Акрамжон Неъматов: Марказий Осиё ва Россия Узоқ Sharқи янги евроосиё-тинч океани боғлиқлигининг тугунларига айланиши мумкин

Акрамжон Неъматов: Марказий Осиё ва Россия Узоқ Шарқи янги Евроосиё-Тинч океани боғлиқлигининг тугунларига айланиши мумкин

Владивостокда Узоқ Шарқ федерал университети (УШФУ) Шарқ институтининг I Бутунроссия илмий-амалий конференцияси бўлиб ўтди, у Россия ва хорижий олимлар, Хитой, Япония ва Корея бўйича экспертлар, шунингдек, Марказий Осиё мамлакатлари ва бошқа давлатлардан тадқиқотчиларни бирлаштирди.

Форум доирасида «Марказий Осиё – Тинч океани: янги даражадаги боғлиқликми?» мавзусида давра суҳбати бўлиб ўтди.

Муҳокамада УШФУ, Санкт-Петербург давлат университети, РФ ФА Хитой ва замонавий Осиё институти, Россия ИИВ МГИМОси, Жусуп Баласагин номидаги Қирғиз миллий университети ва ШҲТ Котибияти вакиллари иштирок этдилар. Тадбирда Ўзбекистон шарафини Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти директорининг биринчи ўринбосари Акрамжон Неъматов ҳимоя қилди.

Марказий Осиё: минтақавий жипслашишдан иқтисодий кооперациягача

Давра суҳбатида сўзга чиққан Акрамжон Неъматов Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг изчил ва очиқ ташқи сиёсати ҳамда Марказий Осиё давлатлари етакчиларининг биргаликдаги саъй-ҳаракатлари туфайли минтақа илгариги келишмовчиликларни бартараф этишдан стратегик устуворликларни мувофиқлаштириш ва ривожланиш истиқболларини биргаликда белгилашгача бўлган йўлни босиб ўтганини таъкидлади.

СМТИ вакилининг сўзларига кўра, тўпланган сиёсий ишонч иқтисодий ҳамкорликни чуқурлаштириш учун мустаҳкам пойдевор бўлди. Минтақа мамлакатлари аллақачон инфратузилмавий, саноат ва технологик салоҳиятни амалий жиҳатдан жипслаштиришга ўтиб, яхши қўшничилик ва биргаликда ривожланиш маконини барпо этмоқдалар. Ушбу курснинг изчиллигини 2026 йил 8 октябрь куни Авазада Озарбайжон иштирокида бўлиб ўтган Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг саккизинчи Маслаҳат учрашуви тасдиқлади.

Минтақавий ҳамкорликнинг мустаҳкамланиши иқтисодий ривожланиш суръатларининг сезиларли даражада ўсиши билан кечмоқда. Марказий Осиёнинг бешта давлати умумий ЯИМ 2016 йилдан буён икки баравар ошди ва прогнозларга кўра, 2026 йил охирига бориб 600 млрд доллардан ошади. Минтақа аҳолиси 100 млн кишига яқинлашмоқда, бу кенг қамровли истеъмол бозори ва салмоқли кадрлар салоҳиятини шакллантиради. Парралел равишда саноат базаси кенгаймоқда, ўзаро иқтисодий алоқалар мустаҳкамланмоқда ва минтақа давлатларининг халқаро хўжалик жараёнларидаги иштироки ортиб бормоқда.

Бой табиий ресурслар ва қулай географик жойлашув билан бир қаторда, ушбу омиллар Марказий Осиёнинг мустақил иқтисодий ўсиш маркази ва халқаро ишлаб чиқариш-технологик занжирларининг истиқболли иштирокчиси сифатидаги позицияларини кучайтиради.

Акрамжон Неъматов таъкидлаганидек, ташқи иқтисодий алоқаларни диверсификация қилиш бўйича прагматик сиёсат минтақа давлатларига жаҳон иқтисодий ўсишининг турли марказлари билан ҳамкорликни кенгайтириш имконини беради. «Марказий Осиё+» форматларининг ривожланиши ортиб бораётган халқаро қизиқишнинг яққол белгиси бўлди. Шарқий Осиё мамлакатлари билан муносабатлар алоҳида ўрин тутади: 2025 йил июнь ойида «Марказий Осиё – Хитой» саммити, декабрь ойида – биринчи «Марказий Осиё – Япония» саммити, 2026 йил сентябрь ойида эса «Марказий Осиё – Корея Республикаси» саммити бўлиб ўтди.

