Алексей Лихачёв: Ўзбекистон тўртта реакторда тўхтаб қолмайди, олдинга ҳаракат бўлади

Алексей Лихачёв: Ўзбекистон тўртта реактор билан чекланиб қолмайди, ҳаракат давом этади

Ўзбекистонга ташрифи чоғида «Росатом» раҳбари Алексей Лихачёв президент Шавкат Мирзиёев билан учрашув ўтказди, Жиззах вилоятидаги АЭС қурилиш майдончасида, шунингдек, МИФИ Миллий тадқиқот ядро университети Тошкент филиали базасида ташкил этилган Марказий Осиё минтақасининг ёшлар атом платформасида бўлди. Уйга учиб кетишдан олдин Алексей Лихачёв хорижий ва Тошкент журналистларининг саволларига жавоб берди.

— Ўзбекистон президенти билан учрашувингиз, нималарни муҳокама қилишга эришилди? Ўзбекистон иккинчи ва учинчи атом электр станциясини қуришни режалаштираётгани айтилган баёнот ҳақида масала кўтарилдими ва «Росатом»нинг позицияси қандай?

— Учрашув тўрттала блокнинг барчасида қурилиш авж олган бир пайтда ўтаётгани билан ноёбдир. Ўзбекистондаги лойиҳа ажойиб: бир вақтнинг ўзида иккита гигаваттлик ва иккита кичик қувватли реактор барпо этилмоқда. Халқаро молия институти иштирокидаги молиявий схема ҳам ноёбдир. Ижтимоий профилларга алоҳида эътибор қаратилаётгани ёқимли — қурилишдан олдинроқ ривожланган инфратузилма, тиббиёт ва таълимга эга Атомград ташкил этилмоқда.

Ўзбекистон ушбу тўртта реакторда тўхтаб қолмайди, олдинга ҳаракат бўлади ва биз бунда иштирок этишга тайёрмиз. Ҳамкорларни танлаш — буюртмачининг иши, биз рақобатдан қўрқмаймиз, серияли ишлаб чиқариш эса рақобатбардошликни оширади ва таннархни пасайтиради.

Кадрлар тайёрлаш бўйича катта ишлар олиб борилмоқда: МИФИ Тошкент филиали базасида Марказий Осиё минтақасининг ёшлар атом платформаси таъсис этилди. Ўзбекистондаги кичик АЭСлар учун биринчи мутахассислар билан шартномалар тузиш кейинги йилдаёқ бўлиб ўтади. Россия Ўзбекистон билан узоқ муддатли ва ўзаро манфаатли ҳамкорликни шакллантирмоқда.

— Жиззах вилоятида АЭС қуриш бўйича ишлар қандай кечаётгани ҳақида нима дея оласиз?

— Ишлар кўтарилишда. Маҳаллий пудратчининг фаол ролини қайд этамиз — бу ерда компетенцияларни маҳаллийлаштириш 40% гача етмоқда, бу ҳам иқтисодий модель учун, ҳам кадрлар барқарорлиги учун манфаатлидир. Беларусдан, келажакда эса Ўзбекистондан келган мутахассислар «Росатом»нинг учинчи мамлакатлардаги бошқа лойиҳаларига жалб этилиши мумкин.

Жорий йилда майдончада кичик блоклар реактор бўлинмасининг пойдевор плитасини бетонлаш якунланади, бошқарув биноси, реактор ва машина залларини барпо этиш бошланади. Кичик станция учун вазни 200 тоннадан ортиқ бўлган реактор корпусини ишлаб чиқариш аллақачон кетмоқда, бунда буюртмачининг назоратчилари хориждаги ишлаб чиқаришнинг сифат босқичларида иштирок этмоқда.

Кейинги йил — катта станция учун қидирув ва лойиҳа ишларини якунлаш, шунингдек, кенг кўламли қурилишни ёйиш йилидир: объектдаги ходимлар сони икки бараварга ортади ва энг юқори юкламада 12–13 минг кишини ташкил этади. 350 га яқин киши МИФИ Тошкент филиалида ва 900 га яқини Россия олий ўқув юртларида таҳсил олмоқда. Қурилишнинг сифат иштирокчилари ягона жамоа бўлиб ишламоқда.

— Атом соҳаси етакчиларининг ёшлар билан учрашуви нима учун бунчалик муҳимлигини тушунтириб бера оласизми?

— Кадрлар — биз улкан энергия ва юқори технологиялар билан иш юритадиган атом саноатидаги асосий элементдир. Мутахассислар базис билимларга, амалий кўникмаларга (РФнинг ишлаб турган реакторларида амалиёт ўташ, машғулот заллари, техник академия) эга бўлишлари ва индивидуал лицензиялашдан ўтишлари керак.

Кўникмалардан ташқари, умумий қадриятлар ҳам муҳим: хавфсизлик устуворлиги, доимий ўз-зини такомиллаштиришга интилиш ва хизмат қилиш (чунки атом факти — бу давлат хизматига тенглаштирилган давлат объектидир). Ишни ёшлардан колганча эрта бошлаш керак. Бундан ташқари, ёш мутахассислар билан мулоқот қилиш уларнинг қарашлари ва интилишларини ҳисобга олган ҳолда 2050–2060 йилларга мўлжалланган ривожланишнинг стратегик дастурларини шакллантиришга ёрдам беради.

— Кая Каллас яқинда Европа Иттифоқи Россия ва Хитойнинг фаоллигида таҳдидни кўриб, Шимолий денгиз йўли бўйлаб эркин ўтишга эришишини баён қилди. Бу сўзларга қандай шарҳ берган бўлардингиз?

