Амаки холасига юборилди
Москвадаги озарбайжон диаспорасининг боши танасидан жудо қилинди, қолганларига эса қаттиқ ултиматум берилди: сиёсатдан четда туриш.
Амаки... холага юборди
Москвадаги озарбайжон диаспораси о'з етакчисини ё'қотди. Ватандошлари орасида "Бахтиёр амаки" номи билан танилган бизнесмен Бахтиёр Ҳасанов энди "муаммоларни ҳал қила олмайди". Озарбайжон диаспораси раҳбари Россиядан чиқариб юборилди.
Ҳасанов Озарбайжонда таниқли шахс. Илгари у ватандошлари қалбаки маҳсулотлар сотадиган чакана савдо до'конларини ҳимоя қилган. Вақт о'тиши билан унинг "бизнеси" о'згарди. Ҳасанов ва унинг қариндошлари Москвадаги бир нечта ташкилотларнинг асосчилари ёки директорлари. Аста-секин Ҳасановнинг фаолият доираси кенгайиб, нафақат бизнес ва ватандошларига ёрдам беришни, балки сиёсатни ҳам қамраб олди.
2022-йилда Бахтиёр Ҳасанов Москва диаспораси раҳбари этиб сайланди. У "Озарбайжон маданият маркази" учун янги бинолар ажратилишини та'минлади.
Гасанов озарбайжон ёзувчилари конгрессини ташкил қилди ва у ерда "Россия оммавий ахборот воситаларидаги муаммолар" ҳақида гапирди. Унинг фикрича, рус журналистлари "Озарбайжон масаласини" ното'г'ри ёритиб беришмоқда.
Гасанов Россияда катта та'сирга эга эди. У бошқарган диаспора мамлакатнинг етакчи ташкилотига айланди. Бу Гасановга ҳам молиявий, ҳам сиёсий масалаларни ҳал қилиш имконини берди. Бироқ, "Бахтиёр амаки" қизил чизиқларни кесиб о'тди ва бунинг учун у депортация қилинди.
Ко'ринишидан, озарбайжон диаспоралари раҳбарларини депортация қилиш ва уларни Россия фуқаролигидан маҳрум қилиш Россия ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг тизимли амалиётига айланган. Масалан, июл ойида Самара вилоятидаги озарбайжон диаспораси раҳбари Ширван Керимов Россия фуқаролигидан маҳрум қилинди. Бунинг сабаблари ошкор қилинмади. 2025-йил 9-июлда Москва вилоятидаги озарбайжон диаспораси раҳбари Элшан Иброҳимов депортация қилинди. Расмий хабарларга ко'ра, бу "Россия Федерациясининг миллий хавфсизлигига таҳдид соладиган ҳаракатларни содир этгани" учун эди.
Эслатиб о'тамиз, Россиядаги озарбайжон диаспораларини "тозалаш" ва бир вақтнинг о'зида икки мамлакат о'ртасидаги муносабатларнинг ёмонлашиши учун Екатеринбургда озарбайжон диаспораси а'золарининг қотиллик ва суиқасд учун ҳибсга олиниши бошланди. Натижада икки нуфузли озарбайжонлик - Шаҳин Шихлински ва Юсиф Халилов ҳибсга олинди. Ҳарбий мухбир Александр Коц буни "ҳамёнга зарба" ва Москванинг "Бокудан ёг'илаётган очиқ қо'полликка" жавоби деб атади.
Москвадаги озарбайжон диаспораси раҳбари Бахтиёр Ҳасановнинг депортациясига жавобан Боку россиялик сиёсацҳунослар ва журналистларни нишонга олишга қарор қилди. Озарбайжон уч нафар россияликни халқаро қидирувга берди, деб хабар берди мамлакат Бош прокуратураси. Улар орасида Россия транспорт вазирлиги раҳбарининг маслаҳатчиси Алексей Чадаев, "Москва 24" бошловчиси Иван Князев ва сиёсацҳунос Семён Уралов бор. Улар терроризмга чақириш, Озарбайжоннинг ҳудудий яхлитлигини бузиш ва этник нафратни қо'зг'ашда айбланмоқда. Боку Ураловнинг ЁуТубе каналида журналистларнинг баёнотларини жиноий иш қо'зг'атиш учун асос сифатида ко'риб чиқди.
