Тадқиқотларга кўра, Ўзбекистондаги ҳар учинчи ёш одам ўқимайди ёки ишламайди.
Ўзбекистоннинг 14-30 ёшдаги ҳар учдан бир аҳолиси на ўқийди, на ишлайди ва на касб-ҳунар таълими олади. Ёш аёллар орасида бу нисбат 48,4% га, эркаклар орасида эса 19,4% га этади. Тадқиқотчилар бу муаммони тизимли деб аташади ва уни никоҳ, қашшоқлик ва меҳнат бозоридаги имкониятлар билан боғлашади.
Тадқиқотга ко'ра, О'збекистондаги ҳар уч ёшдан бири на о'қийди ва на ишлаяпти.
О'збекистонда 14 ёшдан 30 ёшгача бо'лган ёшларнинг деярли учдан бир қисми НЕЕТ тоифасига киради — на о'қийди, на иш билан банд, на касбий тайёргарликдан о'тмайди. Миллий Ижтимоий Ҳимоя Агентлигининг Ижтимоий Сиёсат Лабораторияси томонидан о'тказилган тадқиқотга ко'ра, қизлар орасида бу ко'рсаткич 48,4% га этади.
Тадқиқот ма'лумотлари Статистика Агентлиги томонидан 2025-йилда о'тказилган уй хо'жаликлари бюджети со'рови натижаларига асосланган. Муаллифлар 14 ёшдан 30 ёшгача бо'лган ёшларнинг бандлик ва расмий та'лимда иштирок этиш ҳолатини таҳлил қилишди.
Лаборатория ҳисоб-китобларига ко'ра, ёшларнинг 33,2% НЕЕТ тоифасига киради. Улардан 36,1% иш билан банд, 30,7% эса о'қийди ёки касбий ко'никмаларни эгаллайди.
Тадқиқот муаллифлари НЕЕТнинг юқори даражаси иқтисодиёт ва та'лим тизимининг тобора ортиб бораётган ёшлар сонини то'лиқ қондира олмаслигидан далолат беришини та'кидлайдилар.
"Миллий иқтисодиёт, ҳозирги ҳолатида, меҳнат бозорига кираётган ёшларни то'лиқ интеграция қила олмайди. Яратилаётган иш о'ринлари ва та'лим имкониятлари сони аҳолининг о'сишига мос келмаяпти", дейилади тадқиқотда.
НЕЕТларнинг улуши о'смирликдан кейин сезиларли даражада ошади. 14 ёшдан 19 ёшгача бо'лган ёшлар орасида бу ко'рсаткич 25,2% ни, 20 ёшдан 24 ёшгача ва 25 ёшдан 30 ёшгача бо'лганлар орасида эса 38,2% ни ташкил қилади.
Шу билан бирга, 25 ёшдан 30 ёшгача бо'лганлар орасида атиги 1,9% о'қишни давом эттиради ёки касб-ҳунар та'лими олади, 59,9% эса иш билан та'минланган. Тадқиқотчиларнинг фикрича, бу ёшдаги НЕЕТларнинг юқори улушини фақат уларнинг та'лимни тугатиши ва иш топиши о'ртасидаги вақт оралиг'и билан изоҳлаб бо'лмайди.
Уларнинг фикрича, ма'лумотлар ёшларнинг ко'никмалари ва меҳнат бозори эҳтиёжлари о'ртасидаги тизимли тафовутни ко'рсатади: битирувчиларнинг катта қисми та'лимни тугатгандан со'нг муносиб иш топа олмайди.
Энг катта тафовут эркаклар ва аёллар о'ртасида кузатилмоқда. Ёш аёллар орасида НЕЕТ даражаси 48,4% ни ташкил этади, эркаклар орасида эса бу ко'рсаткич 19,4% ни ташкил этади — бу 2,5 баравар юқори.
Бироқ, қизлар ва о'г'ил болаларнинг та'лимдаги иштирок даражаси деярли тенг: аёллар учун 32,3% ва эркаклар учун 29,4%. Асосий фарқ меҳнат бозорига киришда ко'ринади. Ёш аёлларнинг атиги 19,3% иш билан та'минланган, эркакларда эса бу ко'рсаткич 51,3% ни ташкил қилади.
"Муаммо о'қишга киришда эмас, балки о'қишни тугатгандан кейин бошланади", деб та'кидланади тадқиқотда.
Тадқиқотчилар никоҳ ва оилавий мажбуриятларнинг ан'анавий тақсимланишини асосий омиллар сифатида келтирадилар.
Турмушга чиқмаган ёшлар орасида НЕЕТ даражаси 12,5% ни ташкил қилади, турмуш қурган ёки бирга яшайдиганлар орасида эса бу ко'рсаткич 49,4% гача ко'тарилади.
Бироқ, никоҳнинг эркаклар ва аёлларга та'сири сезиларли даражада фарқ қилади. Тадқиқотдаги графикка ко'ра, турмуш қурган ёш аёлларнинг 70,8% НЕЕТга эга ва атиги 24,2% иш билан та'минланган. Уйланган эркаклар орасида эса, аксинча, 86,2% иш билан банд, НЕЕТ даражаси эса 12,8% ни ташкил қилади.
Турмушга чиқмаган аёллар орасида НЕЕТ даражаси атиги 10% ни ташкил этади, бу ҳатто турмушга чиқмаган эркакларникидан ҳам (13,9%) пастроқ. Бироқ, турмуш қургандан кейин бу фарқ кескин ошади. Муаллифлар буни уй ишлари ва оила а'золарига г'амхо'рлик қилиш асосан ёш аёллар зиммасига тушиши билан бог'лашади, бу эса уларни та'лим ва меҳнат бозоридан четлаштиради.
Тадқиқотчилар шунингдек, илгари турмуш қурган аёллар ҳақидаги ма'лумотлар буни тасдиқлайди. Улар орасида бандлик даражаси 63,8% га этади - бу турмуш қурган аёлларникига қараганда деярли уч баравар юқори. Бироқ, НЕЕТ даражаси 70,8% дан 31,3% гача пасаяди.
О'қимайдиган, ишламайдиган ёки о'қимайдиганларнинг улуши қишлоқ жойларда 34,4% ва шаҳар жойларда 32% ни ташкил қилади. Тадқиқотда келтирилган минтақавий жадвал шуни ко'рсатадики, НЕЕТларнинг энг юқори улуши Самарқанд вилоятида 39% билан қайд этилган. Ундан кейин Наманган вилояти 38,1%, Қашқадарё вилояти 35,5% ва Сурхондарё вилояти 35% билан келади.
Энг паст ко'рсаткичлар Тошкентда 25,6% ва Бухоро вилоятида 27,7% билан қайд этилган. Пойтахтда ёшларнинг бандлик даражаси ҳам энг юқори - 44,5%.