Стратегик шериклик ёки иттифоқчилик: давлатлараро муносабатлар даражалари ортида нималар ётади?

**Стратегик Ҳамкорлик ва Иттифоқчилик: Давлатлараро Муносабатлар Даражалари Ортидаги Ма'но**

Халқаро учрашувлар якунида қабул қилинаётган баёнотларда "стратегик шериклик", "ҳар томонлама стратегик шериклик" ва "иттифоқчилик муносабатлари" каби атамалар тобора ко'проқ учрамоқда. Гарчи улар ко'пчиликка оддий дипломатик иборалар бо'либ туюлса-да, аслида давлатлар о'ртасидаги ишонч даражаси, ҳамкорлик ко'лами ва о'заро мажбуриятлар ҳажмини акс эттиради. Яқинда О'збекистон ва Қирг'изистон о'ртасида имзоланган Иттифоқчилик муносабатлари то'г'рисидаги шартнома ушбу масалага яна бир бор э'тиборни қаратди. Сиёсацҳунос, сиёсий фанлар доктори Шухрат Таджиев ушбу тушунчалар ортида нима туриши, ҳамкорликнинг турли даражалари бир-биридан қандай фарқ қилиши ва улар давлатларнинг ташқи сиёсати учун нимани англатишини тушунтиради.

**Назарий Ёндашувлар**

Халқаро муносабатлар назарияси давлатлараро муносабатлар даражаларининг ягона классификациясини таклиф этмайди. Аксинча, у давлатларнинг нима учун ма'лум ҳамкорлик форматларини танлашини ва уларни қайси жиҳатлар барқарор ёки нобарқарор қилишини изоҳлайди.

* **Классик реализм мактаби** (Ҳанс Моргентау, Кеннет Уолц) халқаро муносабатларни та'сир доираси ва хавфсизлик учун доимий рақобат сифатида ко'риб чиққан. Бу ёндашувга ко'ра, иттифоқлар ва ҳамкорликлар ҳеч қачон о'з-о'зидан мақсад бо'лмаган, балки давлатларга о'з миллий манфаатларини ҳимоя қилиш ва қулай кучлар мувозанатини сақлашда ёрдам берганида пайдо бо'лган.

* **Либерал институционализм вакиллари** (Роберт Кеохейн ва Жозеф Най) ҳамкорликнинг барқарорлиги нафақат манфаатларнинг мос келишига, балки о'заро та'сирнинг мустаҳкам механизмлари – халқаро институтлар ва иқтисодий о'заро бог'лиқликка ҳам бог'лиқ эканлигини ко'рсатган. Бундай алоқалар тармог'и қанчалик зич бо'лса, сиёсий келишмовчиликлар даврида ҳам ҳамкорликни сақлаб қолиш эҳтимоли шунчалик юқори бо'лади.

* **Конструктивизм тарафдорлари** (Александр Вендт) фикрича, давлатлар фақатгина рационал ҳисоб-китоблардан келиб чиққан ҳолда эмас, балки бир-бирларини қандай қабул қилишларига қараб ҳам ҳаракат қилади. Я'ни, тарихий тажриба, сиёсий кимлик ва ишонч даражаси халқаро сиёсатнинг мустақил омилларига айланади.

Ушбу ёндашувлар о'ртасидаги фарқларга қарамай, уларни умумий хулоса бирлаштиради: давлатлар о'ртасидаги муносабатларнинг табиати биттагина омил билан эмас, балки манфаатлар, институтлар ва ишончнинг уйг'унлиги билан белгиланади. Айнан мана шу уйг'унликнинг о'згариши одатда оддий дипломатик муносабатлардан стратегик шериклик ёки иттифоқчиликка о'тишнинг асосини ташкил этади.

**Замонавий Дипломатия ва Ҳамкорлик Даражалари**

Замонавий дипломатия бир неча о'н йил олдин жаҳон сиёсатини белгилаб берган дипломатиядан сезиларли даражада фарқ қилади. Илгари иттифоқлар асосан хавфсизлик масалалари ва умумий таҳдидларга қарши курашиш атрофида шаклланган бо'лса, бугунги кунда стратегик шерикликлар ко'пинча биргаликда ривожланиш, иқтисодий кооперация ва имкониятларни кенгайтириш мақсадида тузилмоқда.

