“Ишончга солиқ”. Иқтисодчилар — банк омонатларидан олинадиган даромадларни солиққа тортиш таклифи ҳақида

**"Ишончга солиқ": Иқтисодчилар банк омонатларидан олинадиган даромадларни солиққа тортиш таклифи ҳақида огоҳлантирмоқда**

Иқтисодчиларнинг фикрича, банк депозитларидаги фоизли даромадларга 5 фоизли солиқ жорий этиш таклифи сўмдаги жамғармаларнинг жозибадорлигини пасайтириши, банкларга пул оқимини секинлаштириши ва натижада кредитларнинг қимматлашишига олиб келиши мумкин. Улар, шунингдек, бу чора буджетга даъво қилинган 1,4 триллион сўм даромад келтиришига шубҳа билан қарамоқда, чунки ҳисоб-китобларда омонатчилар ва банкларнинг эҳтимолий муносабати инобатга олинмаган.

**Таклифнинг келиб чиқиши**

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Фискал таҳлил институти аввалроқ жисмоний шахсларнинг банк омонатлари бўйича фоизли даромадларига 5 фоиз ставкада солиқ солишни таклиф қилган эди. Ташаббус муаллифларининг ҳисоб-китобларига кўра, бу чора буджетга ҳар йили қарийб 1,4 триллион сўм даромад келтириши мумкин. Ҳозирча бу фақат таҳлилий таклиф бўлиб, тайёрланган қонун лойиҳаси ёки қабул қилинган қарор эмас. Жисмоний шахсларнинг банк омонатлари бўйича оладиган фоизлари ҳали ҳам даромад солиғидан озоддир.

**Иқтисодчиларнинг хавотирлари**

Иқтисодчилар ушбу ташаббусни изоҳлар экан, бир нечта хавф-хатарларга эътибор қаратди. Солиқни инфляцияни ҳисобга олмаган ҳолда номинал фоизли даромаддан ушлаб қолиш таклиф қилинмоқда. Бу эса Марказий банкнинг пул-кредит сиёсатига зид келиши, банк тизимига бўлган ишончни пасайтириши ҳамда жамғармаларнинг бир қисмини чет эл валютаси, олтин, кўчмас мулк ёки нақд пулга ўтиб кетишига туртки бериши мумкин.

**Ботир Қобилов: "Ишончни солиққа тортиш"**

Иқтисодчи, Техас университети (Даллас, АҚШ) профессори Ботир Қобилов бу ғояни назарий жиҳатдан тушунарли деб атади, аммо Ўзбекистоннинг ҳозирги шароитида унга жуда эҳтиёткорлик билан ёндашишга чақирди. Унинг сўзларига кўра, таклифдан англашилишича, солиқни депозит бўйича реал даромаддан эмас, балки бутун номинал даромаддан ушлаб қолиш режалаштирилмоқда. Ваҳоланки, омонат бўйича фоизларнинг салмоқли қисми инсонни бойитмайди, балки шунчаки инфляция сабабли пулнинг харид қобилияти пасайишини қоплайди, холос.

Масалан, депозит ставкаси 16% ва инфляция 6-7% бўлганида, омонатчининг реал даромади қарийб 9% ни ташкил этади. Бироқ 5 фоизли солиқ фақат реал даромаддан эмас, балки ҳисобланган барча 16 фоиздан ушлаб қолинади. Инфляция қанчалик юқори бўлса, бу муаммо шунчалик ўткирлашади. Муомаладаги инфляция 15 фоизга яқинлашса, 16 фоизли омонат деярли ҳеч қандай реал даромад келтирмайди, аммо омонатчи барибир солиқ тўлаши керак бўлади.

Қобилов, шунингдек, бундай чора ва Марказий банк сиёсати ўртасида эҳтимолий қарама-қаршилик пайдо бўлиши мумкинлигига эътибор қаратди. Регулятор инфляцияни жиловлаш ҳамда аҳолини жорий истеъмолни ошириш ўрнига пул жамғаришга рағбатлантириш учун нисбатан юқори фоиз ставкаларини сақлаб турмоқда. Агар бир вақтнинг ўзида давлат омонатлар бўйича даромадга солиқ солишни бошласа, сиёсатнинг ушбу икки йўналиши бир-бирига қарши ишлаши мумкин, деб ҳисоблайди иқтисодчи.

Омонатчига аввалгидай 16 фоизли соф даромадлиликни сақлаб қолиш учун банк номинал ставкани қарийб 16,8 фоизгача оширишига тўғри келади. Бу эса банклар учун маблағ жалб қилиш қийматини оширади, оқибатда эса кредитлар қимматлашиши мумкин. "Натижада бу солиқни фақат омонатчи эмас, балки кредит олаётган тадбиркор, ипотека олаётган оила ёки оддий истеъмолчи ҳам билвосита тўлаши мумкин", – дея таъкидлади иқтисодчи.