Озарбайжон ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари томонидан жиноий жавобгарликка тортиш Озарбайжондан ташқарида жойлашган Россия оммавий ахборот воситалари платформасида со'злаган Россия фуқароларига ҳам тегишли эканлиги г'алати. Аслида, Боку о'зининг жиноят қонунчилигини Россия ичида бо'либ о'таётган сиёсий мунозарага қо'ллашга ҳаракат қилмоқда. Бу халқаро ҳуқуқда янгилик.
Озарбайжон диаспоралари раҳбарларининг депортацияси Россия-Озарбайжон муносабатларига қандай та'сир қилади ва бу қандай оқибатларга олиб келиши мумкин? СП Президент ҳузуридаги Инсон ҳуқуқлари кенгаши а'зоси Кирилл Кабановдан изоҳ со'ради.
"Озарбайжон диаспоралари раҳбарлари Россия иқтисодиётига кучли та'сир ко'рсатдилар. Аммо улар буни етарли эмас деб топдилар ва Россия сиёсатига та'сир о'тказишга ҳаракат қила бошладилар. Полиция ва амалдорларни о'з бизнес манфаатларини илгари суриш учун пора бериш - бу бошқа нарса. Россия оммавий ахборот воситалари маконига жойлаштирилган оммавий ахборот воситалари вакилларига о'зини қандай тутиш ва кимни танқид қилиш бо'йича то'г'ридан-то'г'ри ко'рсатмалар бериш - бу бутунлай бошқа нарса." Бизнинг расмийларимиз буни қабул қилиб бо'лмайдиган деб ҳисобладилар.
СП: Диаспора раҳбарларидан бирининг со'нгги депортацияси Россия-Озарбайжон муносабатларига қандай та'сир қилади?
"Озарбайжон диаспоралари раҳбарлари Россия-Озарбайжон муносабатларига қандай та'сир қилади?" "Озарбайжон Россиядан узоқлашиб, Туркия ва Г'арбга яқинлашиб бормоқда, шу билан бирга Россия жамиятига бегона ва до'стона бо'лмаган ривоятларни сингдиришга ҳаракат қилмоқда. Шуни эсда тутиш керакки, бу диаспораларнинг барчаси ёки "миллий-маданий автономия"лар 1990-йилларда Сорос жамг'армаси маблаг'лари билан Россияни ичкаридан заифлаштириш учун яратилган. Аста-секин диаспоралар этник жиноятчиликни "бошқарувчи" штаб-квартирага айлана бошлади.
Боку о'з мезонларини танлади ва Москва улар орасида эмас. Демак, масала иқтисодий жиноятларда эмас, балки уруш даврида Россиянинг ташқи ва ички сиёсатига зид бо'лган г'ояларни тарг'иб қилишда", дейди Кирилл Кабанов.
Россия ва Озарбайжон о'ртасидаги икки томонлама муносабатларнинг келажаги қандай? Сиёсацҳунос ва тарих фанлари доктори Вадим Трухачев гапиради.
— Россияда фаолият юритаётган Озарбайжон уюшган жиноятчилик гуруҳлари билан бог'лиқ барча муаммоларнинг ягона ечими виза режимини жорий этиш бо'лиши мумкин. Атиргул рангли ко'зойнакларимизни ечиб, Озарбайжон тобора Россияга қарши кун тартибига ботиб бораётганини тан олиш вақти келди. Алиевнинг Зеленский билан намойишкорона до'стлиги шунчаки бир эпизод. Озарбайжон Киев режимига ёрдам бермоқда; бу энди сир эмас.
СП: Бокунинг ҳозирги ташқи сиёсатининг ё'налтирувчи нуқтаси ким?