Таъкидланганидек, Шарқий Осиёлик ҳамкорлар билан ўзаро ҳамкорлик анъанавий савдо доирасидан анча четга чиқади ва ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш, хомашёни чуқур қайта ишлаш, илғор технологияларни жорий этиш, энергетикани ривожлантириш ва муҳандис кадрларни тайёрлашни ўз ичига олади. Бу Марказий Осиёнинг иқтисодий роли ўзгарганини акс эттиради: минтақа нафақат маҳсулот ўтказиш бозори ва транзит бўғини, балки янги ишлаб чиқаришларни яратиш ва қўшилган қийматни шакллантиришда ҳамкор сифатида ҳам намоён бўлмоқда.

Ушбу фонда давра суҳбати иштирокчилари Марказий Осиё ва Россия Узоқ Шарқининг иқтисодий имкониятларини янада яқиндан жипслаштириш истиқболли эканини кўрсатиб ўтдилар.

Гап нафақат юк оқимларининг ўсиши, балки қўшма ишлаб чиқаришларни ривожлантириш, технологик кооперация ва учинчи мамлакатлар бозорларида иштирокни кенгайтириш учун транспорт боғлиқлигидан фойдаланиш ҳақида ҳам бормоқда. Ушбу ўзаро ҳамкорликда Ўзбекистон алоҳида аҳамиятга эга. Унинг саноат ва транспорт инфратузилмасини ривожлантириш, шунингдек, қўшни давлатлар билан иқтисодий алоқаларни мустаҳкамлаш Узоқ Шарқни Марказий ва Жанубий Осиё ҳамда Яқин Шарқ бозорлари билан боғлайдиган ишлаб чиқариш-логистика тугунларини шакллантириш учун замин яратади.

2024 йил декабрь ойида имзоланган Россия Узоқ Шарқининг Ўзбекистон билан 2025–2030 йилларга мўлжалланган ҳамкорлик режаси ҳамкорликнинг амалий асоси бўлиб хизмат қилади. Ҳужжат савдо-иқтисодий ва инвестициявий алоқалар, агросаноат мажмуаси, таълим, кадрлар тайёрлаш, тоғ-кон саноати ва бошқа йўналишларни қамраб олади.

Давра суҳбати давомида Акрамжон Неъматов ҳамкорликка амалий мазмун бағишлаши мумкин бўлган бир нечта ўзаро боғлиқ йўналишларни белгилаб берди.

Биринчиси – ўзаро боғлиқ транспорт-логистика инфратузилмасини ривожлантириш. Қозоғистоннинг транзит ҳамкор сифатидаги иштирокида Приморье ўлкаси ва Тошкент вилоятида ўзаро боғлиқ логистика ва ишлаб чиқариш тугунларини яратиш истиқболли кўринади. Мунтазам контейнер ташувларини ривожлантириш, FESCO имкониятларидан фойдаланиш, транспорт операцияларини рақамлаштириш ва ахборот тизимларини, шу жумладан Ўзбекистоннинг E-logistika платформасини интеграция қилиш йўналишларнинг рақобатбардошлигини ошириш, етказиб бериш муддатлари ва нархини қисқартириш ҳамда барқарор қайтиш юкланишини таъминлаш имконини беради.

Иккинчиси – саноат ва илмий-технологик кооперация. Истиқболлар саноат инжиниринги, ускуналарга сервис хизмати кўрсатиш, минерал хомашёни чуқур қайта ишлаш ва янги материалларни, шу жумладан критик минераллар ва камёб ер элементларини ишлаб чиқиш билан боғлиқ. Узоқ Шарқнинг илмий ва таълим ташкилотлари, биринчи навбатда УШФУ, Марказий Осиёда қўшма тадқиқотлар ўтказиш, муҳандислик ечимларини жорий этиш ва ишлаб чиқаришларни ривожлантиришга кўмаклашиши мумкин.

Ушбу ёндашув Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг бир-бирини тўлдирувчи ишлаб чиқаришларни ривожлантириш, технологик кооперацияни кенгайтириш ва барқарор қўшилган қиймат занжирларини яратишга қаратилган Технологик саноатлаштиришнинг Евроосиё минтақасини шакллантириш бўйича ташаббусига мос келади.

Учинчиси – энергетика ва сув-экологик барқарорлик. Марказий Осиёнинг ишончли энергия таъминоти ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланишга бўлган ортиб бораётган эҳтиёжлари қўшма тадқиқотлар, гибрид генерацияни, энерготизимларни рақамли бошқаришни ва сув тежовчи технологияларни жорий этиш учун имкониятлар очади.

