18 мамлакат экспертлари Россияда қурилаётган ноёб МБИР тадқиқот реактори базасидаги амалий тадқиқотларни муҳокама қилдилар

18 та давлат экспертлари Россияда қурилаётган ноёб МБИР тадқиқот реактори базасидаги амалий тадқиқотларни муҳокама қилишди

2026 йил 29 сентябрь куни Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ядро физикаси институти (ЎзР ФА ЯФИ) майдончасида Кўп мақсадли тезкор тадқиқот реактори базасидаги Халқаро тадқиқотлар маркази (МБИР ХТМ) Маслаҳат кенгашининг III йиғилиши бўлиб ўтди. Тадбирда дунёнинг 18 та давлатидан 72 та ташкилотнинг 150 дан ортиқ вакили иштирок этди.

Йиғилишни очар экан, МБИР ХТМ Маслаҳат кенгаши раиси, Россия Фанлар академияси (РФА) вице-президенти Степан Калмыков МБИР тадқиқот қурилмасининг «мегасайенс» ландшафти ва ядровий тадқиқотлар соҳасидаги халқаро ҳамкорлик элементи сифатидаги аҳамиятини, шунингдек, МБИР ХТМ илмий дастурининг ядровий ёқилғи циклини (ЯЁЦ) ёпиш, радиоактив чиқиндилар (РАЧ) миқдорини камайтириш ва атом энергетикасининг ресурс базасини кенгайтириш учун муҳимлигини таъкидлади.

«Атом фани ва атом энергетикаси ҳар доим бошқа кўплаб соҳаларда ривожланиш драйвери бўлиб келган ва бугунги йиғилиш иштирокчиларининг кенг географияси — Корея ва Ҳиндистондан тортиб МДҲ, Бразилия ва Африка мамлакатларигача — бунинг яққол исботидир. Тадбир йирик илмий марказлар, саноат корпорациялари, академик тузилмалар, соҳавий регуляторлар ва молия институтлари раҳбарлари ҳамда экспертларини, шунингдек, халқаро ташкилотлар ва етакчи университетлар вакилларини бирлаштирди», — деди Степан Калмыков.

Йиғилишда фан ва стратегия бўйича бош директор ўринбосари Евгений Абакумов иштирок этди. У «Росатом» давлат корпорацияси раҳбариятининг лойиҳани амалга оширишга ва уни жаҳон илмий кун тартибига интеграция қилишга чуқур жалб этилганини таъкидлади: «Маслаҳат кенгаши йиғилишининг Тошкентда ўтказилиши МБИР лойиҳаси халқаро илмий ҳамжамият учун ҳақиқатан ҳам қизиқарли эканлигининг тасдиғидир. МБИР ХТМ консорциуми маҳаллий лойиҳа доирасидан чиқиб, илғор ядровий тафаккурнинг глобал тортишиш марказига айланди. Етакчи тадқиқот марказлари ва корпорациялари бизнинг реактор базамиз имкониятларига таянмоқда. Бу биз талаб юқори бўлган, фундаментал воситани яратаётганимиздан далолат беради. Айнан кўп томонлама экспертлик мулоқоти доирасида жаҳон атом энергетикасини ўн йилликлар олдинга ривожлантиришнинг илмий-технологик стандартлари ва стратегик векторлари шакллантирилмоқда».

Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси президенти Шавкат Аюпов йиғилишнинг очилишида сўзга чиқиб, соҳавий ташкилотларнинг МБИР ХТМ базасидаги ҳамкорликка қизиқиши ортиб бораётганини ва реактордаги ишлар жаҳон атом энергетикаси ривожига кучли туртки беришини таъкидлади.

«Курчатов институти» Миллий тадқиқот маркази президенти Михаил Ковальчукнинг йиғилиш иштирокчиларига йўллаган мурожаатини марказ вице-президенти Александр Благов ўқиб эшиттирди. Ўз мурожаатида Михаил Ковальчук технологик суверенитет ва миллий хавфсизликни таъминлашда «мегасайенс» инфратузилмасининг ролини таъкидлади. У қурилаётган МБИР реактори ва ишлаб турган ПИК — бу бутун нейтрон оқимлари спектрини қамраб олувчи ва ютуқли технологиялар ҳамда халқаро кооперация учун макон бўлиши керак бўлган иккита қурилма эканлигини қайд этди. «Мегасайенс» тоифасидаги қурилмаларнинг ягона илмий дастурини шакллантириш муҳим аҳамият касб этмоқда. Михаил Ковальчук ушбу жараёнга МДҲ мамлакатларидан бўлган шерикларни интеграция қилиш муҳимлигини алоҳида таъкидлади.

Йиғилиш иштирокчиларини қутлар экан, ЎзР ФА ЯФИ директори, академик Илҳом Содиқов ноёб тадқиқот қурилмалари синергиясининг муҳимлигини қайд этди: «Бугунги учрашув замонавий ядро физикаси ва реактор технологиялари чегара билмаслигини яққол намойиш этмоқда. Қурилаётган МБИР реактори имкониятларини ЯФИнинг мавжуд инфратузилмаси, жумладан, модернизация қилинган ВВР-СМ тадқиқот реакторимиз ва тезлаштирувчилар мажмуаси билан интеграция қилиш макроҳудуддаги амалий фан учун мутлақо янги уфқларни очади. Биз материалшунослик бўйича қўшма тажрибаларда, ҳисоблаш кодларини верификация қилишда ва радиоизотоплар ишлаб чиқаришда улкан салоҳиятни кўрмоқдамиз. Ишончим комилки, ноёб компетенцияларимиз ва экспериментал базаларимизнинг бирлашиши ядро хавфсизлигини таъминлаш ва тинчлик мақсадларидаги атомнинг барқарор ривожланиши учун ишончли пойдевор бўлади».

