Нима ўқиймиз? Блогер Нодир Нишонов тавсия қилади

**Блогер Нодир Нишонов: "Нима о'қиймиз?" лойиҳаси ва мутолаа маданияти ҳақида мулоҳазалар**

"Нима о'қиймиз?" лойиҳаси китобхонликни кенг тарг'иб қилиш мақсадида ташкил этилган бо'либ, унда олимлар, ёзувчилар, шоирлар, таржимонлар, журналистлар ва жамоат фаоллари билан адабиёт ва о'қиш шарт бо'лган китоблар ҳақида суҳбатлар уюштирилади. Блогер Нодир Нишоновнинг фикрича, китоб о'қиш ҳар гал янги уфқларни очадиган, нома'лум оламдаги саргузаштдир. Ҳар бир янги асар инсонни бошқа ҳаётни яшаб ко'ришга, дунёга янгича нигоҳ билан қарашга ундайди. Шу боис у мутолаани инсониятнинг энг буюк ютуқларидан бири деб билади.

**Мутолаанинг аҳамияти ва унинг бугунги кундаги о'рни**

Мутолаа жараёнида инсон бошқа мамлакатлар, даврлар ва оламларга саёҳат қилиши, о'згалар тақдирини кузатиши ҳамда реал ҳаётда гувоҳи бо'лмайдиган воқеаларни бошдан кечириши мумкин. Ислом ан'анасида илк илоҳий амрнинг "О'қи!" бо'лгани бежиз эмас, чунки о'қиш ва о'рганиш орқали инсон дунёни, одамларни, тарихни ва о'злигини чуқурроқ англайди.

Бугунги кунда, чексиз ахборот оқими, ижтимоий тармоқлар ва қисқа контент турлари қуршовида мутолаанинг қадри янада ошмоқда. Бу машг'улот мияни чархлайди, диққатни жамлашга о'ргатади, танқидий фикрлашни ва тасаввурни ривожлантиради. Яхши китоб о'йлашга ундаб, китобхонда о'қишни давом эттириш истагини уйг'отади, ҳис-туйг'уларни жунбишга келтиради ва илҳомлантиради. Агар мутолаадан со'нг о'йга толсангиз, китобни муҳокама қилишни ёки шу мавзудаги янги асарларни излашни истасангиз, демак, у о'з вазифасини бажарган.

Мутолаанинг бир парадокси бор: унга тобора чуқурроқ шо'нг'иган сари билимлар оламининг нақадар бепоёнлиги ва ҳали қанча нарса нома'лумлигини англайсиз. Шу сабабли, ко'п о'қийдиган одамлар камдан-кам ҳолларда о'зларини ҳамма нарсани биламан деб ҳисоблайди.

**Нодир Нишоновнинг адабий диди ва тавсиялари**

Нодир Нишоновнинг фикрича, китоб ё юксак бадиий қимматга эга бо'лиши, ёки янги билимлар бериб, дунёқарашни кенгайтириши керак. У адабиёт танлаётганда муаллифга ҳам, жанрга ҳам э'тибор беради. Ижоди унга яқин бо'лган ёзувчининг янги асари чиқса, уни албатта о'қишга ҳаракат қилади.

Асосий иши, шахсий медиа лойиҳалари ва тарихий блоги кунининг салмоқли қисмини эгаллагани боис, у китоб мутолаасига аввалгидек ко'п вақт ажратолмаяпти. Узоқ ва шошилмасдан о'қиш унинг учун о'зига хос ҳашаматга айланган. Шундай бо'лса-да, мутолаа унинг кундалик ҳаётининг ажралмас қисми бо'либ қолмоқда. Касбий фаолияти туфайли у доимий равишда тарихий тадқиқотлар, илмий монографиялар ва манбалар билан ишлайди, бу эса билимини чуқурлаштиришга ва сифатли контент яратишга ёрдам беради.

Бадиий адабиёт унинг учун ко'нгил ва ҳордиқ мутолааси. Айниқса, тарихий романлар, саргузашт асарлар, фентези ва илмий фантастикани севиб о'қийди. Илмий адабиётларга келсак, уни биринчи навбатда Марказий Осиё ва унга қо'шни ҳудудлар тарихига оид адабиётлар қизиқтиради.

**Алишер Навоийнинг "Хамса"си – Нодир Нишоновнинг энг муҳим тавсияси**

Нодир Нишонов барчага тавсия қиладиган китоб, шубҳасиз, Алишер Навоийнинг "Хамса"сидир. У асар билан танишишни оригинал матндан эмас, балки унинг замонавий насрий баёни ёки ҳозирги о'збек тилидаги сифатли адаптацияси – табдилидан бошлашни маслаҳат беради. Бу асарни осонроқ тушунишга ёрдам беради, шундан со'нггина асл нусхага мурожаат қилиш мақсадга мувофиқ.

