“Ракурс”. УЕФА нимадан қўрқди?

"Ракурс". УЕФА нимадан чўчиди?

Сўнгги йиллардаги жаҳон чемпионатлари орасида Қатардаги мусобақа алоҳида ажралиб туради. Унинг томошабоп ўтишига сабаб бўлган омиллардан бири – ўтказилиш вақти. Декабр ойида футболчилар анча яхши формада бўлишади, чунки клублар айнан шу даврда уларнинг энг юқори чўққига чиқишини таъминлашга интилади. Бошқа турнирлар эса кўпинча пастроқ темп билан ёдда қолган, чунки мавсум давомидаги юкламалар ортиб бориши сабабли футболчилар июн ойига келиб чарчоқ билан мусобақага киришади. Сўнгги Европа чемпионати ҳам юқори темп билан эсда қолмади. Бу танқид эмас, балки бугунги кун шароитларидаги оддий ҳолат. Жаҳон чемпионати бизга ўхшаган кичик терма жамоалар ва ўртамиёна давлатлар учун байрам бўлса, фаворитлар учун чемпионни аниқлаш жараёнидир. Босим катта, шунинг учун оптимал бўлмаган ҳолатда уни кўтариш қийин – Англия, Португалия, ҳатто Франсияда ҳам бу сезилди, жамоалар турнир охирига яқинлашган сари оғирлашиб борди.

Кекса мухлислар яхши билишади, авваллари бундай эмас эди. 90-йилларгача ўтган мундиаллар ўша даврнинг энг ёрқин футбол томошаси, футболнинг ўзига хос рекламасига айланарди. Ҳозиргидек ижтимоий тармоқлар бўлмаган, футбол атрофидаги контент анча кам бўлган даврда фақат ўйиннинг ўзи билан ҳамма эътиборини қозониш жуда қийин эди, аммо буни уддалашган. Бунинг бир нечта сабаби бор.

Биринчидан, аввалги даврларда асосий футбол терма жамоаларники эди. Чунки у пайтларда кучли бешлик лигаларига ҳозиргидек катта пуллар кирмаган, Чемпионлар Лигаси каби мусобақалар анча камтар бўлиб, футболчилар ўзини кўрсатиш, тарихда қолиш, "Олтин тўп" ютиш учун фақат ва фақат терма жамоа сафида ўзини намойиш этиши талаб этиларди.

Иккинчидан, футболчилар ёзда ҳам яхшироқ спорт формасида бўлган. ЙЧЛ ва саралашлардаги формат бошқача бўлгани учун ўйинлар сони кам эди. Шу билан бирга, етакчи клублар учун бу ўйинлардаги юклама ҳам камроқ эди – ўртамиёна ва ауцайдер клублар ҳозиргидек қаттиқ қаршилик кўрсата олмасди. Қолаверса, эмоционал жиҳат ҳам бор: футболчи барибир муҳимроқ ва каттароқ мусобақага ўзини яхшироқ тайёрлайди, бор имкониятини айнан терма жамоа сафидаги ўйинларга беришга уринади.

Учинчидан, у пайтларда терма жамоалар клублардан кучлироқ эди, менимча. Ҳозир эса аксинча, Чемпионлар Лигасида фаворит саналадиган клубларнинг ҳар бири ўзига хос дунё терма жамоасига айланган. Улар энг кучлиларни йиғиб олиш билан бирга, тинимсиз машғулотлар ва доимий бирга бўлиши сабабли ўта юқори темпда ўйнай олади. Дунёнинг энг яхши терма жамоаларига қаранг, ўша Испания ва Франсияда ҳам биринчи рақамли юлдузлардан ташқари, ўртачароқ бўлган "Рома", "Сосьедад" каби клублардан ҳам кимдир таркибга аралашган, тўғрими?