Ботир Қобиловнинг фикрича, бу ташаббуснинг психологик оқибатлари унинг бевосита молиявий таъсиридан кўра кучлироқ бўлиши мумкин. Мутахассис учун омонатнинг соф даромадлилиги 16 фоиздан 15,2 фоизгача пасайиши арзимас бўлиб туюлиши мумкин. Бироқ оддий омонатчи бу янгиликни банкдаги пулларга солиқ солишнинг бошланиши сифатида қабул қилиши хавфи бор. Бундан ташқари, ижтимоий тармоқларда бу таклиф бузиб кўрсатилган ҳолда – давлат "омонатлардан 5 фоиз олиб қўймоқчи" деган мазмунда тарқалиши мумкин, ваҳоланки, солиқни депозитнинг асосий суммасига эмас, балки фақат фоизли даромадга ҳисоблаш таклиф этилмоқда. Шунингдек, омонатчиларда кейинчалик солиқ ставкаси оширилиши ёки солиқ омонатнинг ўзига ҳам татбиқ этилиши мумкинлиги ҳақида хавотирлар пайдо бўлиши мумкин. "Молиявий тизимда ишонч жуда секин қурилади, лекин битта қарор билан тез йўқолиши мумкин", – дея таъкидлади иқтисодчи.

У, шунингдек, буджетга тушиши мумкин бўлган 1,4 триллион сўмлик тушумлар баҳосини жуда ҳам содда ҳисоб-китоб деб ҳисоблайди. Эҳтимол, бу ҳисоб-китоб депозиторларнинг умумий суммасини ўртача фоиз ставкасига, сўнг 5 фоизли солиққа кўпайтиришга асосланган. Бироқ бундай статик модел солиқ жорий этилгандан сўнг омонатчилар ва банкларнинг хулқ-атвори ҳеч қандай ўзгармайди деган тахминга таянади. Амалиётда эса янги депозитлар ўсиши секинлашиши, омонатчиларнинг бир қисми муддати тугагач, уларни узайтирмаслиги ва пулларни чет эл валютаси ёки бошқа активларга йўналтириши мумкин. Банклар, ўз навбатида, ставкаларни ошириши мумкин, бу эса кредитлашнинг қимматлашишига олиб келади. "Демак, 1,4 триллион сўм реал соф даромад эмас, балки ҳамма нарса ўзгармайди деган фараз остидаги бухгалтерлик ҳисоб. Иқтисодий сиёсатда эса ҳамма нарса: одамлар ҳам, банклар ҳам хатти-ҳаракатини ўзгартиради", – деди у.

Яна бир хавф миллий валютадаги жамғармаларнинг жозибадорлиги билан боғлиқ. Сўмдаги депозитлар бўйича юқори ставкалар омонатчилар учун инфляция ва валюта хавфларини қоплайди. Агар ушбу компенсациянинг бир қисми солиқ кўринишида ушлаб қолинса, янги жамғармалар тез-тез доллар, олтин, нақд пул ва норасмий активларга йўналтирилиши мумкин. "Асосий масала 5 фоизнинг катта ёки кичиклигида эмас, балки давлат ҳали одамларни пулини банкка олиб киришга ва сўмга ишонишга ундаётган пайтда, айнан шу ишончни солиққа тортиб қўйиши мумкин", – дея хулоса қилди у.

**Беҳзод Ҳошимов: "Уруғликни эмас, ҳосилни солиққа тортиш керак"**

Иқтисодчи Беҳзод Ҳошимов ушбу ташаббусни солиқ сиёсатининг янада кенгроқ контекстида кўриб чиқди. Унинг фикрича, асосий муаммо солиқ ставкасида эмас, балки солиқ солиш обьектини тўғри танлашдадир. Амалдаги мавжуд тизим кўп ҳолларда якуний соф даромад ёки истеъмолга эмас, балки инвестиция киритишнинг бошланғич босқичидаги маблағларга солиқ солади. У бу ҳолатни рамзий маънода ҳосилга эмас, балки уруғликка солиқ солиш билан қиёслади. Худди шундай муаммо компаниялар фойдасига солиқ солишда ҳам мавжуд. Бизнесни кенгайтириш, ускуналар ва янги қувватлар учун сарфланадиган капитал харажатларни улар амалга оширилган вақтда даромаддан тўлиқ чегириб ташлаб бўлмайди – улар амортизация орқали босқичма-босқич ҳисобга олинади. Шу сабабли тадбиркорнинг бизнесни кенгайтиришга бўлган уринишининг ўзи солиқ солиш нуқтаи назаридан қимматроққа тушади.

