмас ше'рларидан илҳомланиб, М. Бафоевнинг "Хамса" опера-балетининг биринчи спектаклини саҳналаштирди. Шу даврда режиссёр томошабинларга В.А. Моцартнинг кам ма'лум бо'лган "Хаёлий содда" операсини тақдим этди.

Андрей Слоним қирол оиласига баг'ишланган о'нта спектакл-консерт лойиҳасини яратди. Унинг асарлари Екатеринбург ва Алапаевскда бо'либ о'тган "Подшоҳ кунлари" халқаро фестивали дастурига киритилган (2015-2019, 2022-2026). Унинг раҳбарлигида А. Навоий номидаги Болшой театрининг мусиқачилари ва солистларидан иборат ижодий гуруҳ бир неча бор томошабинларнинг илиқ кутиб олишлари ва юқори баҳоларига сазовор бо'лди.

2018-йил декабр ойида Андрей Слоним Санкт-Петербургда бо'либ о'тган Метрополитан Серафим (Чичагов) халқаро "Ишонч кучи" фестивалида А. Навоий номидаги Болшой театри солистларини бошқарди, унда солистлар юқори мукофотларга сазовор бо'лишди. 2023-йил декабр ойида яна унинг раҳбарлигида ижодий гуруҳ Истра шаҳридаги о'ша фестивалда муваффақиятли чиқиш қилди ва унинг рафиқаси Людмила Слоним "Фестивалнинг энг яхши аккомпанистаси" номинациясида диплом олди. 2024-йил декабр ойида унинг раҳбарлигидаги гуруҳ Владимир шаҳридаги фестивалда яна муваффақиятга эришди.

2025-йил март ойида Людмила Слоним ва Болшой театр солисти Бегзот Содиқов билан ҳамкорликда Андрей Эвсеевич Москвада И.С. Козловскийнинг 125 йиллигига баг'ишланган то'ртта муҳим тадбир о'тказди. Улар орасида П.И. асосида спектакл-композиция саҳналаштирилди. Чайковскийнинг "Евгений Онегин" асари Станиславский уй-музейида, шунингдек, Болшой театрининг Бетховен залида "Ёруг'лик ва яхшилик рицари" номли кенг ко'ламли концертда намойиш этилди. О'ша йили Бутунроссия Пушкин жамг'армасининг таклифига биноан Санкт-Петербургдаги Державин мулк музейида Чайковскийнинг "Евгений Онегин" операси спектакли ҳам саҳналаштирилди. Ушбу лойиҳа Россия маданий ҳаётида муҳим воқеа сифатида э'тироф этилди ва Россия маданият вазири О. Любимова ва Санкт-Петербург ташқи алоқалар қо'митасининг миннатдорчилигига сазовор бо'лди.

О'ша йилнинг декабр ойида Москвадаги Марказий мусиқа мактаби - Ижро сан'ати академиясининг консерт залида И.С. Козловскийнинг юбилейига баг'ишланган "Го'зал севги юртида" кечаси бо'либ о'тди. Ушбу жонли тадбир Москва опера театрларининг етакчи солистларини ва Марказий мусиқа мактабининг Ёшлар симфоник оркестрини бирлаштирди ва унутилмас муҳит яратди.

О'н йил давомида Андрей Евсеевич О'збекистондаги немислар маданият марказидаги "Ёшлик юлдузи" Ёшлар театр студиясини илҳомлантирди ва бошқарди. Унинг нозик раҳбарлиги остида ёш исте'дод эгалари жаҳон драматургиясининг абадий дурдоналарини ҳаётга татбиқ этишди: Гётенинг "Фауст", Шекспирнинг "О'н иккинчи кеча", Грасснинг "Ноябр диёри", Э. Т. Ҳоффманн асарлари асосида яратилган Ҳоффманниана ва "Нибелунглар ла'нати" достони. Студиянинг муваффақияти О'збекистон бо'йлаб, жумладан, Самарқанд, Бухоро ва Фарг'онада ко'плаб гастрол сафарлари билан тасдиқланди.

Слонимнинг маҳорати ко'плаб театр ва мусиқа фестиваллари ва танловларининг, жумладан, халқаро даражадаги танловларнинг ташкилотчиси, раиси ва ҳакамлар ҳай'ати а'зоси сифатида ҳам намоён бо'лди. У О'збекистондаги турли маданий марказлар билан фаол ҳамкорлик қилиб, уларнинг ижодий ҳаётини бойитади.

2010-йилдан бери Андрей Евсеевич Православ черковининг Тошкент ва О'збекистон епархиясидаги "Сретение" яккахонлар ансамблига раҳбарлик қилиб келади. Унинг раҳбарлиги ва бевосита иштироки остида пойтахтда ва ундан ташқарида Алишер Навоий номидаги Давлат академик катта театрининг етакчи опера хонандалари иштирокида о'нлаб консертлар ва композициялар саҳналаштирилди.

О'збекистон Халқаро Маданият Маркази томонидан о'тказиладиган ко'плаб фестиваллар ва байрам тадбирларининг доимий бош директори ва илҳоми сифатида A.Ye. Слоним мунтазам равишда рус, немис, поляк, украин ва бошқа миллий маданий марказлар томонидан ташкил этилган миллий фестивалларнинг ҳакамлар ҳай'атига раислик қилади ёки хизмат қилади.

Со'з ва образ: Ше'рият ва журналистика

Андрей Слонимнинг исте'доди унинг ше'риятида ҳам о'з ифодасини топади. У учта то'пламнинг муаллифи: "Чорраҳалар", "Лаҳзалар" ва Г. Грасснинг "Ноябр мамлакати" асарининг ваколатли таржимаси. Унинг ше'рлари О'збекистон ва Россиядаги етакчи журналлар ва алманахлар саҳифаларини безаб турибди. 2013-йилда у ше'рий ва журналистик ҳиссалари учун О'збекистон Ёзувчилар уюшмаси томонидан ҳар йили о'тказиладиган "Ватан номи билан яратинг" мукофотига сазовор бо'лди.

Андрей Евсеевич "Истоки" (Манбалар) адабий-ижодий уюшмасининг раиси ва нуфузли адабий-бадиий журнал "Шарқ юлдузи" таҳририяти а'зоси. Унинг радио ва телевидениедаги чиқишлари, шунингдек, о'збек оммавий ахборот воситаларидаги мақолалари операни ривожлантириш ва ёшларни эстетик тарбиялашнинг долзарб масалаларини ёритади.

Устоз мероси: Э'тироф ва илҳом

A.Ye. Слоним маданиятга қо'шган улкан ҳиссаси учун ко'плаб мукофотларга сазовор бо'лган. Унга О'збекистонда хизмат ко'рсатган артист унвони берилиши Андрей Слонимнинг мамлакат театр сан'ати ривожига қо'шган бебаҳо ҳиссасининг муносиб э'тирофидир. Унинг асарлари режиссёрлар ва актёрларнинг янги авлодини илҳомлантиради ва унинг ижодий мероси саҳнада яшаб, бизга сан'атнинг о'згартирувчи кучини ва бутун умрини унга хизмат қилишга баг'ишлаган инсонни эслатади.

Андрей Слоним чинакам исте'доднинг ватанга муҳаббат билан бирлашганда чинакам буюк нарса яратиши мумкинлигининг ёрқин намунасидир. Унинг номи О'збекистон маданияти йилномасига сан'ати қалб билан то'йинган ва абадий қадриятларга хизмат қиладиган уста сифатида абадий ёзилган.

Инесса Гулзарова, мусиқашунос.

Сурат А.Э. Слоним архивидан олинган.