Эски даврда эса терма жамоаларнинг таркиби кучлироқ бўларди. Чунки клубларга уч нафардан ортиқ легионерни ўйнатиш мумкин бўлмаган. Энди тасаввур қилинг, Англияда "Ливерпул", "Арсенал", "Манчестер Юнайтед" каби клублар ўз сафига учтадан легионер олади, энг яхши маҳаллий футболчилар эса мана шу топ-клубларга тақсимланади. Сезиб турганингиздек, ҳар қандай топ-клубда уч нафар кучли легионер, бир нечта ўша мамлакат терма жамоаси футболчиси ҳамда терма жамоага ҳам кира олмаган камида 3-4 нафар маҳаллий ўйинчи бўлган. Ҳозир буни тасаввур қилиш қийин, аксинча, топ-клубларнинг ҳатто захира футболчилари ҳам кучли терма жамоалар аъзоси ҳисобланади. Хуллас, эски даврларда энг кучли терма жамоалар энг кучли клублардан таркиб жиҳатидан кучлироқ эди ва табиийки, уларни томоша қилиш қизиқроқ бўлган.

Кейин эса аввал А Серия, кейин УЕФА, АПЛ каби ташкилотларда турли даражада ислоҳотлар кузатилди, футболга катта пуллар кириб келди. Мусобақалар форматининг ўзгариши, "Босман иши"дан сўнг легионерлар лимитидаги ўзгаришлар, Европа Иттифоқи меҳнат ҳуқуқи ўз таъсирини ўтказган икки фуқаролик тизимлари клублар футболининг тез суръатларда ўсишига замин яратди. Футболчиларга жуда катта маош тўлайдиган клублар уларни биринчи ўринга клубни қўйишга қисман мажбурлай олди ҳам. Чемпионлар Лигаси кубоги футболдаги энг катта совринга, у ерда тўп суриш эса футболчиларнинг энг катта орзусига айланди.

Мухлисларнинг қараши ҳам аста-секинлик билан ўзгаргани рост. Илгари жаҳон ва Европа чемпионатлари орасида яшаб, айнан шу мусобақаларни кутиб яшайдиган томошабин ҳозир бошқача — бу турнирлар ҳақида фақат бошланиш вақти яқинлашганда ўйлаймиз. Футболдаги энг асосий, энг томошабоп, энг савияли турнир эса Чемпионлар Лигаси бўлиб қолди. Бу бугунги давр футболидаги реаллик.

Ана энди, Жанни Инфантинонинг лойиҳасига бошқа ракурсдан қараймиз. Эсингизда бўлса, Суперлига ғояси пайдо бўлганда бунга энг кўп қарши чиққан ташкилот УЕФА ва АПЛ бўлганди. Сабаби тушунарли, Суперлига ишлари юришиб турган ЙЧЛ ва АПЛ учун хавф ҳисобланган. Инфантинонинг Жаҳон чемпионатини ташкил қилиш ҳуқуқини сотиш фикри эса, агар яхшилаб ўйлаб кўрилса, айнан УЕФАга, яна ўша ЙЧЛ ёки топ-лигаларга рақобатчи реалликни яратади.

Ўтган йили ФИФА Клублар ўртасидаги Жаҳон чемпионати номида янги турнир ташкил қилди. Бир қараганда, кераксиз, ортиқча мусобақадек туюлади. Аммо қатнащиларга бериладиган мукофот пули катта эди ва ФИФА ўз шартларини қўйиб, Европа топ-клубларининг тўлиқ асосий таркиб билан ўйнашини таъминлай олди. Ахир УЕФА молиявий лимитлар туфайли клубларни бурчакка қисаётган бир пайтда, бир ойлик турнирда салкам 100 миллион евро соф даромад қилиш имконияти ҳар қандай жамоани қизиқтириши табиий. Ғолиб "Челси" 3-4 та ғалаба билан, йил давомида 15 дан ортиқ ўйин ўтказиб Чемпионлар Лигаси финалигача етиб келган клублардан кам бўлмаган маблағ ишлаб олди. Ҳа, Клублар ўртасидаги Жаҳон чемпионати ҳозирча фақатгина пул таклиф қиляпти, барибир Чемпионлар Лигаси тарихи, нуфузи доим устунлик қилаверади. Бу кетишда КЖЧ қандайдир юпатувчи ва молиявий бўшлиқларни тўлдирувчи мусобақага айланиб қолиши ҳам эҳтимол. Бу УЕФА учун ҳали қўрқинчли эмас.