Беш достонда тарих, фалсафа, муҳаббат ва инсон табиати ҳақидаги мулоҳазалар о'заро уйг'унлашиб кетган. Китоб нафақат Навоий ижодини, балки минтақамиз ма'навий меросини ҳам чуқурроқ англашга ко'маклашади. ХВ асрда форс тили Марказий Осиёда, Ҳиндистон ва Эрондаги энг нуфузли тил бо'лган, саройларда ҳам шу тилда со'злашилган. Туркий тил эса асосан ко'чаларда, маиший ҳаётда ва ҳарбий майдонларда қо'лланилган.

Албатта, чиг'атой туркчасида ше'р битганлар ҳам бо'лган, бироқ бу ко'проқ ҳаваскорона ижод эди. Навоий эса о'з "Хамса"си билан туркий тил ҳам саройларда жаранглашга, г'азалларда ифода топишга муносиб эканини исботлаган. Ушбу асар ундан аввал яратилган "Хамса"ларни қайта англаган ва о'зида ниҳоятда бой тамаддун – жуда ҳам катта сивилизацион қатламни мужассам этган. Қаҳрамонлари турли миллат ва элат вакили бо'лган Навоий "Хамса"сининг жуг'рофияси баг'оят кенг. Унда Эрон ше'риятига хос ан'аналар, турли халқлар, жумладан, араб афсоналари, Кошг'арий давридан буён давом этиб келаётган туркий тилнинг го'зал со'злари, тасаввуф фалсафаси, энг муҳими, Темурийлар давлатига хос маданий муҳит уйг'унлашган.

Қолаверса, ҳар бир мутахассис "Хамса"дан бевосита о'з соҳасига алоқадор жиҳатларни топиши мумкин. Масалан, тасвирий сан'ат вакиллари миниатюралар ва хаттотлик сан'атидан дид, илҳом олади. Дин ҳамда тарих билан шуг'улланувчилар эса тасаввуф г'оялари билан танишади. Худди шунингдек, тарихчилар Ҳирот муҳитида Нақшбандия тариқатининг та'сирини, хусусан, "Саб'аи сайёр"даги Баҳром образи орқали ко'риши мумкин. Филологлар эса чиг'атой тили лексикаси, грамматикаси ҳамда туркий, араб ва форс унсурларининг о'заро уйг'унлиги орқали о'ша даврнинг маданий манзарасини англайди. Буларнинг бари Навоийнинг "Хамса"сига шунчаки мактаб ва олий та'лимда о'қиш мажбурий асарлардан бири ёки "стол китоби" сифатида қарамаслик кераклигини англатади, Нодир Нишоновнинг фикрича.

**Болаликдаги мутолаа хотиралари ва адабий қизиқишлар**

Нодир Нишонов китоб о'қишга болалигидан меҳр қо'йган. Бунга катта бобоси Камтар Отабоевдан мерос қолган катта кутубхона, бувисининг болалар адабиётлари харидини ёқтириши ва онасининг уйда турли асарлар ко'п бо'лишига э'тибор қаратгани сабаб бо'лган. "Билмасвой" ҳақидаги китоблар болалигининг энг ёрқин хотираларидан бири бо'лса, Редярд Киплингнинг "Чангалзорлар китоби" илк из қолдирган асарлардан эди. Чингиз Айтматовнинг "Оқ кема" қиссаси ва Худойберди То'хтабоевнинг "Сариқ девни миниб" романи эса о'қувчилик давридаги ёзги та'тилни бир нафасда, мириқиб о'тишига сабаб бо'лган. Улар туфайли у о'қиш нафақат мароқли бир машг'улот, балки ҳаёт ҳақида мушоҳадага ундовчи жараён бо'лиши мумкинлигини англаган.

Вояга етгач, унинг адабий қизиқишлари доираси кенгайган. Абдулла Қодирийнинг "О'ткан кунлар" романи, "Калила ва Димна" қадимги ҳинд ёдгорлиги, О'ткир Ҳошимов китоблари ҳамда Пиримқул Қодировнинг тарихий романлари, хусусан, "Юлдузли тунлар"и қалбида жой олган. Эркин Воҳидовнинг асарлари, Абдулла Қаҳҳорнинг муҳташам ҳикояларини ҳам севиб о'қиган. Тарихни, маданиятни ва инсонни теранроқ тушунишга ёрдам берган бу каби асарлар бугун ҳам уни илҳомлантиришда давом этмоқда.

