АФК Жанубий Африканинг таназзулини ортга қайтариш учун босим остида қолмоқда

ANC Жанубий Африкадаги таназзулни ортга қайтариш учун босим остида қолмоқда

Сайловларда 500 дан ортиқ партия иштирок этмоқда

Жанубий африкаликлар мамлакатнинг собиқ ҳукмрон партияси — Африка миллий конгрессини (ANC) қўллаб-қувватлаш кескин камайиши кутилаётган шиддатли маҳаллий сайловларда овоз бермоқда.

Бу йилги сайловолди кампанияси даврида сиёсатчиларнинг автомобилларни ёнга сиргалтириб ҳайдаши, кекса аёлларнинг тўқишини кузатиши ва ҳатто катта ўйдим-чўйдимлар бўйлаб сув кечиб ўтиши каби ғайратли чиқишлари кузатилди.

Партия етакчилари Жанубий Африканинг 300 га яқин муниципалитетларини бошқариш учун рақобатлашмоқда, улар сув, электр энергияси ва чиқиндиларни олиб чиқиш каби муҳим хизматларни бошқаради.

ANC учун бу овоз бериш жараёни ҳали ҳам бошқариш қобилиятига эга эканини кўрсатиш имкониятидир. Партия сўнгги миллий сайловда ҳалокатли натижага учради ва 1994 йилда апартеид тугаганидан бери биринчи марта парламентдаги кўпчилик ўрнини йўқотди.

Коррупция, ишсизлик ва жиноятчиликдан норозилик фонида йиллар давомида ANC’га бўлган хайрихоҳлик кескин камайди.

2004 йилги авж олган даврида партия умумий сайловларда 70% овоз тўплаган эди. Йигирма йил ўтиб, бу кўрсаткич 40% га тушиб кетди.

Ижтимоий сўровномалар ва шарҳловчилар ушбу сайловларда яна бир муваффақиятсизликни башорат қилишмоқда, аммо Президент Сирил Рамафоса партиянинг таназзулга юз тутаётгани ҳақидаги даъволарни рад этди.

"Мен бу ерда ANC юқорироқ ва янада юқорироқ кўтарилаётганини кўряпман ва 4 [ноябрь] куни биз ўша мухолифларга ўз кучимизни кўрсатамиз", деди у якшанба куни партиянинг якуний митингида тарафдорларига.

Йоханнесбургнинг шимоли-шарқида жойлашган Александра каби шаҳарчаларда ANC узоқ вақтдан бери кучли қўллаб-қувватловга эга эди, аммо ёмон бошқарув ва сайловчиларнинг лоқайдлиги бу базани емирмакда.

Улар орасида ўз сўзини айтишга иштиёқманд бўлган, биринчи марта овоз бераётган Санеле Нтомбела ҳам бор эди.

Биз 18 ёшли йигитни кўча бурчагида дўстлари билан вақт ўтказаётганида учратдик. Уларнинг аксарияти овоз бериш нияти йўқлигини ва рўйхатдан ўтмаганини айтишди.

Улар ўзгаришларнинг йўқлиги ва асосий хизматларнинг ёмонлашаётганига ишора қилишди.

Нтомбела эса биринчи марта овоз беришдан ҳаяжонда эди ва бу ўзгариш келтириши мумкинлигига ишонарди.

"Александрада кўп муаммоларга дуч келамиз. Ҳамма жойда чиқинди, электр ва сув, шунингдек, бошқа кўплаб масалаларда қийналамиз", деди у.

Бир неча метр нарида, турли сиёсий партияларнинг сайловолди плакатлари ёпиштирилган кўча чироғи устуни остида чиқинди уюмлари ётарди.

Йўлнинг нариги томонида эса канализация сувлари кўчанинг ўша қисмини вайрон қилган кўплаб ўйдим-чўйдимлар орқали сизиб чиқарди.

ANC кўп йиллик таназзулни ортга қайтариш учун жуда катта босимга дуч келмоқда

BBC шунингдек, рўйхатдан ўтганига қарамай, овоз бермаслигини айтган Зандиле Мнкубе билан ҳам гаплашди.

33 ёшли аёл ҳам ўз қарори учун хизмат кўрсатишнинг ёмонлиги ва маҳаллий етакчиларнинг фаолиятини айблади.

"[Овоз беришим ёки бермаслигим] ҳеч нарсани ўзгартирмайди. Йиллар давомида аҳвол янада ёмонлашди", деди у.

Алекс деб аталадиган бу шаҳарча Африканинг энг бой квадрат мили бўлган Сандтонга жуда яқин жойлашган, шунга қарамай, улар ўртасидаги фарқни тасаввур қилиш қийин.

