Амударё дарёси: Қо'ш-Тепа канали ва унинг Марказий Осиёга та'сири
Со'нгги йилларда Афг'онистонда Қо'ш-Тепа каналининг қурилиши Марказий Осиёда энг ко'п муҳокама қилинадиган мавзулардан бирига айланди. Ба'зи мутахассислар лойиҳани бутун минтақа учун сув хавфсизлигига таҳдид деб билишади, бошқалари эса афг'онлар учун Амударё ресурсларидан фойдаланишнинг қонуний ҳуқуқи деб ҳисоблашади. Азаттйк Осиё лойиҳа ва унинг тарихи бо'йича тадқиқот олиб борди ва агар канал қуриб битказилса, Амударёнинг қуйи оқимидаги мамлакатлар учун мумкин бо'лган оқибатлар ҳақида мутахассислар билан суҳбатлашди.
Қо'ш-Тепа нима?
Қо'ш-Тепа канали Амударёдан сув йиг'иш ва уни Афг'онистоннинг чуқур қисмига олиб о'тиш учун мо'лжалланган гидравлик иншоотдир. Лойиҳа узунлиги 290 километр, сув олиш жойида кенглиги 125 метр ва чуқурлиги тахминан саккиз метр бо'лган асосий канални қуришни о'з ичига олади. Қурилиш тугаллангандан со'нг, Афг'онистон тахминан 550 000 гектар янги қишлоқ хо'жалиги ерларини о'злаштиришни режалаштирмоқда.
Лойиҳани то'лиқ ишга тушириш учун 500 километрдан ортиқ тарқатиш каналларини қуриш керак бо'лади. Қурилиш учун тахминий харажатлар 680 миллион доллардан 2 миллиард долларгача.
Қош Тепа оммавий ахборот воситаларида ко'пинча Толибон лойиҳаси сифатида тилга олинади, аммо қурилиш г'ояси Толибон ҳокимият тепасига келишидан анча олдин тарқалган.
Афг'онистоннинг собиқ табиий офатларни бошқариш вазири Нажиб Ог'а Фаҳимнинг та'кидлашича, канал қуриш ҳақида гап-со'злар о'нлаб йиллар давомида давом этиб келмоқда. Унинг та'кидлашича, лойиҳа биринчи марта 1970-йилларда Президент Муҳаммад Довуд даврида пайдо бо'лган ва уни амалга ошириш деярли Г'арб томонидан қо'ллаб-қувватланган Афг'онистон ҳукумати даврида (2001–2021) бошланган.
"Толибон республика ҳукуматини аг'даргандан со'нг, улар лойиҳани мерос қилиб олишди", дейди 2021-йилда Толибон ҳокимият тепасига қайтгунга қадар ишлаган Афг'онистон ҳукуматининг собиқ табиий офатларни бошқариш вазири Нажиб Ог'а Фаҳим.
**Толибоннинг қурилишни бошлаш сабаблари**
2018-йилда Г'арбпараст Афг'онистон ҳукумати Амударё ресурсларидан фойдаланган ҳолда мамлакатнинг шимолий ҳудудларини ривожлантириш г'оясига қайтди. Бу Камол Хон то'г'они ва жанубдаги Ҳелманд дарёси суг'ориш тизими лойиҳаси фонида содир бо'лди. О'ша пайтда расмийлар қишлоқ хо'жалиги ишлаб чиқаришини кенгайтириш ва мамлакатнинг озиқ-овқат импортига қарамлигини камайтиришга умид қилишган.
2018-йил декабр ойида Кобул лойиҳанинг техник-иқтисодий асосини о'рганиш учун Американинг АЕСОМ муҳандислик фирмаси билан шартнома имзолади. Иш АҚШ Халқаро тараққиёт агентлиги (УСАИД) томонидан молиялаштирилди.
2021-йил август ойига келиб, Толибон ҳаракати Кобул устидан назоратни о'рнатганида, каналнинг лойиҳа ҳужжатлари то'лиқ тайёр бо'лди. АЕСОМ муҳандислари Амударёда келажакдаги сув олиш жойини аниқладилар ва янги ҳокимият фақат маблаг'ни та'минлаш ва қурилишни бошлаши керак эди.
