Афғонистонда опий кўкнорисини етиштириш бир йил ичида 325 фоизга ошди — БМТ

Афғонистонда опий кўкнориси экинлари бир йилда 325% га кўпайди — БМТ

2026 йилда Афғонистонда опий кўкнорисининг етиштириш майдони 325% га ўсиб, «Толибон» ҳаракати гиёҳванд моддалар ишлаб чиқаришга тақиқ жорий этганидан кейинги нисбатан паст кўрсаткичларга эга уч йиллик даврни бўлиб қўйди. Бу ҳақда БМТнинг Гиёҳванд моддалар ва жиноятчилик бўйича бошқармаси (БМТ ГМЖБ) ҳисоботида айтилади.

Ташкилот баҳолашича, бу йил опий кўкнориси 43,3 минг гектар майдонни эгаллади, 2025 йилда эса бу кўрсаткич қарийб 10,2 минг гектарни ташкил этган эди.

Бундай кескин сакрашга қарамай, ҳозирги миқёслар тақиқдан олдин қайд этилган, плантациялар майдони 200 минг гектардан ортган даражадан ҳамон сезиларли даражада орқада қолмоқда. Шу билан бирга, ҳисоботда 2026 йилда Афғонистонда гиёҳванд моддалар ишлаб чиқаришга қўйилган тақиқнинг таъсири сусаяётганга ўхшаши кўрсатиб ўтилган.

Кўкнори экинлари мамлакатнинг 34 та провинциясидан 16 тасида аниқланди — бу бир йил олдингига қараганда бештага кўп. Бундай плантациялар аниқланган 13 та провинцияда уларнинг майдони ўсди, бир қатор ҳолларда сезиларли даражада.

Параллел равишда опиум ишлаб чиқариш деярли беш бараварга ошди. БМТ ГМЖБ баҳолашига кўра, 2026 йилда Афғонистон бир йил олдинги 296 тоннага қарши 1 466 тонна опиум ишлаб чиқарди. Бундай ўсиш ҳам экин майдонларининг кенгайиши, ҳам янада қулай ёғингарчилик ва сув таъминоти яхшиланиши туфайли ҳосилдорликнинг ошиши билан изоҳланади.

Ўртача ҳосилдорлик 2025 йилдаги гектаридан 29 килограммдан 2026 йилда 33,8 килограммга кўтарилди.

**Бадахшон провинцияси ишлаб чиқаришнинг асосий марказига айланди**

Тақиқ жорий этилганидан сўнг Афғонистонда опиум ишлаб чиқариш географияси сезиларли даражада ўзгарди. Бу йил мамлакат шимоли-шарқига опий кўкнориси жами экинларининг 76 фоизи тўғри келди. Ушбу минтақа тарихан опиум ишлаб чиқаришнинг асосий маркази бўлган жануби-ғарбни сиқиб чиқарди.

Энг катта абсолют ўсиш Бадахшон провинциясида қайд этилди: у ерда экин майдони 344% га — 2025 йилдаги тахминан 6,6 минг гектардан бу йилги деярли 29,5 минг гектаргача кўпайди.

Тахор провинциясида нисбий ўсиш янада юқори бўлди. Экинлар 274 гектардан тахминан 3,4 минг гектаргача, яъни 11 баравардан кўпроққа ўсди.

Умуман олганда, шимоли-шарқий провинцияларга деярли 33 минг гектар кўкнори экинлари ва ишлаб чиқарилган опиумнинг қарийб 1 090 тоннаси — умуммиллий ҳажмнинг тахминан учдан тўрт қисми тўғри келди.

Ўсиш, шунингдек, мамлакат жануби ва жануби-ғарбидаги анъанавий опиум ишлаб чиқариш ҳудудларида ҳам қайд этилди. Ҳилманд провинциясида экин майдони 2025 йилдаги 681 гектардан бу йил тахминан 3,5 минг гектаргача кўпайди. Қандаҳорда у тахминан 1,56 минг гектарни ташкил этди — бу ўтган йилги даражадан уч баравардан зиёд юқоридир.

**Фермерлар кўкнори экинларини ниқобламоқда**

БМТ ГМЖБ маълумотларига кўра, фермерлар тақиқланган экинларни аниқлаш ва йўқ қилиш чораларига мослашиб, кўкнори плантацияларини борган сари кўпроқ яширишмоқда.

Сунъий йўлдош тасвирлари таҳлили шуни кўрсатдики, юзлаб кичик кўкнори майдончалари буғдой ва арпанинг йирик майдонлари ичида жойлаштирилмоқда. Бошқа плантациялар аниқланиши қийинроқ бўлиши учун девор билан ўралган ҳудудларда жойлаштирилмоқда.

Ҳилманд провинциясида кўкнори экинларининг 90% дан ортиғи ушбу усуллардан бири билан яширилган. Плантацияларнинг ярмидан кўпи дон экинлари орасида, 40% дан ортиғи эса девор билан ўралган ҳудудларда бўлган.