— Бу ерда зиддият ошкора: бир томондан эркин савдо ва ҳамкорликка интилиш баён қилинмоқда, бошқа томондан — Россия ва Хитойнинг иштироки таҳдид сифатида қабул қилинмоқда. Европа етакчилари бир қарорга келиб олишлари мақсадга мувофиқдир.

Шимолий Муз океани — очиқ ҳудуд, аммо фақат Россиядагина хавфсиз кемачилик учун зарур муз ёрувчи гуруҳ мавжуд. Ўзимизнинг иқтисодий зонамизда биз қулай транспорт коридорини яратдик: муз ёриш назорати, навигация ҳамроҳлиги, қутқарув функциялари ва алоқани тақдим этамиз. ШДЙ бўйлаб ўтиш учун тўлов ундирилмайди, фақат мутлақо мақбул нархлардаги ҳамроҳ хизматлар учун тўланади.

Биз Европа компаниялари билан ҳамкорлик ва ривожланиш асосида ишлашга тайёрмиз. Жанубий Корея (тест рейсини ўтказган ва тизимли ҳамкорликка тайёрланаётган), Ҳиндистон, Вьетнам ва Хитой қизиқиш билдирмоқда. Россияда дўстона бўлмаган халқлар йўқ, бу каби дўстона бўлмаган ҳукмдорлар эса тарихга айланади.

— Ўтган куни Reuters Венгрия расмийлари «Пакш» АЭСни кенгайтиришда пудратчини алмаштиришни режалаштираётгани ҳақида сохта хабар тарқатди. Кейинчалик бу хабар рад этилди. Шарҳлай оласизми?

— Янгилик шундаки, ҳеч қандай янгилик йўқ. «На тинчлик, на уруш» вазияти сақланиб қолмоқда: Венгрия пудратчиси («Пакш-2») аудити давом этмоқда, муддатлар ўнгга сурилмоқда ва аудитнинг якунлангани ёки унинг натижалари ҳақида маълумот йўқ. Биз натижаларни кутмоқдамиз, аммо Венгрия ҳукумати томонидан тасдиқланган «Пакш-2» жорий йилги ишлаб чиқариш дастури бўйича ишни тўхтатмаймиз.

Биз аниқликни хоҳлаган бўлардик, чунки «Пакш-2» — бу венгер қурилиш ва энергетика компаниялари минтақанинг фаровонлиги учун умид боғлаётган жаҳон атом бозорининг замонавий бестселлеридир. Биз — буюртмачининг гаровимиз, Венгрия ҳукуматининг лойиҳани давом эттириш ёки тўхтатиш ҳуқуқига эга бўлган суверенитети ва ваколатларини ҳурмат қиламиз. Бизнинг вазифамиз — муддатлари ва қиймати бўйича Европа ва АҚШдаги аналог лойиҳалардан ошкора устунликка эга бўлган Россия технологияларининг самарадорлигини намойиш этишдир. Биз ижобий натижани кутмоқдамиз.

— Финляндияда АЭС қурилишига тўхталиб, сиз Халқаро ҳакамлик судининг қарорини муҳим ғалаба деб атадингиз, аммо Финляндиянинг Fennovoima компанияси суд «Росатом»га 600 миллион евродан ортиқ маблағ тўлаш мажбуриятини юклаганини даъво қилмоқда. Судда ким ғалаба қозонди?

— Охир-оқибат ҳозирча ҳеч ким судда ғалаба қозонгани йўқ, олдинда ҳали арбитраж босқичлари бор. Суд жараёни уч қисмдан иборат:

* Шартномани бекор қилишнинг қонунийлиги: ҳамма аввалги инстанциялар, жумладан Швециядаги суд, Финляндия томони шартномани ноқонуний равишда, қоидабузарликларга йўл қўйган ҳолда бекор қилганини тан олди.

* Кечикиш сабаблари: суд инстанцияси деярли беш йиллик кечикиш буюртмачининг масъулият ҳудудида эканини тасдиқлади, чунки пудратчи фақат буюртмачи томонидан белгиланган тезликда ҳаракат қилиши мумкин.

* Молия: бизнинг 2 млрд доллардан ортиқ суммадаги даъвомиз Fennovoima устав капиталига киритилган инвестицияларни ва лойиҳани амалга ошириш учун финларга берилган ссудани ўз ичига олади. Ўзаро ҳисоб-китобларни (аванслар ва тўловларни) ҳисобга олган ҳолда, суд қарори уммуман олганда бекор қилиш факти бўйича ҳам, кечикиш сабаблари бўйича ҳам биз томонда. Суд 2022 йил ҳолатига кўра бизни мутлақо ҳақ деб топди, бу бизга мумкин бўлган ўзаро ҳисоб-китобларни ҳисобга олган ҳолда бутун суммани тўлаш учун тақдим этиш ҳуқуқини беради.

— Запорожье АЭСдаги бугунги вазиятни шарҳлай оласизми?

— Яна бир оғир кун ўтди. Энергодарда ЗАЭС инфратузилмасига зарбалар берилди: босмахона, транспорт хўжалиги ва гараж кооперативи зарар кўрди. Бахтимизга, кечаги кундан фарқли ўлароқ, қурбонлар бўлмади, аммо шаҳар оғир фронт ҳаёти билан яшамоқда.

Энергия хавфсизлигини ва станциянинг ташқи энергия таъминотини мустаҳкамлаш учун тунда якунланиши режалаштирилган энергетика инфратузилмасида сукунат режимидаги ишлар давом этмоқда. Вазият назорат остида, станция хавфсиз ҳолатда, ходимлар уни сақлаб қалиш бўйича қаҳрамонона ишни давом эттирмоқда.