Қо'ш-Тепа канали лойиҳаси менежери Саид Забиҳулла Мири қурилиш Амударё сув сатҳига сезиларли та'сир ко'рсатмаслигини та'кидламоқда. Унинг та'кидлашича, дарёда, айниқса сув тошқини ва музликларнинг эриган сувлари оқими даврида, катта сув захиралари мавжуд. "Қош-Тепа канали Амударё сув сатҳига сезиларли та'сир ко'рсатиши кутилмайди, чунки дарё катта ҳажмдаги сувни олиб юради", дейди Мири.
**Амударё суви бо'йича низо**
Кобул каналнинг қурилиши қо'шни давлатлар билан низоларни келтириб чиқариши мумкинлигини тан олади. Толибон ҳокимият тепасига келишидан олдин ҳам Афг'онистон расмийлари о'з мамлакатининг Амударё сувидан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя қилишга тайёргарлик ко'ришган эди.
Нажиб Ог'а Фаҳимнинг фикрича, О'збекистон ва Туркманистонда лойиҳага қарши чиқиш учун қонуний асослар ё'қ. Унинг та'кидлашича, Афг'онистоннинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқи тарихий келишувлар ва халқаро нормаларда мустаҳкамланган. "Афг'онистоннинг Амударёдан улуш олиш ҳуқуқи бир қатор тарихий ҳужжатлар ва халқаро конвенциялар билан кафолатланган", дейди Фаҳим.
У Афг'онистон ва Совет Иттифоқи о'ртасидаги 1958-йилги келишувга ишора қилади, унда Амударё трансчегаравий дарё сифатида тан олинган. Унинг со'зларига ко'ра, ҳужжат иккала томон учун ҳам сув ресурсларидан фойдаланишда тенг ҳуқуқларни та'минлайди.
СССР қулаганидан со'нг, Марказий Осиё мамлакатлари 1992-йилги Олмаота келишуви орқали Совет сув тақсимоти тизимини сақлаб қолишди. Ушбу ҳужжатга ко'ра, минтақа давлатлари Совет даврида сувдан фойдаланиш лимитларини сақлаб қолишга келишиб олдилар.
Белгиланган квоталарга ко'ра, Амударёдан йиллик сув олиш қуйидагича тақсимланади:
* О'збекистон - 48,2%;
* Туркманистон - 35,8%;
* Тожикистон — 15,4%;
* Қирг'изистон — 0,6%.
Афг'онистон ушбу келишувга қо'шилмаган.
**Афг'онистон қанча сув олиши мумкин?**
Амударё Марказий Осиёдаги энг катта дарё ҳисобланади. Унинг узунлиги (Панж билан бирга) тахминан 2400 километрни ташкил этади ва йиллик оқими Нил дарёси билан таққосланади — тахминан 75 куб километр сув. Бир куб километр бир миллиард тонна сувга тенг.
Афг'онистон томони Амударё ҳавзасининг табиий оқимининг тахминан 30% унинг ҳудудида ҳосил бо'лишини та'кидламоқда. Со'нгги 30 йилдаги о'ртача оқимга асосланиб, бу йилига тахминан 21-23 куб километр сувни ташкил этади. Афғонистон Қўш-Тепа канали орқали йилига 6–10 куб километр сувдан фойдаланишни режалаштирмоқда.
Нажиб Оға Фаҳимнинг фикрича, ҳатто максимал қувват билан ҳам Қўш-Тепа лойиҳасининг сув олиш ҳажми Амударёнинг умумий оқимининг 12 фоизидан ошмайди.
Шу билан бирга, мутахассислар сув ресурсларининг 10-12 фоизга камайиши ҳам қуйи оқимдаги мамлакатлар учун жиддий қийинчилик туғдириши мумкинлигини таъкидламоқда, чунки Ўзбекистон ва Туркманистон қишлоқ хўжалиги Амударёга катта боғлиқ.
**Ўзбекистон қарама-қаршилик ўрнига музокараларни танлади**
Ижтимоий тармоқлар ва оммавий ахборот воситаларида хавотирли башоратларга қарамай, расмий Тошкент канал қурилиши бўйича қаттиқ риторикасидан воз кечди.
2025-йил баҳорида Ўзбекистон ва Афғонистон Амударё ҳавзасининг сув ресурсларини биргаликда бошқариш тўғрисида шартнома имзоладилар. Ўзбекистон сув ресурслари вазири Шавкат Ҳамроевнинг таъкидлашича, Тошкент Афғонистонни дарё ресурсларидан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган қўшни давлат сифатида кўради. "Очиг'ини айтганда, афг'онлар бизнинг қариндошларимиз. Улар Амударёдан сув олиш ҳуқуқига ҳам эгалар. Энди одамлар интернетда ёзишмоқда: улар Қо'ш-Тепани қурмоқдалар, нимадир бо'ляпти... Биз қурол ко'тариб урушга киришимиз керакми? Ё'қ. Биз муносабатларни о'рнатяпмиз, мулоқот олиб боряпмиз", деди Ҳамраев.
