Орол денгизи фалокатининг мероси
Амударё Марказий Осиёдаги энг йирик дарёлардан биридир: у тўртта мамлакат орқали оқиб ўтади ва қарийб 1500 километрлик саёҳатини Ўзбекистонда, ҳозирги Қорақалпоғистон Республикасида якунлайди ва у ердан машҳур Орол денгизига қуйилади. Аниқроғи, бир вақтлар шундай бўлган: ўтган асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб унинг сувлари (шунингдек, бошқа йирик дарёнинг сувлари […] "Орол денгизи фалокатининг мероси" пости биринчи марта Узбекистан Невс Тодай сайтида пайдо бўлди: nuz.uz.
Орол денгизи фалокатининг мероси
Амударё Марказий Осиёдаги энг йирик дарёлардан бири бо'либ, то'ртта мамлакат ҳудудидан оқиб о'тади ва қарийб 1500 километрга чо'зилади. У о'з ё'налишини О'збекистонда, Қорақалпог'истон Республикасида тугайди, у ерда бир вақтлар машҳур Орол денгизига қуйилган. Бироқ, 20-асрнинг о'рталаридан бошлаб, унинг сувлари, бошқа йирик дарё - Сирдарё каби, мунтазам равишда суг'ориш ва бошқа мақсадлар учун ишлатилиб келинмоқда, бу эса Орол денгизининг деярли бутунлай ё'қ бо'либ кетишига олиб келди, Амударё эса фақат кучли сув тошқинлари пайтида қолдиқларига етиб борди.
Бундай катта экологик фалокат келажак авлодлар учун сабоқ бо'лиши керак эди, аммо афсуски, тарих давом этмоқда: Амударёдан сув олиш давом этмоқда. Сув танқислиги О'збекистон учун жиддий муаммо туг'дирмоқда ва сувнинг нотекис тақсимланиши узоқ давом этадиган оқибатларга олиб келиши мумкин. Орол денгизи деярли ё'қ бо'либ кетганидан со'нг, энди хавф остида эмас, аммо Амударё сувлари муҳим бо'лган Қорақалпог'истон ва О'збекистоннинг бошқа минтақаларининг қирг'оқбо'йи ҳудудларининг иқлими ва биологик хилма-хиллиги хавф остида қолмоқда.
Янги экологик офатларнинг олдини олиш учун О'збекистонда О'збекистон Республикаси Экология ва иқлим о'згариши бо'йича миллий қо'митаси, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тараққиёт дастури ва Глобал экологик жамг'арма томонидан амалга оширилган "Орол денгизи ботқоқлиги" лойиҳаси ишга туширилди. Ушбу лойиҳа доирасида сув олиш муаммосига э'тиборни жалб қилиш учун кенг ко'ламли медиа экспедицияси ташкил этилди. Экспедициянинг со'нгги манзили Қорақалпог'истон бо'лди - бу воқеа бошланган жой, бу ерда инсон аралашуви Орол денгизи сув сатҳининг қарийб 60 000 километрини қуритган ва бугунги кунда ноёб экотизимлар ва ноёб турларга эга муҳим муҳофаза қилинадиган ҳудудлар хавф остида.
Шундай муҳофаза қилинадиган ҳудудлардан бири 2011-йилда ташкил этилган ва 68 717 гектар майдонни эгаллаган Қуйи Амударё биосфера резерватидир. Қо'риқхона инсон та'сири даражаси бо'йича фарқ қилувчи учта зонадан иборат: бири экотуризм ва иқтисодий фаолиятга имкон беради, иккинчиси илмий тадқиқотлар ва атроф-муҳит мониторинги учун ишлатилади, учинчиси, энг ҳимоялангани, то'қай о'рмонлари ва уларнинг флора ва фаунасини о'з ичига олади.
То'қай о'рмонлари шунчаки ноёб о'симликлар эмас; улар қург'оқчил минтақалар учун муҳим экотизим бо'либ, сувни тозалашга ва микроиқлимни тартибга солишга ёрдам беради. То'қай о'рмонлари сони бо'йича Қуйи Амударё биосфера резервати Марказий Осиёда етакчи о'ринлардан бирини эгаллайди ва ҳатто ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон биосфера резерватлари тармог'ига киритилган. Бироқ, сув танқислиги муқаррар равишда то'қай о'рмонларининг деградациясига олиб келади, бу эса о'з навбатида иқлим о'згариши ва чо'лланишга олиб келади. Со'нгги о'н йилликларда Марказий Осиёдаги то'қай о'рмонлари сони сезиларли даражада камайди ва уларни ҳимоя қилиш нафақат О'збекистон, балки халқаро миқёсда ҳам муҳимдир.
То'қай о'рмонларининг ҳолати О'збекистон Республикасининг Қизил китоби ва Халқаро Табиатни муҳофаза қилиш иттифоқининг Қизил ро'йхатига киритилган ноёб ва ё'қолиб кетиш хавфи остида турган тур - Бухоро кийикларининг тақдирига ҳам та'сир қилади. То'қай о'рмонлари уларнинг табиий яшаш жойи ва асосий озиқ-овқат манбаи ҳисобланади, шунинг учун о'рмон деградацияси давом этар экан, уларнинг сони камайиб бормоқда. Қуйи Амударё биосфера резервати дунёдаги энг ко'п Бухоро кийиклари популяциясининг уйидир, аммо агар то'қай о'рмонларини сув билан та'минлаш муаммоси ҳал қилинмаса, уларни тиклашга қаратилган барча са'й-ҳаракатлар беҳуда кетиши мумкин.
Бу таҳдидни умрининг қарийб 40 йилини қо'риқхонада ишлашга баг'ишлаган ва 70 ёшида ҳам табиатга г'амхо'рлик қилишни давом эттираётган тадқиқотчи Халдар Мамутов тасдиқлайди.
"Ҳозирда Амударёда сув ҳажмининг камайиши туфайли қург'оқчилик ҳукм сурмоқда, бу эса о'симлик ва ҳайвонот дунёсига салбий та'сир ко'рсатмоқда", деб тушунтиради у. "Орол денгизи ботқоқликлари лойиҳаси бизга ёрдам бермоқда: улар суг'ориш учун насослар билан та'минладилар, аммо афсуски, бу сув етарли эмас."
Шунга о'хшаш муаммолар