Лекин Инфантино айтаётган лойиҳа чинданам қўрқинчли. Тасаввур қилинг, фақат бир нечта топ-клуб ҳамда бошқа қитъалардаги бир нечта жамоанинг ёзнинг чилласида тўп суришини мана шунақа катта пулга сота олган ФИФА, бу ишни ҳақиқий усталарига ва томошадан пул қилишнинг йўлини биладиганларга топшириб қўйса, терма жамоалар футболидан қанақа маҳсулот ясаб қўйишар экан? Клублар ўртасидаги Жаҳон чемпионатиданки миллиардлаб пул ишлай олган ФИФА агар терма жамоалар турнири, мундиаллар тарихи, унинг эмоциясини монетизация қила олса, сумма неча баробар ошиб кетиши мумкинлигини ўзингиз ўйлаб кўринг.

Клублар ўртасидаги янгича ЙЧЛ яратиш қийин, лекин ўз анъаналари билан аслида ЙЧЛдан ҳам юқори ва эмоционал бўлган Мундиал янаям ялтироқ ўрамда ўта жозибадор бўлиши аниқ — УЕФА, менимча, мана шундан қўрқди. Ҳа, ҳозир клублар бой, асосий иш берувчи ҳам, футболда миллионлик маошлар яратаётганлар ҳам Европа клублари ҳисобланади. Мусиқага улар буюртма беради. Лекин ФИФА мундиалларни қимматроқ сотишни бошласа, миллий федерациялар ҳам бойиб кетмаслигига, футболнинг асосий иш берувчисига айланиб қолмаслигига кафолат борми? Ахир 80-йилларда клублар футболи терма жамоалар фонида бу қадар юқори даражага чиқиб кетишини тасаввур қила олмасдик-ку?

Мундиалларда ҳеч қачон клублар тақдим қила олмайдиган жиҳатлар ҳам бор — ватанпарварлик, ўзига хослик, турли миллатлар ва услублар рақобати, юз йиллик тарих. Айниқса, Жаҳон чемпионати пайтида бу кўпроқ сезилади; футболнинг ўзи анча ғариб кўринса ҳам, терма жамоалар баҳси берадиган муҳитни, вайбни ҳеч қайси клуб тақдим эта олмайди. Ана энди бунга катта пул ҳам қўшилса... УЕФАнинг қўрқуви шундан, менимча.

Шунинг учун барибир, УЕФАнинг гўёки "футболни қутқариш керак", "уни сотишга йўл қўймаймиз" қабилидаги чиқишлари кўпроқ популизмни ёдга солади. Ахир, аслида УЕФАнинг ўзи шу пайтгача нима қиляпти? Бечора футболчиларга бўлган юкламаларнинг оғирлигига, жароҳатларнинг кўпайишига қарамай, Чемпионлар Лигаси форматига яна 4 та ўйинни айнан пулни кўпайтириш учун УЕФА қўшмадими? УЕФАнинг ўзи футболни сотиш билан шуғулланмаяптими шу пайтгача?

Бу сафар УЕФА ғолиб чиқди: ФИФА лойиҳадан воз кечиб, узр ҳам сўради. Инфантинонинг курсиси қимирлади. Кутилган якун.

Аммо ХХИ аср — савдо асри. Телевизор ўрнини смартфонларга бўшатиб бераётган, асосий истеъмолчи сиёсатдан узоқлашаётган бугунги даврда футбол энг қимматбаҳо "жонли эфир" ҳисобланади. Табиийки, бу ҳудудда "пирог"дан қисм олишга интиладиган манфаатдорлар ҳар доим топилади. У бўлмаса, бошқалар янги лойиҳалар билан бу даврага киришга ҳаракат қилаверади.

Ҳожибой Тожибоевнинг машҳур латифаси бор-ку: ўқитувчининг ўрни ҳеч кимга керак бўлмагани учун ҳам у ерда эллик йил бир жойда ишлаш мумкин. Футбол ҳам узоқ вақт шундай тинч туриши мумкин эмасди ўзи. Омон бўлсак, кўрамиз.