Унинг со'зларига ко'ра, сув тақсимоти масалалари музокаралар, ҳужжатлар ва мамлакатлар о'ртасидаги ищи алоқалар орқали ҳал қилиниши керак.
**Асосий муаммо сув ё'қотишидир**
Со'нгги 30 йил ичида Амударё оқими тахминан 12% га камайди. Бироқ, агар бу пасайиш бир неча о'н йилликлар давомида аста-секин содир бо'лса, Қо'ш-Тепа канали то'лиқ қувватига етгандан со'нг пасайиш сезиларли даражада тезлашиши мумкин. Мутахассисларнинг та'кидлашича, минтақадаги сув танқислиги муаммоси фақат янги Афг'онистон лойиҳаси билан бог'лиқ эмас.
Мавжуд суг'ориш тизимидаги сув ё'қотишлари асосий хавф омилларидан бири бо'либ қолмоқда. Лондонда жойлашган Сентрал Асиа Дуе Дилигенсе таҳлилий ташкилоти директори Алишер Илҳамовнинг та'кидлашича, О'збекистондаги сув ресурсларининг тахминан 90 фоизи қишлоқ хо'жалиги томонидан ишлатилади, аммо инфратузилманинг ҳолати туфайли унинг катта қисми охирги исте'молчиларга етиб бормайди.
"О'збекистонда, эҳтимол Туркманистонда ҳам қишлоқ хо'жалиги умумий сув ресурсларининг 90 фоизини исте'мол қилади. Аммо сувнинг ҳаммаси ҳам фермерларга етиб бормайди. "Барча суг'ориш каналларининг 65 фоизи бетон пойдеворга эга эмаслиги сабабли, сув ресурсларининг катта қисми, тахминларга ко'ра, тахминан 36 фоизи, шунчаки ерга г'ойиб бо'лади", дейди Илхамов.
Унинг со'зларига ко'ра, ко'плаб каналлар ёмон аҳволда ва реконструксия қилишни талаб қилади.
**Эски суг'ориш тизимлари миллиардлаб кубометр сувни ё'қотади**
О'збекистон ва Туркманистон Амударё дарёсидан сувдан магистрал каналлар ва насос стансияларининг кенг тармог'и орқали фойдаланадилар. Икки мамлакатнинг асосий каналларининг умумий узунлиги 2500 километрдан ошади. Бироқ, бутун суг'ориш тармог'ининг узунлиги анча катта: О'збекистонда 182 000 километрдан ортиқ ва Туркманистонда тахминан 39 000 километр.
Жаҳон банки ма'лумотларига ко'ра, етказиб бериладиган сувнинг атиги ярми Амударёнинг қуйи оқимидаги суг'ориладиган ерларга етиб боради. Қолган қисми тупроқ каналлари орқали оқиб о'тиш ва буг'ланиш туфайли ё'қолади.
Энг ог'ир вазият ... да кузатилмоқда. О'збекистоннинг Хоразм ва Қорақалпог'истон ҳамда Туркманистоннинг Дашог'уз вилоятлари.
Жаҳон банки суг'ориш инфратузилмасининг ёмонлашуви ва каналларнинг сифацизлигини ё'қотишларнинг сабабларидан бири сифатида ко'рсатмоқда. О'збекистонда каналларнинг тахминан 30% асфалтланган, Туркманистонда эса бу ко'рсаткич тахминан 20% ни ташкил қилади.
Жаҳон банкининг баҳолашига ко'ра, "Туркманистондаги Қорақум асосий канали бунга яққол мисол бо'ла олади. 1967-йилда қурилган ва фойдаланишга топширилган у ҳозирда Амударёдан олинадиган сувнинг атиги ярмини етказиб беради".
Қорақум канали ҳар йили 12 куб километргача сувни ташийди - бу Амударё оқимининг тахминан бешдан бир қисмини ташкил қилади.
Атроф-муҳит ҳимоячилари бундай иншоотларни модернизация қилиш минтақа учун асосий муаммо бо'либ қолмоқда, деб ҳисоблашади. Туркманистонлик эколог ва инсон ҳуқуқлари фаоли Фарид Тухбатуллиннинг айтишича, битта йирик канални қайта қуриш бутун сув етказиб бериш тизимини янгиламасдан муаммони ҳал қилмайди.