Худди шундай вазиятга жисмоний шахслар ҳам дуч келмоқда. Масалан, уй эгаси ижара даромадидан солиқ тўлайди, аммо обьектни таъмирлаш, жиҳозлаш ва сақлаш харажатларини ҳар доим ҳам солиқ базасидан тўлиқ чегириб ташлаб бўлмайди. "Бу сармояга сарфланган пул аллақачон бир марта солиққа тортилган даромаддан чиқади ва ижарадан келадиган даромадга қарши ҳеч қандай ҳисобга олинмайди. Яъни тизим сармояни сармоя сифатида тан олмайди", – дея тушунтирди Ҳошимов. Унинг фикрича, бу жамғарма ва инвестицияларга қараганда жорий истеъмолни жозибадорроқ қилади.

Унинг ҳисоблашича, ислоҳотлар, энг аввало, ставкаларни ўзгартиришга эмас, балки солиқ базасини тўғри белгилашга қаратилиши керак. Солиқни ушбу даромадни олиш билан боғлиқ тасдиқланган харажатлар чегириб ташлангандан сўнг қолган соф даромаддан ушлаб қолиш лозим. "Таклифим шуки, ислоҳот ставкани эмас, базани нишонга олсин. Ижарадан, масалан, 12% олишса олишсин, лекин ижарага оид, ҳужжатлаштирилган, даромад келтирувчи харажатни айириб ташлаш имкони билан. Ўзбекча айтганда: уруғликни солиққа олмаслик, ҳосилдан олиш керак", – дея таъкидлади иқтисодчи.

Беҳзод Ҳошимовнинг қўшимча қилишича, тўғри йўлга қўйилган солиқ тизими, энг аввало, жамғарма ва реинвестиция қилинган даромадни эмас, балки истеъмолни солиққа тортиши керак. Унинг сўзларига кўра, агар инсон депозит бўйича фоиз олиб, ушбу пулни яна инвестицияга йўналтирган бўлса, бундай даромадга солиқ солинмаслиги лозим. "Тўғри қурилган солиқ тизими – фақат истеъмолни солиққа тортадиган солиқ тизими. Яъни қандайдир маънода ҚҚС энг яхши солиқ туридан бири. Агар инсон пул топса – масалан депозитидан ва уни қайта молиялаштирса – уни солиққ тортиш керак эмас. Лекин у пулни ечиб музқаймоқ олса – майли солиқ солаверайлик. Бу солиқ мавжуд, бу – ҚҚС", – дея таъкидлади иқтисодчи.

**Беҳзодхон Алихонов: "Банк тизимига ишончни мустаҳкамлаш керак"**

Гарвард университети катта ўқитувчи-ассистенти ва Девис маркази илмий ходими Беҳзодхон Алихонов Газетаъга берган изоҳида 5 фоизли солиқ омонатларнинг оммавий ёпилишига олиб келиши даргумон эканини таъкидлади. Бироқ бу банк тизимига янги жамғармалар оқимини секинлаштириши мумкин. Депозитлар даромадлилиги аллақачон пасаяётганини ҳисобга олиш айниқса муҳимдир. Жисмоний шахсларнинг бир йилгача бўлган муддатли сўмдаги депозитлари бўйича ўртача тортилган ставка 2025-йил январидаги 20,8% дан 2026-йил июнига келиб 16,6% гача – 4,2 фоиз бандга камайди. Солиқ жорий этилгач, бундай депозитнинг соф даромадлилиги тахминан 15,8 фоизни, 7 фоизлк инфляцияни ҳисобга олганда эса реал кўринишда тахминан 8,2 фоизни ташкил этади. Процент ставкаларининг янада пасайиши солиқ билан биргаликда жамғармаларнинг чет эл валютаси, олтин, кўчмас мулк ва бошқа активларга оқиб ўтишини кучайтириши мумкин, деб ҳисоблайди иқтисодчи.

Жисмоний шахсларнинг омонатлари ҳажми 2026-йил июн ҳолатига кўра 178 триллион сўмгача ўсган бўлса-да, бу ЯИМнинг атиги 9 фоизига яқинини ташкил этади. Таққослаш учун, уй хўжаликларининг депозитлари Қозоғистонда ЯИМнинг тахминан 17 фоизига, Грузияда 22 фоизига, Арманистонда 29 фоизига, Чехияда 50 фоизига, Буюк Британияда 63 фоизига ва Японияда 93 фоизига етади. Шу сабабли давлат сиёсати, энг аввало, аҳолининг банк тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлашга қаратилиши керак, деб ҳисоблайди Алихонов.