Тўртинчиси – агросаноат ва озиқ-овқат кооперацияси. Ўзбекистон Президентининг Евроосиё агроэкспрессини яратиш бўйича ташаббусини ривожлантириш Марказий Осиёдан Россия Узоқ Шарқига мева-сабзавот маҳсулотлари, қуритилган мевалар ва қайта ишланган маҳсулотларни, қарама-қарши йўналишда эса балиқ ва денгиз маҳсулотларини мунтазам етказиб беришни таъминлаши мумкин эди. Бунинг учун замонавий музлатгич ва омборхона инфратузилмаси, назорат тартиб-қоидаларини мувофиқлаштириш ва ташувларни олдиндан тахмин қилиб бўладиган тарзда ташкил этиш зарур.

Бешинчиси – кадрлар тайёрлаш ва илмий-таълим соҳасидаги ҳамкорлик. УШФУ ва Марказий Осиёнинг етакчи университетлари салоҳиятини бирлаштириш қўшма таълим дастурлари, амалий тадқиқотлар ва муҳандис-техник мутахассисларни тайёрлашни кенгайтириш имконини беради. Ўзбекистон Президентининг қўшма ишлаб чиқаришлар ва янги технологик йўналишлар томонидан талаб қилинадиган компетенцияларни шакллантиришга қаратилган «Келажак муҳандислари» ташаббуси алоҳида қизиқиш уйғотади.

Мунозара якунларини чиқарар экан, иштирокчилар Марказий Осиё ва Россия Узоқ Шарқи ўртасидаги алоқаларни ривожлантиришни аниқ иқтисодий натижаларга йўналтириш мақсадга мувофиқлигини таъкидладилар. Гап алоҳида савдо-транспорт операцияларидан логистика, саноат, энергетика, фан ва таълимни бирлаштирувчи комплекс шерикликка ўтиш ҳақида бормоқда.

Икки минтақа салоҳиятининг жипслашуви ўзаро манфаатларга жавоб беради. Марказий Осиё учун у Осиё-Тинч океани минтақаси бозорларига чиқиш, технологиялар ва муҳандислик компетенцияларини жалб қилиш, хомашёни қайта ишлашни чуқурлаштириш ва ишлаб чиқариш-логистика салоҳиятини мустаҳкамлаш учун қўшимча имкониятлар очади. Россия Узоқ Шарқи учун эса – Марказий Осиё билан иқтисодий алоқаларни кенгайтириш, қўшимча юк базасини шакллантириш, қўшма ишлаб чиқаришларни ривожлантириш ва минтақа орқали Жанубий Осиё ва Яқин Шарқ бозорларига чиқиш имконини беради.

Россия Узоқ Шарқининг Ўзбекистон билан 2025–2030 йилларга мўлжалланган амалдаги Ҳамкорлик режаси доирасида тегишли идоралар, илмий марказлар, транспорт операторлари ва ишбилармон доиралар иштирокида пилот лойиҳалар портфелини шакллантириш амалий қадам бўлиши мумкин эди. Бу белгиланган истиқболлардан рақобатбардош устунликлар ва иқтисодиётларнинг бир-бирини тўлдиришига асосланган ташаббусларни амалга оширишга ўтиш имконини беради.

Умуман олганда, давра суҳбати иштирокчилари томонидан билдирилган фикрга кўра, Марказий Осиё ва Россия Узоқ Шарқи Евроосиё-Тинч океани ҳамкорлигининг янги маконини шакллантириш учун салмоқли салоҳиятга эга. Шу билан бирга, Марказий Осиё энди фақат периферик бозор ёки транзит макони сифатида қабул қилинмаяпти, балки иқтисодий боғлиқликнинг мустақил тугуни ва халқаро қўшилган қиймат занжирларининг истиқболли бўғини сифатида аҳамият касб этмоқда.

Ушбу салоҳиятни амалга ошириш транспорт йўналишларини янада ривожлантириш, ишлаб чиқариш имкониятларини жипслаштириш, технологик алмашинувни кенгайтириш ва барқарор шерикликларни шакллантиришни талаб қилади. Бундай модель иккала минтақага ҳам ўзаро манфаат келтириш, уларнинг халқаро меҳнат тақсимотидаги позицияларини мустаҳкамлаш ва янги бозорларга чиқиш учун қўшимча имкониятлар яратишга қодир.

Конференция ортида Россия, ХХР, Вьетнам ва бошқа мамлакатлардан келган иштирокчилар билан учрашувлар ҳам бўлиб ўтди. Минтақалараро ҳамкорликни кенгайтириш, экспертлар мулоқотини ривожлантириш ва қўшма тадқиқот ташаббусларини амалга ошириш истиқболлари муҳокама қилинди. Профессионал алоқаларни кенгайтириш ва тегишли илмий-тадқиқот ва таълим ташкилотлари билан ўзаро ҳамкорликни мустаҳкамлаш бўйича келишувларга эришилди.