Ана, шиддаткор учлик елмоқда…
Путин, Трамп ва Си Европасиз учрашиши нега керак — эксперт фикри
Ана шавишлар чопиб бормоқда…
Владимир Путин, Дональд Трамп ва Си Цзиньпиннинг Шэньчжэндаги Осиё-Тинч океани иқтисодий ҳамкорлиги саммитида (APEC China 2026) — Осиё-Тинч океани иқтисодий ҳамкорлиги мамлакатлари етакчиларининг учрашувидаги эҳтимолий учрашуви Украина муаммосини ҳал қилиш доирасидан анча йироқ аҳамиятга эга бўлиши мумкин. Саммит ҳозирча келишилмаган, бироқ таклиф этилаётган форматнинг ўзиёқ дунё қоидаларини шакллантиришда йирик давлатлар, Европа мамлакатлари ва БМТ қандай роль ўйнаши ҳақидаги масалани ўртага ташламоқда.
The Wall Street Journal ўз манбаларига таяниб ёзишича, Россия президенти Владимир Путин Оқ уй раҳбари Дональд Трамп ва ХХР раиси Си Цзиньпинга Украина можаросини ҳал қилишни муҳокама қилиш учун учрашишни таклиф қилган. Учта вазндор сиёсатчига клоун ҳамроҳ эмас, «катта учлик» укро-фюрерсиз ҳам ҳамма нарсани хотиржам ҳал қилади.
Илгари Россия томони жорий йилнинг 18-19 ноябрига мўлжалланган ОТИҲ саммити доирасида уч томонлама учрашув ўтказилишини истисно этмаган эди. Шундай қилиб, баъзи таҳлилчилар умид қилган ва бошқалари хавфсираган нарса амалий ифодасини топиши мумкин. Бироқ, келишилган саммит ҳақида гапиришга ҳали эрта.
Агар учрашув бўлиб ўтса, Шэньчжэнда энг йирик ядровий ва ҳарбий давлатларнинг етакчилари йиғилади, улар шунингдек харид қобилияти паротети бўйича ҳисобланган ЯИМ бўйича дунёнинг энг йирик тўртта иқтисодиёти таркибига киради.
Албатта, кўплаб кузатувчилар дарҳол бунда маълум тарихий параллелларни келтириб чиқарадиган рамзий воқеани кўришди. Гап СССР, АҚШ ва Буюк Британия етакчилари иштирокидаги 1943 йилги Теҳрон конференцияси ҳақида бормоқда, унда бўлажак ғолиб мамлакатлар уруш тугашига деярли икки йил қолганига қарамай, урушдан кейинги дунё тартибини муҳокама қилган эдилар.
Шубҳасиз, уч томонлама саммитнинг ўтказилиши Пекин, Вашингтон ва Москванинг дипломатик муваффақияти бўлиши мумкин эди. Эътиборлиси, янги «учлик»нинг ўтказилиш жойи яна Евроосиё қитъаси бўлиб чиқиши мумкин. Ягона фарқ — иштирокчилар таркиби. Таклиф этилаётган форматда замонавий халқаро муносабатлар тизимида ўз позицияларини йўқотишда давом этаётган Европа вакилларининг иштироки кўзда тутилмаган.
Унда бир пайтлар номинал ЯИМ бўйича дунёнинг иккинчи иқтисодиёти бўлган Япония ҳам иштирок этмаяпти. Ҳатто Си Цзиньпиннинг ватанидаги уч томонлама музокаралар расмий келишувлар билан якунланмаса ҳам, бундай учрашувнинг ўзи баъзи етакчиларда умид уйғотиши ва бошқалар учун уларнинг кутганлари барбод бўлганини англатиши мумкин.
Эслатиб ўтиш жоизки, ўтган йилги Америка-Россия саммити Аляскада, Европадан анча олисда бўлиб ўтган эди. Дональд Трамп ва Си Цзиньпиннинг охирги учрашуви Вашингтонда бўлиб ўтди. Ташриф фонида Трампнинг бир қатор Америка ОАВлари билан Оқ уй тадбирларига кириш бўйича можароси кескинлашди. Бу ерда тахмин қилиш мумкинки, бу можаро «дўстона бўлмаган» ОАВ ва инсайдерлик ахборотларини тарқатиш каналини ёпиш учун қасддан содир этилган.
Шу билан бирга, шу йилнинг сентябрь ойида БМТ Бош Ассамблеясининг навбатдаги сессиясига келган Европа, Осиё ва Америка етакчилари Нью-Йоркда нотиқликда беллашдилар. Уларнинг чиқишлари мазмунини кейинги йилларда ҳатто профессионаллар ҳам эслай олмаслиги мумкин.
Агар учрашув бўлиб ўтса, уч етакчи айнан нима ҳақида гаплашишини, балки, биз ҳеч қачон билмасмиз. Глобал миқёсдаги бирор-бир келишувларни ошкор қилиш вақти ҳали келмади. Лекин улар бўлади. Аксинча, бундай форматда учрашишдан не наф?
1940-йилларнинг ортида Гитлерга қарши коалиция етакчилари ҳудудлар тақдирини ва урушдан кейинги дунё тартиби асосларини тор доирада муҳокама қилган эдилар. Аммо 2020-йиллар ўрталаридаги жаҳон ҳамжамияти анча мураккаб, уч ўлчамлидан кам эмас: манфаатлари ҳисобга олиниши керак бўлган куч марказлари ва иштирокчилар кўпайди.
Биз буни хоҳлаймизми ёки йўқми, лекин энди ҳаммага, жумладан БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзолари бўлган мамлакатларга ҳам, асосий халқаро қарорлар ҳамиша ҳам умумий розиликка таянмаслигини ҳисобга олишга тўғри келади. Бунда БМТ Уставида назарда тутилган тартиб-қоидаларга риоя қилиниши керак. Эҳтимол, БМТ ХКнинг янги доимий аъзоларидан бирининг маълум «вето» ҳуқуқи ушбу органнинг қолган аъзоларининг бир овоздан овоз бериши билан енгилиши мумкин бўлган вақт келгандир. Амалдаги қоидалар бундай механизмни назарда тутмайди: уни жорий этиш учун БМТ Уставини ўзгартириш талаб қилинади.
Бизнингча, барча кўрсатилган ва бошқа кўплаб масалалар билан ностандарт ечимларни таклиф қилишга тайёр бўлган мамлакатларнинг профессионал дипломатлари шуғулланишлари керак. Бу шунингдек, бутун халқаро ташкилот тузилмасини ислоҳ қилиш заруратини истисно этмайди.
Ахир ўтган ўн йилликлар давомида дунёда кўп нарса ўзгарди. БМТнинг ўзи ҳам ўзгарди: масалан, 1965 йилда Хавфсизлик Кенгаши аъзолари сони 11 тадан 15 тагача кўпайди. Бироқ унинг тузилиши асослари — доимий аъзолик тизими ва вето ҳуқуқи — ташкилот 1945 йилда ташкил этилган пайтдан бери сақланиб қолмоқда.