Унинг сўзларига кўра, бир нечта омилларнинг – аввалроқ жорий этилган 200 миллион сўмдан ортиқ омонатлар бўйича давлат кафолати лимити, бозор ставкаларининг пасайиши ва фоизларни солиққа тортиш эҳтимолининг бир вақтда келиши омонатчи учун даромадлилик ва хавф нисбатини ёмонлаштириши мумкин. Оқибатларини банклар ҳам ҳис қилади. Аҳоли маблағлари жами депозитларнинг 38-39 фоизини ва банк тизими мажбуриятларининг тахминан бешдан бир қисмини шакллантиради. Омонатлар оқими секинлашганда, банклар солиқни омонатчиларга қисман қоплаб бериш учун депозит ставкаларини ошириши мумкин. Бу банк маржасини камайтиради ва кредитларнинг қимматлашишига олиб келиши мумкин. Бошқа вариант – молиялаштиришнинг қимматроқ манбаларини излашдир. Чакана омонатларга кўпроқ қарам бўлган хусусий ва рақамли банклар энг заиф бўлиб қолиши мумкин. Оқибатда солиқнинг ҳақиқий юки омонатчилар, банклар ва қарз олувчилар ўртасида тақсимланади.

Беҳзодхон Алихонов, шунингдек, кутилаётган фискал самаранинг нисбатан камлигига эътибор қаратди. Ҳатто билдирилган 1,4 триллион сўм ҳам консолидациялашган буджет даромадларининг 0,3 фоизидан камроғини ташкил этади. Шу билан бирга, институт томонидан берилган баҳо омонатчилар хулқ-атворининг ўзгариши, депозит базаси ўсишининг эҳтимолий секинлашиши, банк томонидан молиялаштириш қийматининг ошиши ва кредитларнинг қимматлашишини ҳисобга олмайди. Ушбу оқибатларни таҳлил қилмасдан туриб, ушбу чоранинг реал иқтисодий самарасини аниқлаб бўлмайди, деб ҳисоблайди у. "Назаримда, фоизли даромадларга солиқ жорий этиш мақсадга мувофиқ эмас. Самарасиз имтиёзли кредит дастурларини қайта кўриб чиқиш янада салмоқлироқ натижа беради, бу бизнес учун тенг шароитларни яратади ва кредитлар бўйича ўртача ставкаларнинг пасайишига хизмат қилади", – деди Алихонов.

**Фискал таҳлил институти ва Марказий банкнинг изоҳлари**

Жамоатчилик муҳокамасидан сўнг Фискал таҳлил институти ушбу ғоя муассаса ходимларининг таҳлилий ва илмий тадқиқоти натижаси эканини тушунтирди. У экспертлар ва мутахассислар ўртасида профессионал муҳокама ўтказиш учун "Фискал мулоқот" тадбирида тақдим этилган бўлиб, расмий қарор, ҳужжат ёки қонун лойиҳаси мақомига эга эмас. Таклиф ҳозирча амалдаги қонунчиликка бирор-бир ўзгартириш киритишни англатмайди. Солиқ кодексига тузатишлар фақат тегишли давлат органлари томонидан жамоатчилик ва экспертлар иштирокида кўриб чиқилгандан кейингина қабул қилиниши мумкин. Жисмоний шахсларнинг банк депозитлари бўйича фоизли даромадлари, аввалгидек, солиқдан озод қилинган. Институт, шунингдек, таклиф этилаётган ставка дивидендлар бўйича солиқ ставкаси билан бир хил эканини таъкидлади. Солиқни омонатнинг асосий суммасига эмас, балки фақат олинган фоизли даромадга нисбатан қўллаш назарда тутилган. Тадқиқотнинг мақсади сифатида даромадларни янада адолатли тақсимлаш ва даромадларнинг турли турларини солиққа тортиш ўртасида мувозанатни таъминлаш имкониятларини илмий баҳолаш кўрсатилган.

Марказий банк ҳам бу ғоя Фискал таҳлил институтининг илмий-таҳлилий тадқиқоти доирасида билдирилганини ва расмий таклиф сифатида киритилмаганини маълум қилди. Регулятор бу каби ташаббусларни ўрганишда уларнинг молиявий ресурслар қийматига, банкларнинг ресурс базасига ва молиявий барқарорликка таъсирини комплекс баҳолаш алоҳида аҳамиятга эга эканини таъкидлади.