Сандтон ўзининг осмонўпар бинолари, ҳашаматли дўконлари ва яхши парвариш қилинган йўллари билан машҳур, Алексда эса уйлар бир-бирига жуда зич жойлашган ва чиқиндилар пиёдалар йўлакларида тўпланиб ёки сочилиб ётади. Сассиқ канализация ва йиғилмаган чиқинди ҳиди ҳавода уфуриб туради, гарчи аҳоли бунга кўникиб қолгандек туюлса-да.

Александрага таъсир қилаётган муаммолар фавқулодда ҳодиса эмас. Гаутенг провинцияси бўйлаб юриш шунга ўхшаш эътиборсизлик ва таназзул белгиларини, айниқса шаҳарчаларда кўрсатади.

Йоханнесбургнинг жанубида жойлашган Соуэто Александрага қараганда бир оз озодароқ кўринади, аммо у ердаги аҳоли ҳам хизмат кўрсатишдан шикоят қилади.

45 ёшли Мдудузи Махубо бутун умри давомида Соуэтода яшаган ва BBC’га жамиятнинг сув ва электр энергияси олишдаги кундалик қийинчиликлари ҳақида гапириб берди.

"Ҳар душанба куни соат 14:00 дан кейин сув бўлмаслигини биламиз", деди у.

Махубо овоз бериш учун рўйхатдан ўтган ва ўз овозидан маҳаллий етакчилар аҳолига кўрсатаётган "кеккайиш"га жавоб бериш ҳамда "мавжуд ҳолатни ўзгартириш" учун фойдаланишни режалаштирмоқда.

Бу ҳудудлар Жанубий Африка маҳаллий ҳукуматининг аҳволи ҳақида кичик, аммо муҳим манзарани тақдим этади.

Башҳисобчининг кўп йиллик ҳисоботлари Жанубий Африкадаги 257 муниципалитетнинг аксарияти жуда ачинчли аҳволда эканини фош этди.

Яқинда эълон қилинган ҳисоботда 2024 ва 2025 йиллар оралиғида фақат 39 та тоза аудит — давлат органи олиши мумкин бўлган энг юқори баҳо берилди. Гаутенгнинг учта метрополитен шаҳри — Йоханнесбург, Тшване ва Екурхуленидан ҳеч бири бу рўйхатда пайдо бўлмади.

Ушбу йил бошида башҳисобчи Тсакани Малулеке Йоханнесбург "доимий эътиборга муҳтож" эканини айтди.

"Агар буни қилмасак, молиявий аҳвол ёмонлашадиган [ва] хизмат кўрсатиш хавф остида қолишда давом этадиган бу таназзул давом этаверади, биз айни пайтда шундай яшамоқдамиз", деди у қонун чиқарувчиларга.

Шаҳар ўзининг оғир молиявий аҳволи сабабли "амалда банкрот" деб таърифланган. Ифлос кўчалар, беқарор электр энергияси ва давом этаётган сув муаммолари йиллар давомида унинг ўзига хос хусусияти бўлиб келмоқда.

BBC суҳбатлашган экспертлар натижалар эълон қилинганда эътибор Африканинг энг бой шаҳрига ва мамлакатнинг бошқа еттита энг йирик муниципалитетларига ёки метрополияларига, айниқса Гаутенгдагиларга қаратилишига рози бўлишди.

Жанубий Африканинг саккизта метрополиясидан фақат учтаси ягона партия томонидан бошқарилади. Гаутенгда барча учта метрополия коалицион маъмуриятлар томонидан бошқарилади, бунда ANC энг йирик партия ҳисобланади.

Аммо бу ўзгариши мумкин.

Сиёсий таҳлилчи Мелани Вервурд сайловлар ANC учун "ҳукм ва баҳо" бўлишини айтди.

"Ва кутилаётган нарса шуки, ANC умуман мамлакатда [ўз тарихидаги] энг ёмон натижани кўрсатади", деди у.

Бир нечта сўровномалар 500 дан ортиқ сиёсий партиялар курашаётган тўртшанба кунги сайловда партиянинг қўллаб-қувватланиши пасайишда давом этишини кўрсатмоқда.

Ipsos сўровномаларидан бири ANC қўллаб-қувватланишини 30% га баҳолади, бу 2021 йилги охирги маҳаллий сайловлардаги 46% дан камдир.

Ўша сўровнома ва бошқалар Демократик альянс (DA)га, айниқса Йоханнесбургда, хайрихоҳлик бироз ортганини кўрсатади. Ipsos башорат қилишича, DA бу сайловда 25% овоз тўплайди, бу ўтган галги 22% дан юқори.