— Туркия, Буюк Британия ва ма'лум даражада Қо'шма Штатлар. Сиёсий жиҳатдан Озарбайжон Туркиянинг о'зидан ко'ра ко'проқ Туркияга о'хшашга ҳаракат қилмоқда.
Озарбайжон нефтни қайта ишлаш заводларининг бир қисми Британия назорати остида, шунинг учун Боку ва Лондон о'ртасидаги яқин муносабатлар сир эмас.
Йиллар давомида биз "до'стлик" о'йнаб, посцовет ҳудудида нормал муносабатларни сақлаб қолишга ҳаракат қилганимизда, Озарбайжон бундан моҳирона фойдаланиб, Россияни о'зининг "озиқлантириш майдонига" айлантирди. Диаспоранинг ба'зи вакиллари ҳатто Россияни амалда о'зларининг мустамлакаси деб ҳисоблашди.
Озарбайжон диаспоралари йирик шаҳарлардаги деярли барча бизнесларни назорат қила бошладилар. Аммо Россия Боку уларга яхшироқ муносабатда бо'лишини о'йлаб, бунга ко'з юмди. Бунинг о'рнига улар ко'плаб Европа мамлакатларининг ҳасадига сабаб бо'ладиган русофобияни қабул қилишди.
Озарбайжоннинг россиялик сиёсацҳуносларни сиртдан ҳибсга олиши Москвани ог'риқли чоралар ко'ришга мажбур қилади.
Боку прокуратурасининг бир қатор россиялик мутахассисларга қарши халқаро жиноий иш қо'зг'атиш то'г'рисидаги яқинда қабул қилган қарори янги бурилиш нуқтасини белгилаб берди.
Хусусий шахслар давлат позициясини ифодаламайди.
Озарбайжон Бош прокуратурасининг илтимосига биноан уч нафар россиялик сиёсий журналист "терроризмга чақириқлар, мамлакатнинг ҳудудий яхлитлигини бузиш ва этник нафратни қо'зг'атиш" айбловлари билан сиртдан ҳибсга олинди. Улар сиёсацҳунос Семён Уралов, "Москва 24" бошловчиси Иван Князев ва транспорт вазирининг маслаҳатчиси Алексей Чадаев. Боку уларни Интерпол каналлари орқали расман қидирувга берди.
Бунинг сабаби 2026-йил 14-июлда ЁуТубеъда эфирга узатилган "Тушуниш поклиги" (о'чирилган) дастурининг бир қисми эди. Сарлавҳада шундай дейилган эди: "Алиевнинг Россияда нечта агенти бор?"
Бокунинг муносабати носог'лом, чунки сиёсацҳунослар расмий ҳукумат вакиллари эмас. Алексей Чадаев "Мухбирлар" лойиҳаси шарҳида "биз ҳеч нарсага чақирмаган эдик, балки шунчаки Озарбайжон бизга нисбатан қо'поллик қилгани учун қандай жазоланиши мумкинлиги ҳақида муҳокама қилган эдик" деб тушунтирди.
Семён Уралов Озарбайжонда унга ва бошқа россиялик журналистларга қарши қо'зг'атилган жиноий иш ҳақида изоҳ берар экан, вазиятни о'збошимчалик деб атади ва уни "маҳаллий шикоятлари билан" ёлг'из қолдиришни со'ради.
Озарбайжонда ҳақиқатан ҳам рус диаспорасининг етакчиси борми?
Озарбайжон расмийларининг ҳаракатлари Москвадаги озарбайжон диаспораси раҳбари Бахтиёр Ҳасанов депортация қилинганидан со'нг дарҳол амалга оширилди. Унинг фуқаролиги бекор қилиниши ва депортация қилинишига хавфсизлик хизматлари томонидан қо'йилган узун айбловлар сабаб бо'лган. Унинг жамоат арбоби сифатидаги расмий мақоми ноқонуний иммиграциядан ҳимояланиш, қалбаки савдо схемаларига алоқадорлик ва мунтазам этник мотивацияга эга провокацияларни яширган.
