Афғон аёллари ББСга беш йиллик Толибон ҳукмронлигидан кейин ҳаётлари таниб бўлмас даражада ўзгарганини айтишди

Афг'он аёллари ББСга Толибон ҳукмронлиги остида беш йилдан со'нг ҳаётлари таниб бо'лмас даражада о'згариб бораётганини ма'лум қилишди.

Толибон 2021-йилда Афг'онистон устидан назоратни қайта қо'лга киритганидан бери, АҚШ бощилигидаги ҳарбий коалиция уларни ҳокимиятдан четлаштирганидан йигирма йил о'тгач, қаттиққо'л исломчи гуруҳ мамлакатдаги 22 миллион аёлнинг ҳуқуқларини мунтазам равишда бузиб келмоқда.

Ҳукуматни эгаллаб олганидан бери Афг'онистонга киришни сақлаб қолган кам сонли оммавий ахборот воситаларидан бири бо'лган ББС, Кобулдан тортиб қишлоқ жойларигача бутун мамлакат бо'йлаб аёллар билан суҳбатлашди. Бу аёллар Толибоннинг ҳаракатларига, жумладан, 12 ёшдан ошган қизларнинг мактабга киришини тақиқлаш, эркак қо'риқчисисиз саёҳат қилишни чеклаш ва болалар никоҳини билвосита тасдиқловчи қонунни амалга оширишга гувоҳ бо'лишди.

ББС Афг'онистон томонидан аёллар дуч келадиган чекловлар ҳақида со'ралганда, Толибон ташқи ишлар вазири: "Аёллар ҳаётнинг барча соҳаларида то'лиқ чекланган эмас", деди. Бироқ, бу чекловлар уларнинг ҳаётининг деярли барча жабҳаларига та'сир қилади ва бу уларга о'з тажрибалари билан о'ртоқлашишни қийинлаштиради. Ко'п аёллар қасос олишдан қо'рқиб, о'зларининг ҳақиқий исмларини ишлатмасликни танладилар.

Кобуллик Эла шундай деди: "Одамлар қашшоқлик ва кундалик қийинчиликлар туфайли шунчалик қийналиб қолишдики, ко'пчилик та'лимини, орзуларини ва келажакка бо'лган умидларини четга суриб қо'йишга мажбур бо'лди. Бугунги кунда омон қолиш устувор вазифага айланди ва ко'пчилигимиз энди келажак ҳақида о'йлашга вақтимиз ёки кучимиз ё'қ".

Ушбу ҳисоботда қайг'ули тафсилотлар мавжуд.

Афг'онистон ҳозирда қизларга о'рта ва олий та'лим олиш расман тақиқланган дунё миқёсидаги ягона давлатдир.

Шакиба ҳукумат аг'дарилган 15-августни "ҳаётимдаги энг ёмон ва энг ог'риқли кун" деб та'рифлади. Ҳар йили бу сана келганда, мен эски яра яна очилгандай ва юрагимни янги маг'лубият ҳисси то'лдиргандай ҳис қиламан. О'ша куни мен йиллар давомида ичимда юрган ко'плаб орзуларим то'сатдан олиб ташланганини ҳис қилдим".

О'рта та'лимни онлайн тарзда тугатишга муваффақ бо'лганига қарамай, Шакиба учувчи бо'лишга бо'лган умрбод орзуси энди амалга ошмаганига ишонади. "Осмонга қараганимда, о'зимни самолётда учиб, дунёни юқоридан ко'раётганимни тасаввур қилардим. Мен эркин учишни ва чексиз дунёни бошдан кечиришни хоҳлардим", деди у.

ББС Толибон ташқи ишлар вазири Амир Хон Муттақидан Афг'онистонда қизларнинг та'лими ҳақида со'ради, хусусан, мамлакатда тахминан 2,6 миллион қиз 6-синфдан кейин мактабга бора олмаслигини ко'рсатувчи УНИСЕФ ҳисоботига таяниб. Муттақи "аёллар учун ҳамма нарса тақиқланган дейиш то'г'ри эмас" деб жавоб берди ва "ҳозирда уч миллион қиз мактаб ва мадрасаларга [ислом та'лимотларига ё'налтирилган диний марказларга] бормоқда" деб қо'шимча қилди. Диний мактаблар шифокорларни қандай тайёрлаши мумкинлиги ҳақидаги саволга Муттақи яна бир бор шундай деди: "Аёллар ҳаётнинг барча соҳаларида то'лиқ чекланмаган... (уларнинг ишларининг) фақат кичик бир қисми кейинги хабарномагача чекланган".

Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг ма'лумотларига ко'ра, Афг'онистонда аёлларнинг атиги 7 фоизи ко'плаб иш жойлари ва та'лим соҳаларида тақиқланганидан со'нг ишлайди.

Янгиликлар бошловчиси Зуҳал Толибоннинг бир қатор ко'рсатмаларидан со'нг ишини ё'қотди. "Мен о'з ишимга жуда иштиёқманд эдим ва уни меҳр билан бажарардим. Ҳар сафар камера олдида о'тириб, янгиликларни о'қиганимда, о'зимни фахр ва бахтли ҳис қилардим... бу менинг шахсиятим ва ҳаётимнинг бир қисми эди. Илгари будилник овози билан уйг'ониб, телевизор ко'ришга тайёрланадиган кунларим энди эрталаб бутун кунимни уйда о'тказишим кераклигини билиб уйг'онадиган кунларга айланди."