Халқаро амалиётда давлатлар о'ртасидаги муносабатлар даражаларининг ягона классификацияси мавжуд эмас. "Стратегик шериклик" ёки "иттифоқчилик муносабатлари" каби формулалар ягона ҳуқуқий мазмунга эга эмас ва турли давлатлар томонидан турлича қо'лланиши мумкин. Бироқ, со'нгги о'н йилликлардаги дипломатик амалиёт о'заро мажбуриятларнинг юқори даражасидан то базавий дипломатик алоқаларгача бо'лган бир нечта кенг тарқалган ҳамкорлик форматларини ажратиб ко'рсатиш имконини беради:

1. **Дипломатик муносабатлар:** Давлатлараро алоқаларнинг асоси бо'либ, давлатларнинг о'заро тан олинишини, дипломатик ваколатхоналар алмашишини ва расмий сиёсий мулоқотни назарда тутади. Бу то'лақонли халқаро алоқаларнинг мавжуд бо'лиши учун зарур шарт бо'лса-да, ҳали юқори даражадаги ҳамкорликдан далолат бермайди. Масалан, О'збекистон дунёнинг 168 давлати билан дипломатик муносабатлар о'рнатган, аммо уларнинг ко'пчилиги билан ҳамкорлик асосан дипломатик баённома доираси билан чекланади. Дипломатик муносабатларнинг мавжудлиги давлатлар о'ртасида зиддиятлар ё'қлигини англатмайди. Мамлакатлар ҳатто жиддий келишмовчиликлар, можаролар ёки рақобат шароитида ҳам расмий алоқаларни сақлаб қолишлари мумкин.

2. **Шериклик:** Ҳамкорликнинг янада яқинроқ формати бо'либ, одатда муайян ё'налишлар (савдо, инвестициялар, транспорт, та'лим, фан ёки маданият) атрофида шаклланади. Давлатлар қо'шма комиссиялар тузади, соҳавий битимлар тузади ва мунтазам маслаҳатлашув механизмларини яратади. Бундай формат, одатда, кенг сиёсий мажбуриятларни назарда тутмайди.

3. **Стратегик шериклик:** О'заро ҳамкорликнинг узоқ муддатли моделига о'тишни англатади. Бу ҳолатда давлатлар бир-бирини муҳим ташқи сиёсий ва иқтисодий шерик сифатида ко'риб чиқади ҳамда мувофиқлаштиришнинг барқарор механизмларини яратади. Одатда бундай формат давлат раҳбарларининг мунтазам учрашувларини, сиёсий маслаҳатлашувларни, халқаро масалалар бо'йича позицияларни мувофиқлаштиришни ва йирик қо'шма лойиҳаларни амалга оширишни о'з ичига олади.

4. **Ҳар томонлама стратегик шериклик:** Бирё'ла бир нечта асосий соҳаларни – сиёсат, иқтисодиёт, хавфсизлик, технологиялар, та'лим, фан ва гуманитар алоқаларни қамраб олувчи ҳамкорликни ифодалаш учун қо'лланилади. Шу билан бирга, бундай формат ҳарбий-сиёсий иттифоқнинг автоматик равишда тузилишини англатмайди.

5. **Иттифоқчилик:** Расмийлаштирилган мажбуриятларнинг энг юқори даражаси. Стратегик шерикликдан фарқли о'лароқ, иттифоқчилик муносабатлари о'заро мажбуриятлар, энг аввало, хавфсизлик соҳасидаги мажбуриятлар мавжудлигини назарда тутади. Бундай шартномаларнинг аниқ мазмуни фарқ қилиши мумкин: ба'зилари мудофаа сиёсатини яқин мувофиқлаштиришни назарда туца, бошқалари инқирозий вазиятларда о'заро қо'ллаб-қувватлашни ко'зда тутади.

6. **Ҳарбий-сиёсий иттифоқ:** Бундай ҳамкорликнинг асосий принсипи – иштирокчилардан бирига қилинган ҳужумни барча томонлар учун таҳдид деб ҳисоблаш ва биргаликдаги ҳаракатларга тайёр туришдан иборат.

**Амалий Мисоллар**

Амалиётда муносабатларнинг бу даражалари турлича мазмунга эга бо'лиши мумкин. Масалан, Европа Иттифоқи ва Австралия муносабатлари савдо, инвестициялар, технологиялар ҳамда хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни о'з ичига олган, бироқ жамоавий мудофаа бо'йича иттифоқчилик мажбуриятларини назарда тутмайдиган кенг шериклик ҳисобланади. Франсия ва Ҳиндистоннинг стратегик шериклиги эса мудофаа соҳасидаги ҳамкорлик, коинот тармог'и, энергетика ва мунтазам сиёсий мулоқотни о'з ичига олади. Хитой ва Россиянинг ҳар томонлама стратегик шериклик формати сиёсий ҳамкорлик ва энергетикадан тортиб иқтисодий ҳамкорликкача бо'лган кенг доирадаги соҳаларни қамраб олади. АҚШ ва Япония о'ртасидаги хавфсизлик соҳасидаги о'заро мажбуриятларга асосланган шартнома иттифоқчилик муносабатларининг классик намунаси бо'либ қолмоқда.