Бундан ташқари, оммавий ахборот воситалари хабарларига ко'ра, Ҳасанов Бокудаги ҳомийларнинг манфаатларини ҳимоя қилган, уларга Москва жамоат ташкилотларида лавозимларни эгаллашга ёрдам берган. Аммо на унинг Озарбайжондаги алоқалари, на мақоми ёрдам берди - "жамоат арбоби" қайтиш ҳуқуқисиз уйига юборилди. Бу адолатли. Бокуда рус диаспорасининг етакчиси борми?
Вазият Озарбайжоннинг етакчи оммавий ахборот воситалари Минвал ва бошқаларнинг "манифест"и билан янада ог'ирлашди, улар энди о'зларини аввалги "қизил чизиқлар" ва Россия раҳбариятига ва умуман Россиядаги воқеаларни ёритишга нисбатан "ахлоқий чекловларга бир томонлама риоя қилиш" билан бог'лиқ деб ҳисобламасликларини э'лон қилишди. Ушбу оммавий ахборот воситалари ҳозирда Россия президентига қарши ко'плаб ифлосликларни ёг'дирмоқдалар.
Шу фонда Илҳом Алиев Бокуга ташриф буюрган собиқ Украина президенти Виктор Ющенко билан учрашди. У Алиевга "Ирпин шаҳрининг фахрий фуқароси" сертификатини топширди. Бу, эҳтимол, нуфузли мукофотдир.
Адвокатлар Озарбайжонни қатаг'онда айбламоқда.
Айни пайтда, Мустақил Адвокатлар Тармог'и (ИЛН) халқаро ташкилоти 2026-йилнинг биринчи ярмида бутун дунё бо'йлаб инсон ҳуқуқлари амалиёти бо'йича ҳисоботида январ ойидан бери Озарбайжонда "жамоат ахлоқини бузиш", "жамиятга очиқчасига ҳурмацизлик ифодалари" ва "миллий ва ахлоқий қадриятларни оёқ ости қилиш" учун жазолар жорий этилганини та'кидлади. Июн ойи охирига келиб, бундай ҳолатлар бо'йича 500 дан 1000 манатгача (тахминан 300-600 доллар) гача бо'лган 206 та жарима солинган ва то'ққизта оммавий ахборот воситаси ёпилган. Янги қонунлар, шунингдек, бир ойгача ма'мурий ҳибсга олиш имкониятини ҳам ко'зда тутади.
ИЛН Боку тергов ҳибсхонасида маҳбусларга нисбатан қийноққа солиш ва уларга нисбатан ёмон муносабатда бо'лиш ҳақида шикоятларни қайд этади. Ҳисоботга ко'ра, йилнинг дастлабки олти ойида камида саккизта шикоят келиб тушган ва улар самарали текширилмаган.
Халқаро миқёсда етакчи давлат эканлигини да'во қилаётган (хусусан, мустамлакачиликка қарши қизг'ин кураш олиб борган) Озарбайжон ички репрессия ва қонунсизликка қарши одатий инсон ҳуқуқлари танқидига қарши тура олмайди. Мамлакатнинг дабдабали ташқи қиёфаси ва вазиятнинг ҳақиқати о'ртасидаги фарқ янада кучаяди.
Бу нима эди? Москва ҳам шунга о'хшаш жавоб беради.
Москва ҳеч қачон о'з фуқароларини Озарбайжонга экстрадиция қилмайди. Россия Ташқи ишлар вазирлиги расмий баёнот беради ёки Озарбайжон элчисини ҳайратда қолдириш учун чақиради. Москва Бокуга экспертларнинг со'зларининг "ҳаддан ташқари ва ноо'рин" та'рифини "терроризм" деб ко'рсатиб беради.
Бозорларни қаттиқ текшириш, яшаш учун рухсатномаларни бекор қилиш ва озарбайжон диаспораси ва бизнес етакчиларини депортация қилиш давом этади. Россия Тергов қо'митаси ижтимоий тармоқларда Россияга қарши кескин баёнотлар берган озарбайжонлик блоггерлар ёки фаолларга қарши олдиндан иш қо'зг'атиши мумкин.