Шахс сифатида шаклланишида эса мифология, жаҳон адабиёти ва фалсафага оид асарларнинг ҳиссаси бор. Масалан, Николай Куннинг "Қадимги Юнонистон афсоналари", Юан Кенинг "Қадимги Хитой афсоналари" катта та'сир ко'рсатган. Бу ро'йхатни Уилям Шекспирнинг песалари, буюк немис файласуфи Гётенинг "Фауст" асари, Явдат Илёсовнинг "Со'г'диёна" романи билан давом эттириш мумкин. Нил Гейманнинг "Америка худолари" ва Филип Пулманнинг "Шимолий ёг'ду" романи билан бошланувчи трилогияси ҳам шулар жумласидан. Бари бир-биридан фарқ қиладиган бу асарларни бир жиҳат бирлаштириб туради: улар о'қувчини инсоннинг тарихдаги о'рни, тириклик, эзгулик ва ёвузлик, мас'улият ҳамда танлов эркинлиги ҳақида мулоҳазага ундайди.

Тарихчи сифатидаги қарашларини янада бойитиб, мустаҳкамлашда эса Жек Уезерфорднинг "Чингизхон ва замонавий дунёнинг яралиши", Питер Франкопаннинг "Буюк Ипак ё'ли: матолар, қуллар, зираворлар, г'оялар ва динлар ё'ли" сингари асарлари муҳим о'рин тутган. Мирзо Улуг'бекнинг "То'рт улус тарихи", Абулг'ози Баҳодирхоннинг "Шажарайи турк" ҳамда Адиб Холиднинг "О'збекистоннинг туг'илиши" асарлари эса мозийга мураккаб ва ко'п қиррали жараён сифатида қарашни о'ргатган. Аҳмад Тошо'г'ил ва Пелин Чифтнинг ислом дини қабул қилингунига қадар бо'лган туркларга баг'ишланган илмий ишлари, Абу Бакр Наршахийнинг "Бухоро тарихи", Бахтиёр Бобожоновнинг "Қо'қон хонлиги: ҳокимият, сиёсат, дин" каби тадқиқотлари бо'лса маданиятларнинг о'заро алоқадорлигини англаш, манбаларга танқидий ёндашиш ко'никмасини ривожлантирган.

Ҳозирда у қозог'истонлик тарихчи Султон Акимбековнинг "Даштлар тарихи" номли фундаментал тадқиқотини мутолаа қилмоқда. Бу шошилмай о'қишни, хариталар ва тарихий манбаларни солиштириб, муаллифнинг фикрларини қайта-қайта таҳлил қилишни талаб қиладиган илмий асар. Унда муаллиф буюк дашт тарихини алоҳида воқеалар йиг'индиси сифатида эмас, балки Евроосиё тараққиётига улкан та'сир ко'рсатган яхлит тарихий жараён сифатида талқин қилгани унга, айниқса, ма'қул келмоқда. Марказий Осиё тарихига қизиқадиганлар учун бу каби китоблар аллақачон таниш бо'лган воқеа ва тарихий жараёнларга янгича нигоҳ билан қараш имконини беради.

**Жон Роналд Руел Толкиннинг "Узуклар ҳукмдори" асари ва унинг та'сири**

Британиялик адиб Жон Роналд Руел Толкиннинг "Ҳоббит", айниқса, "Узуклар ҳукмдори" асарлари Нодир Нишоновнинг адабиётга бо'лган меҳрини оширган китоблардан. Теран ма'нога эга бир оламни очиб берган, ахлоқий танловлар ҳақида о'йлашга ундаган ушбу трилогия йиллар о'ца-да, унинг энг севимли китоби ва ҳаётининг бадиий ҳамроҳи бо'либ қолмоқда.

"Узуклар ҳукмдори" бутун бир фентези жанрининг ривожига кучли та'сир ко'рсатган. Асар "Гарри Поттер" муаллифи Жоан Роулинг, "О'рта денгиз афсунгари" ёзувчиси Урсула Ле Гуин, "Тахтлар о'йини" муаллифи Жорж Р. Р. Мартин ва бошқа ко'плаб машҳур адибларнинг о'зи тан олганидек, уларни фентези жанрида ижод қилишга илҳомлантирган. Толкин шу қадар ишонарли олам яратганки, О'рта Дунё го'ё реал тарихнинг бир қисмидек идрок этилади. О'зига хос ва қизиқарли услубда ёзилган бу китобнинг турли ёшда о'қилганда, ҳар сафар янги ма'нолар касб этиши, айниқса, ҳайратланарли. Ҳаяжонли жанг саҳналари, муваффақиятли яратилган антагонистлар, улар замиридаги фалсафа "Узуклар ҳукмдори"нинг бежиз ХХ асрнинг энг буюк асарларидан бири сифатида э'тироф этилмаганини ко'рсатади.