Ташқи ишлар вазирининг та'кидлашича, Афг'онистонда 2020 ва 2021 йилларда 30 000 гача аёл бизнес билан шуг'улланган, кейинчалик бу рақам 120 000 аёл тадбиркорга ко'пайган. Муттақи шундай деди: "[Аёллар] о'қитувчилар, давлат хизматчилари ва тадбиркорлар. Аёлларга барча турдаги фаолият ва фаолиятларда то'лиқ тақиқ ё'қ."

Толибон оммавий жисмоний жазоларни қайта тиклади, расмий ма'лумотларга ко'ра, 2021 йилдан бери юзлаб одамлар қамчиланган, аммо ҳақиқий сон анча юқори бо'лиши мумкин.

Шаима ББСга 50 марта қамчиланганини, натижада бутун оиласи учун жиддий чандиқлар ва травма олганини айтиб берди. "Улар қог'оз олиб келиб, мени: "Ҳа, мен муртад аёлман. Мен кофирлар билан ҳамкорлик қиляпман ва қариндош бо'лмаган эркаклар билан гаплашдим", деб тан олишга мажбур қилишди. Улар мени шунчалик қаттиқ уришдики, бошим ерга эгилиб қолди. Тахминан 200 нафар маҳаллий аҳоли, жумладан, эркаклар, о'г'ил болалар ва болалар то'планишди. Уларнинг барчаси эркаклар эди. Мендан тавба қилганимни овоз чиқариб айтишим керак эди." Шайма қо'шимча қилдики, унинг катта қизи энди тез-тез қо'рқиб уйг'ониб, "Ойижон, улар сизни калтаклашяпти" ёки "Ойижон, улар сизни о'лдиришяпти" деб со'райди. У: "Менга энг катта ог'риқ келтирадиган нарса шу", деди.

Манижа омма олдида 39 марта қамчиланган ва кейин бир эркак билан до'стлиги учун қамоққа ташланган. "Биз турмуш қурмоқчи эдик, лекин афсуски, бизни ҳибсга олишди. Толибон разведкаси буни қандай билганини ёки кимдир бизни хабар қилганини билмайман. Қамоқда онамга ҳам айтмаган нарсаларни бошдан кечирдим. Яшашни давом эттиришни истамасдим. Қамоқдан чиққандан кейин биринчи қиладиган ишим о'з жонимга қасд қилиш бо'лишини айтардим. Оилам ва до'стларим учун шармандалик манбаига айланиб қолган эдим... Энди турмуш қуриш ҳақида о'йлай олмасдим."

Афг'онистонда оналар о'лими даражаси бо'йича дунёда энг юқори ко'рсаткичлардан бири мавжуд. Эркак шифокорлар томонидан даволанишни чекловчи қоидалар ко'плаб аёллар ва қизларнинг тиббий ёрдамдан фойдалана олмаслигига олиб келади. Доя Марзия олти фарзанднинг 45 ёшли онасининг чекка тумандан клиникага келганидан кейин вафот этганини тасвирлаб берди. "Биз чақалоқни қутқариб қолдик, лекин энди мен чақалоқнинг келажаги ва унинг бошқа олти фарзандининг келажаги ҳақида о'йлайвераман. Онасиз уларга нима бо'лади? Бутун оила билан нима бо'лади? Ҳаммамизнинг юрагимиз ог'риган эди. Биз учун беморни ё'қотиш ҳар доим ишимизнинг энг қийин қисмидир. Биз ҳам жисмоний, ҳам ҳиссий жиҳатдан ҳолдан тоямиз."

Қиз фарзанд ко'ришни кутаётган Марям қизининг келажаги учун хавотир билдирди. "Агар ишлар шундай давом эца, унга нима бо'лади? У ҳатто мен каби мактабни тугатиш имкониятига ҳам эга бо'лмайди, университетга боришни ҳам айтмаса бо'лади. Агар бир кун у турмушга чиқса, ҳомиладор бо'либ қолса ва туг'руқ пайтида аёл шифокорга муҳтож бо'лса, агар у бо'лмаса-чи? Бу ҳаёт-мамот масаласидир."

Қийинчиликларга қарамай, ба'зи афг'он аёллари келажакка умид билдирдилар. Аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун ҳуқуқ ва сиёсацҳуносликни о'рганишни танлаган 24 ёшли Нури Толибоннинг босиб олиниши туфайли дипломини тугата олмади. Бироқ, у аёлларга ёрдам беришнинг бошқа ё'лини топди. "Мен умидимни ё'қотмадим. Ишлай бошлашга ва молиявий жиҳатдан мустақил бо'лишга қарор қилдим. Мен мураббо тайёрлаш компаниясида иш топдим ва у ерда ишлай бошладим. Мен уч йилдан бери ишлаяпман. Энди мен бошқа аёллар учун иш имкониятларини яратиш учун о'з компаниямни очишга қарор қилдим. Мен уларнинг мен каби мустақил, кучли ва муваффақиятли аёллар бо'лишларини ва яхшироқ келажакка эга бо'лишларини истайман. Ҳозирда у ерда 10 та жасур аёл ишлайди." Нури бошқа аёллар учун имкониятлар яратиш учун астойдил меҳнат қилганини айтди.

13 ёшли Асма шифокор бо'лишни орзу қилади ва мақсадига эришишига ишонади. "Бир куни ҳамма нарса о'згаради... лекин биз сабр билан давом этишимиз керак ва умидимизни ё'қотмаймиз", деди у ББСга.

Тиш шифокори ёрдамчиси Эла халқаро ҳамжамиятни афг'он аёллари ва қизларини унутмасликка чақирди. "Афг'он аёллари учун овоз беринг, уларнинг та'лим ва ишлаш ҳуқуқини қо'ллаб-қувватланг", деди у. "Дунё э'тиборини уларнинг аҳволига қаратинг. Бизга сукут эмас, балки бирдамлик керак".