DA етакчиси Хелен Зилле шаҳардаги мэрлик занжири учун курашмоқда ва унинг ноодатий кампанияси катта эътиборни тортди.

Кейптауннинг собиқ мэри чуқурсимон ўйдим-чўйдимларда чўмилаётгани, ўпирилишлар устида арқонда учаётгани ва шаҳардаги якуний митингига маҳаллий аҳоли орасида "Гушеше" номи билан танилган классик BMW 325i машинасида келаётгани тасвирга олинган.

У DA мамлакат учун ҳукуматнинг энг яхши варианти эканини айтади ва ўтган ҳафта маҳаллий 702 радиостанциясига "энг яхши ишлайдиган шаҳарлар ва посёлкалар DA бошқаруви остида" эканини айтди.

Собиқ ANC депутати ва Жанубий Африканинг Ирландиядаги элчиси Вервурднинг айтишича, коалициялар Бутун Гаутенг бўйлаб меъёр бўлиб қолиши мумкин.

Бундай келишувлар маҳаллий даражада тез-тез беқарор ва тартибсиз деб қаралган ҳамда одатда партияларнинг келиша олмаслиги сабаб бўладиган тез-тез раҳбарият ўзгариши кўплаб муниципалитетларда хизмат кўрсатишга зарар етказган.

Унинг фикрича, энг барқарор коалициялар ANC ва DA миллий даражада қилган ишларини такрорлайдиган коалициялар бўлади, у ерда тарихий рақиблар ҳокимиятни бўлишишга рози бўлишган.

Кейптаун ҳақида гапирганда, у DA муниципалитет устидан назоратни йўқотиши эҳтимолдан йироқ эканини айтди. Соҳил бўйидаги бу шаҳар мамлакатнинг энг яхши ишлайдиган метрополияси сифатида кенг эътироф этилади ва 2000 йилларнинг охиридан бери, ANC’ни ҳокимиятдан четлатганидан бери DA томонидан бошқариб келинмоқда.

КваЗулу-Наталдаги Дурбан порт шаҳрини ўз ичига олган Этеквини "бошқача ҳикоя" бўлади, деди Вервурд.

У ерда "уМхонто веСизве" (MK) партияси яхши натижа кўрсатиши кутилган эди, аммо у метрополияни бошқариш учун зарур бўлган мутлақ кўпчиликни қўлга кирита оладими-йўқми, номаълум. Сўровномалар шуни кўрсатадики, у бунга эриша олмайди ва ҳукумат тузиш учун ҳамкорларга муҳтож бўлади.

Партия Жанубий Африканинг собиқ президенти Якоб Зума томонидан ташкил этилган ва 2024 йилги провинция сайловларида унинг ватани КваЗулу-Натал провинциясида энг йирик партия бўлган эди.

Вервурднинг айтишича, партия учун бир нечта вариантлар мумкин бўлса-да, ҳукумат тузиш "жуда тартибсиз" бўлади, чунки у ANC ёки DA билан ишлашдан бош тортмоқда.

Ўзига ишонган Зума якшанба куни тарафдорлари олдида чиқиш қилиб, сайловлардан сўнг бир нечта муниципалитетлар устидан назоратни қўлга олишга ваъда берди.

Яна бир сиёсий таҳлилчи, доктор Леви Ндоу Вервурдга қўшилиб, DA ва ANC ўртасидаги коалиция кўпчилик метрополияларда муқаррар бўлиб туюлишини айтди.

"Миллий бирлик ҳукумати келишуви метрополияларнинг қандай бошқарилишига таъсир қилиш салоҳиятига эга бўлиши мумкинми ёки йўқми, биз аниқ билмаймиз", деди у.

Иккала эксперт ҳам Жанубий Африкада сайловчиларнинг иштироки камайиб бораётганини муҳокама қилишди. 29 миллиондан ортиқ киши овоз бериш учун рўйхатдан ўтган, аммо иштирок этиш, айниқса ёшлар орасида, барқарор равишда камайди.

Ндоунинг айтишича, бу кампания олиб бораётган номзодларнинг "салоҳияти" ва сайловолди кампаниялари пайтида одатда маҳаллаларни бошқариш учун сайланадиган маҳаллий кенгаш аъзоларининг кам кўриниши билан боғлиқ.

Жанубий Африка сайлов комиссияси натижаларни эълон қилиш учун етти кунга эга, аммо партияларда бошқарув тузилмасини яратиш учун 14 кун бор.