Шундай қилиб, муносабатлар даражасининг ко'тарилишидан олдин, одатда, амалий ҳамкорликнинг босқичма-босқич ривожланиши: савдонинг о'сиши, сармоявий алоқаларнинг кенгайиши, қо'шма лойиҳаларнинг яратилиши ва мунтазам мулоқот механизмларининг шаклланиши кузатилади. Шартнома ёки декларация ко'пинча ҳамкорликнинг аллақачон эришилган даражасини мустаҳкамлайди, уни нолдан яратмайди.

**Сиёсий Сигналлар ва О'збекистон Ташқи Сиёсати**

Дипломатик формулаларни сиёсий сигналлар сифатида ҳам ко'риб чиқиш лозим. Ички аудитория учун улар давлат ташқи сиёсатининг қайси ё'налишлари устувор ҳисобланишини ко'рсаца, давлат тузилмалари ва ҳамкорлик иштирокчилари учун келгуси ишлар ё'налишини белгилаб беради. Ташқи о'йинчилар учун эса бундай формулалар давлатлар о'ртасидаги ишонч даражаси ва уларнинг сиёсий яқинлик ко'ламини намойиш этади.

Ко'риб чиқилган ҳамкорлик форматларини О'збекистон ташқи сиёсати мисолида ҳам кузатиш мумкин. Мустақиллик йилларида мамлакат ко'п босқичли шериклик тизимини шакллантирди ва унда ҳар бир формат о'зига хос вазифани бажармоқда. Иттифоқчилик муносабатлари, энг аввало, минтақавий хавфсизлик ва сиёсий ишончни мустаҳкамлаш учун хизмат қилса, стратегик шерикликлар узоқ муддатли иқтисодий, технологик ва инвестициявий ҳамкорликни ривожлантиришга қаратилган. Улар халқаро ҳужжатларда мустаҳкамланиб, ҳамкорликнинг турли ё'налишларини – сиёсий, мудофаа, иқтисодий, инвестициявий, транспорт, энергетика ва гуманитар соҳаларни акс эттиради.

О'збекистон сиёсий мувофиқлаштиришнинг энг яқин форматини о'заро бог'лиқлик юқори бо'лган ва узоқ муддатли манфаатлар мос келадиган давлатлар билан ривожлантирмоқда.

* **Марказий Осиё давлатлари:** Ташқи алоқаларнинг асосий ё'налиши ҳисобланади. О'збекистон Қозог'истон, Қирг'изистон ва Тожикистон билан иттифоқчилик муносабатлари то'г'рисидаги шартномаларни имзолаган. Туркманистон билан 2017-йилдаги Стратегик шериклик то'г'рисидаги шартнома амал қилади, 2022-йилда эса томонлар Стратегик шерикликни чуқурлаштириш то'г'рисидаги декларацияни имзолаган.

* **Жанубий Кавказ:** Алоҳида ё'налиш сифатида ко'рсатиш мумкин. Озарбайжон билан 2024-йилда Иттифоқчилик муносабатлари то'г'рисидаги шартнома имзоланган бо'лса, Грузия билан 2026-йил 3-июл куни Стратегик шерикликни о'рнатиш то'г'рисидаги декларация имзоланди.

* **Россия:** Билан муносабатлар иттифоқчилик ва ҳар томонлама стратегик шериклик форматларини о'з ичига олади.

* **Хитой:** Билан 2024-йилда барча шароитда ҳар томонлама стратегик шериклик о'рнатилган.

* **АҚШ:** Билан муносабатлар 2002-йилдаги Стратегик шериклик то'г'рисидаги декларация асосида ривожланмоқда, 2018-йилда эса икки мамлакат о'ртасида "стратегик шерикликнинг янги даври" бошланиши э'лон қилинганди.

* **Европа ё'налиши:** Франсия, Италия, Венгрия ва Словакия билан стратегик шерикликни о'з ичига олади. Ҳамкорликнинг алоҳида ё'налишлари бошқа Европа давлатлари, энг аввало, Германия билан ривожланмоқда.

* **Шарқий ва Жанубий Осиё:** Ҳиндистон ва Покистон билан стратегик форматлар амал қилмоқда, Корея Республикаси билан эса алоҳида стратегик шериклик ё'лга қо'йилган. Япония билан 2025-йил декабр ойида "келажак авлодлар учун кенгайтирилган стратегик шериклик"ни ривожлантириш бо'йича келишувга эришилган.

* **Яқин Шарқ:** Со'нгги йилларда Бирлашган Араб Амирликлари ва Қатар билан стратегик шериклик ё'лга қо'йилди. Миср билан муносабатлар ҳар томонлама шериклик форматида ривожланмоқда. Туркия билан ҳар томонлама стратегик шериклик формати амал қилмоқда.

* **Беларус:** Билан эса 2026-йил 9-июл куни Стратегик шерикликни о'рнатиш то'г'рисидаги декларация имзоланди.