"Бу каналда ко'проқ сув то'планиши унинг далаларга етиб боришини англатмайди. Бирламчи ва иккиламчи каналлар билан ҳам шундай қилиш керак. "Бу каналларнинг аксарияти узоқ вақтдан бери реконструксия қилинмаган ёки тозаланмаган", дейди Тухбатуллин.
О'збекистон сув исте'молини қандай камайтиришга ҳаракат қилмоқда
Сув танқислиги ортиб бораётган бир пайтда, О'збекистон қишлоқ хо'жалиги секторини ислоҳ қилишни ва сув исте'молини камайтиришга мо'лжалланган технологияларни жорий этишни бошлади.
Асосий ё'налишлардан бири қишлоқ хо'жалигида кластер тизими бо'либ, у хом ашё ишлаб чиқарувчилар, қайта ишловчи ва етказиб берувчиларни ягона ишлаб чиқариш занжирига бирлаштиришни о'з ичига олади. Расмийлар ушбу модел инвестицияларни жалб қилиш ва замонавий суг'ориш усуллари ва бошқа сувни тежайдиган технологияларни жорий этишни тезлаштиришга умид қилишган.
Расмий ма'лумотларга ко'ра, бундай тизимлар ҳозирда 2,6 миллион гектар суг'ориладиган ерларда - умумий майдоннинг тахминан 60 фоизида қо'лланилади. Расмийларнинг та'кидлашича, бу технологиялар 2025-йилга келиб тахминан икки куб километр сувни тежашга ёрдам беради.
Бироқ, мутахассисларнинг фикрича, фақат техник ечимлар етарли эмас. Сентрал Асиа Дуе Дилигенсе вакили Алишер Илҳамов муаммо нафақат сув та'миноти усулларида, балки қишлоқ хо'жалиги моделининг о'зида ҳам эканлигини та'кидлайди. Унинг та'кидлашича, фермерлар, айниқса пахта соҳасидагилар, экинларни мустақил равишда танлаш ва ердан фойдаланиш бо'йича қарорлар қабул қилиш имкониятлари чекланган.
"Фермерлар ҳозирда, айниқса... пахта сектори, қуллик. Улар марказлашган буйруқбозлик иқтисодиёти диктатурасига бо'йсунадилар. "Уларнинг о'з ерларини бошқариш ёки қайси экинларни экишни ҳал қилиш ҳуқуқи ё'қ", дейди Илхамов.
Унинг фикрича, ма'мурий чоралар о'рнига фермерларни сув исте'молини камайтиришга ва замонавий технологияларни қо'ллашга ундайдиган иқтисодий шароитларни яратиш керак. "Ҳукумат ко'раётган чоралар атиги 2-3 йил ичида юз берадиган яқинлашиб келаётган инқирознинг олдини олиш учун етарли эмас", деб ҳисоблайди эксперт.
**Асосий ко'рсаткич о'згаришсиз қолмоқда**
Сувни тежайдиган технологияларни жорий этиш бо'йича лойиҳалар сонининг ко'пайишига қарамай, Амударёдан сув олиш ҳажми сезиларли даражада камаймади. Дарё оқимининг катта қисми ҳали ҳам қишлоқ хо'жалигида ишлатилади ва сувнинг атиги кичик бир қисми Орол денгизига етиб боради.
Мутахассисларнинг та'кидлашича, Қо'ш-Тепа қурилиши минтақа сув тизимига мавжуд босимни ошириши мумкин, аммо келажакдаги муаммоларнинг ягона сабаби эмас. Уларнинг фикрича, сув самарадорлиги Афг'онистон каналининг ишга туширилишига та'сирини белгиловчи асосий омил бо'лади.
Қо'ш-Тепа лойиҳасининг о'зи ҳам то'лиқ қувватга етмасдан олдин техник қийинчиликларга дуч келди. 2023-йил охирида сун'ий ё'лдош тасвирлари сувнинг бир қисмида оқиш борлигини ко'рсатди. Қурилиш жараёнида бо'лган канал. Натижада, сув тахминан 30 квадрат километр майдонга тарқалди.
Бу ҳодиса қурилиш сифати ва Афг'онистон томонининг ушбу мураккаб гидравлик иншоотнинг ишончли ишлашини та'минлаш қобилияти ҳақида қо'шимча саволлар туг'дирди.