Қадриятлар ва инсонийлик моҳияти ҳақидаги тасаввурлар го'ё саробга айланиб бораётгандек туйилаётган бугунги даврда, яхшиликка ишонч уйг'отадиган, умид қилишдан то'хтамасликка да'ват этадиган бу каби асарларни мутолаа қилиш керак, деб о'йлайди Нодир Нишонов.

**"Бобурнома" – Марказий Осиёнинг ноёб тарихий ёдгорлиги**

"Бобурнома", Нодир Нишоновнинг назарида, Марказий Осиёнинг энг ёрқин тарихий ёдгорликларидан бири бо'лган, беназир ва о'хшаши ё'қ асар. Китобхон қаршисида қуруқ солномалар эмас, балки ҳукмдор, саркарда, шоир ва тарихий воқеаларнинг бевосита иштирокчиси бо'лган шахснинг жонли ҳикояси намоён бо'лади. Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг ко'рган кечирганлари, кечинмалари самимий ифодаланган "Бобурнома" саргузашт асар сифатида ҳам о'қиш мумкин бо'лган йирик тарихий манбадир.

У сиёсий тарих, географик тавсифлар ва этнографик кузатувлар орқали о'ша давр ҳукмдорлари ва аристократияси қандай фикрлагани, яшагани, дам олгани ҳамда қандай қадриятларга амал қилгани ҳақида яхши тасаввур беради. Асар билан Темурийлар даврига саёҳат қилиш, о'ша замондаги олам ва одамга Бобур нигоҳи билан қараш, унинг тафаккури орқали воқеаларни идрок қилиш мумкин. У шаҳар ва ё'ллар, қал'алар, ҳарб иши, бог'лар, деҳқончилик, ҳунармандчилик, иқлим ва флора-фауна, қолаверса, мусиқачилар, шоирлар ва олимлар билан таништиради. ХВ-ХВИ асрлар тарихи ҳайратланарли даражада жонли ва яқин туйилади.

Яна бир муҳим жиҳатига э'тибор қаратиш керак. Ма'лумки, Муҳаммад Шайбонийхоннинг ко'чманчи о'збеклар билан минтақага кириб келиши Темурийлар давлатчилигининг барҳам топишига олиб келган. Я'ни Бобур Ҳиндистонга кетгач, минтақада о'збек тарихчилиги учун муҳим бо'лган бир сулоланинг даври якунига етиб, бошқа бир сулола сиёсий майдонга кирган. "Бобурнома" эса мана шу о'згарувчан о'тиш даврини қайсидир ма'нода Бобур сиймоси орқали ҳис қилишга ниҳоятда катта ёрдам беради.

**Мутолаа маданиятининг бугунги ҳолати ва келажаги**

Бугун мутолаа маданияти жуда қизиқарли о'тиш босқичини бошдан кечирмоқда. Бир томондан, биз ҳали ҳақиқий китобхон жамиятга айландик, деб бо'лмайди. Бироқ, айни пайтда, ёшлар китоб о'қимаяпти, дейиш ҳам мутлақо ното'г'ри. Аксинча, китобга қизиқиш бор, тобора ко'проқ сифатли таржималар пайдо бо'лмоқда. Нашриётлар жаҳон бесцеллерларига бо'лган ҳуқуқларни қо'лга киритмоқда. Китобларнинг безаги ва дизайнига ҳам катта э'тибор қаратилмоқда. 10-15 йил аввал китоб бозорини бундай даражада тасаввур қилиш анча мушкул эди ва бу, шубҳасиз, кишини қувонтиради. Шу билан бирга, бошқа бир тенденсия Нодир Нишоновни бироз хавотирга солади.

Ижтимоий тармоқларнинг адабиётни оммалашишига ёрдам бериши рост. Лекин, гоҳида китоб шахсий тажриба эмас, балки омма олдидаги имижнинг бир элементига, мутолаа эса о'зига хос пойгага айланаётгандек таассурот уйг'отади. Го'ё бир ойда ким ко'проқ китоб о'қигани, ким асарни тезроқ тугатди, ким о'ша тилларда достон бо'лган адабиётни мутолаа қилиши муҳимроқдек.

Нодир Нишоновнинг фикрича, мутолаа аввало ички, деярли интим бир жараён – инсоннинг китоб билан о'заро суҳбати бо'либ қолгани афзал. Зеро, адабиётнинг асл қиммати о'қилган саҳифалар сонида ёки китоб билан тушилган чиройли суратда эмас, балки о'зидан кейин қандай фикрлар, туйг'улар ва саволлар қолдиришидадир. Айнан шундай китобларгина бир умр биз билан бо'лади.