Бундан ташқари, фермерлар экиш ва ҳосилни йиғиб олишни турли муддатларга бўлишни бошладилар. БМТ ГМЖБ баҳолашича, бу экинларнинг йўқ қилиниши ёки ноқулай об-ҳаво туфайли бутун ҳосилни йўқотиш хавфини камайтиришга ёрдам беради.

Ташкилотда таъкидлашларича, ушбу усулларнинг миқёси ва кенг тарқалгани гап алоҳида ҳолатлар ҳақида кетмаётганидан далолат беради.

**Экинларга қарши кураш тўқнашувларга сабаб бўлди**

Кўкнори етиштиришга қўйилган тақиққа риоя этилишини таъминлашга уринишлар маҳаллий аҳолининг қаршилигига дуч келди.

БМТ ГМЖБ маълумотларига кўра, май ва июнь ойларида Бадахшон провинциясининг асосий опиум ишлаб чиқариш ҳудудларида экинларни йўқ қилиш операциялари маҳаллий аҳоли ва «Толибон» хавфсизлик кучлари ўртасидаги норозиликлар ва тўқнашувлар билан кечди. Оқибатда бир неча киши ҳалок бўлди ва жароҳат олди.

Ҳисоботда БМТ маълумотлари ва маҳаллий ОАВга таяниб айтилишича, норозилик иштирокчиларининг бир қисми кўкнори плантацияларини йўқ қилишни қўллаб-қувватлаган, аммо операцияларни ўтказиш усулларига қарши чиққан, шунингдек, бошқа экинлар ва мол-мулкка зарар етказилганини хабар қилган.

«Толибон» ҳукумати вакиллари бутун мамлакат бўйлаб 22 минг гектарга яқин кўкнори экинлари йўқ қилинганини маълум қилишди. Бироқ БМТ ГМЖБ бу рақамни техник жиҳатдан тасдиқлай олмаганини қайд этди.

**Опиум сотишдан тушган даромадлар тикланди**

Ишлаб чиқариш ҳажми тақиқ жорий этилишидан олдинги даражадан ҳамон паст бўлса-да, опиум сотишдан тушган даромадлар таққосланадиган қийматларга қайтди.

Ҳисоботга кўра, 2026 йилда Афғонистон ичидаги савдогарлар опиум сотишдан тахминан 525 миллион доллар олишган. Бу сумма мамлакат ЯИМнинг тахминан 2,7 фоизига ва қишлоқ хўжалиги сектори ҳажмининг 8,5 фоизига тўғри келади.

Шу билан бирга, ҳисоб-китобга гиёҳванд моддаларни қайта ишлаш, уларни контрабанда қилиш ва экспорт қилишда юзага келадиган қўшимча қиймат киритилмаган.

Бир килограмм қуритилган опиумнинг ўртача нархи бу йил тахминан 500 долларни ташкил этди. Таққослайдиган бўлсак, 2025 йилда у тахминан 570 долларга етган, тақиқ жорий этилишидан олдин эса бир килограмм учун 100 доллардан паст эди.

БМТ ГМЖБда таъкидлашларича, юқори нархлар, иқтисодий қийинчиликлар ва муқобил даромад манбаларининг мавжуд эмаслиги кўкнори етиштиришни фермерлар ва опиум бозорининг бошқа иштирокчилари учун ҳамон жозибадор қилиб қўймоқда.

**БМТ ишлаб чиқаришнинг янада ўсишидан огоҳлантирмоқда**

2022 йил апрель ойида «Толибон» ҳаракати опий кўкнорисини етиштириш ва гиёҳванд моддалар ишлаб чиқаришга тақиқ эълон қилди. Ижро этиш бўйича чора-тадбирлар 2023 йилдан бошлаб экинларнинг кескин қисқаришига олиб келди.

Бироқ, сўнгги маълумотлар, БМТ ГМЖБ баҳолашича, эришилган қисқаришни сақлаб қалиш имкониятини шубҳа остига қўймоқда.

БМТ ГМЖБ огоҳлантиришича, захираларнинг камайиши, опиумнинг юқори нархлари, сақланиб қолаётган иқтисодий қийинчиликлар ва экинларнинг қайта тикланиши 2026 йилдан кейин кўкнори ишлаб чиқариш ва героин контрабандасининг янада ўсишига олиб келиши мумкин.

Ташкилот аҳоли учун муқобил даромад манбаларига инвестицияларни кўпайтиришга чақирди. Устувор йўналишлар қаторида қишлоқ хўжалигини ривожлантириш, иш ўринларини яратиш, бозорлар ва молиялаштиришдан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш, инфратузилмани қуриш ва касбий ўқитиш тилга олинди. Алоҳида эътиборни кўкнори экинлари энг сезиларли даражада ўсган ҳудудларга қаратиш таклиф этилмоқда.

БМТ 2026 йилдаги кўрсаткичларнинг кескин ўсиши фермерларнинг вақтинчалик мослашувими ёки Афғонистон опиум иқтисодиётининг янада кенг миқёсли тикланишининг бошланишими эканини тушуниш учун мониторингни давом эттиришни зарур деб ҳисоблайди.