Йиғилиш кун тартиби амалий муҳандислик вазифалари ва тадқиқот дастурларининг синергиясига қаратилди. Тадбир иштирокчилари тадқиқот инфратузилмасини ривожлантириш, тадқиқот услублари, ядровий энергетика технологияларини ривожлантириш вазифаларини муҳокама қилдилар. Шунингдек, экспертлар миллий дастурларни ривожлантириш стратегияси ва кадрлар тайёрлаш масалаларини муҳокама қилдилар.

«МБИР ХТМ» Консорциуми Лидери» МЧЖ бош директори Василий Константинов платформани кенгайтиришнинг асосий йўналишларини тақдим этди ва лойиҳанинг технологик истиқболларини белгилаб берди: «Ҳозирги вақтда Халқаро тадқиқотлар маркази иштирокчилари таркиби янги россиялик ва хорижий шерикларни жалб қилиш ҳисобига кенгайишда давом этмоқда. ХТМнинг узоқ муддатли тадқиқот дастури доирасида МБИР ечимлари базасида кичик қувватли энергетика қурилмаси лойиҳасини ишлаб чиқиш ҳам истиқболли йўналиш сифатида кўрилмоқда. Олинадиган иссиқликнинг сезиларли қисми электр энергиясини ишлаб чиқаришга йўналтирилишини ва лойиҳавий қуввати тахминан 50 МВт ташкил этишини ҳисобга олсак, МБИР келажакдаги энергетика платформасининг прототипи ва технологик ечимлар намойишчиси бўлиб хизмат қилиши мумкин. Бундан ташқари, янги ечимларни яратишнинг барча босқичларида — вазифаларни қўйишдан тортиб натижаларни амалиётга жорий этишгача бўлган жараёнда сунъий интеллект воситаларини ишлаб чиқиш ва қўллаш амалий қизиқиш уйғотмоқда».

МБИР — бу иссиқлик қуввати 150 МВт бўлган, натрий иссиқлик ташувчили, тезкор нейтронларда ишловчи кўп мақсадли тадқиқот реакторидир. Реактор Димитровград шаҳрида, «Давлат илмий маркази – Атом реакторлари илмий-тадқиқот институти» АЖ (АО «ГНЦ НИИАР», «Росатом» давлат корпорациясининг Илмий дивизиони таркибига киради) майдончасида «Янги атом ва энергетика технологиялари» технологик етакчилик миллий лойиҳаси доирасида қурилмоқда. Ҳозирги вақтда реакторнинг биринчи контури ускуналарини монтаж қилиш ишлари олиб борилмоқда: 2025 йилда иссиқликни авариявий чиқариб юбориш тизими контурининг совуқ филтр-тузоқлари лойиҳавий ҳолатга ўрнатилди. Биринчи контурни монтаж қилиш доирасида иссиқ қувур ўтказгичларининг ўтиш элементларини реактор корпусига ва биринчи қувур блокларига пайвандлаш амалга оширилди, натрий омбори биносида асосий технологик ускуналарни монтаж қилиш якунланди, шунингдек, қайта юклаш механизми ва ишлатиб бўлинган иссиқлик ажратувчи йиғмаларни (ИАЙ) буғ-сув билан ювиш уялари етказиб берилди. 2026 йилда вазни 7,3 тонна, баландлиги 5 метр ва диаметри 1,5 метр бўлган иккита авариявий иссиқлик алмаштиргич лойиҳавий ҳолатга ўрнатилди.

МБИР экспериментал ишларни олиб бориш, радиоизотоплар ишлаб чиқариш, модификацияланган материаллар тайёрлаш, шунингдек, ускуналар ва технологик тизимларнинг янги турларини синовдан ўтказиш учун мўлжалланган. Янги реакторнинг ноёб имкониятлари икки компонентли ядро энергетикаси ва ядровий ёқилғи циклини ёпиш технологияларини ишлаб чиқишни, шунингдек, тўртинчи авлод хавфсиз ядровий энергетика қурилмаларини яратишни тезлаштириш имконини бериши кутилмоқда.

МБИР реактори базасида халқаро консорциум шаклида Халқаро тадқиқотлар маркази (ХТМ) ташкил этилган. Унинг иштирокчилари атом энергиясидан тинчлик мақсадларида фойдаланиш бўйича миллий дастурлар учун зарур бўлган тажрибаларни устувор тартибда ўтказиш имкониятига эга бўладилар. Консорциум формати илмий ҳамжамият эҳтиёжларига жавоб берадиган реактор ресурсидан мосланувчан фойдаланиш имконини беради. «МБИР ХТМ» консорциуми янги иштирокчиларнинг қўшилиши учун очиқдир.