“99 фоизи — очилмаган орол”. Давлат харидларида четлатилган компанияларга қарши сунъий интеллект орқали курашилади
Антикоррупсия агентлиги давлат харидларида тендердан четлатилган компаниялар қисқа вақт ўтиб яна ғолиб бўлаётганини тан олди. Муаммони ъРақамли сомплиансеъ платформаси орқали ҳал қилиш кутилмоқда. ъДавлат харидларининг 99 фоизи ҳали очилмаган орол, „от ўйин“ бўлиб ётибдиъ, — дейди Акмал Бурханов.
“99 фоизи — очилмаган орол”. Давлат харидларида четлатилган компанияларга қарши сунъий интеллект орқали курашилади
2026-йилнинг биринчи ярмида умумий қиймати 350 миллиард сўмлик 92 та давлат харидида қонунбузилиш ҳолатлари аниқланди. Бу ҳақда 28-июл куни Антикоррупсия агентлигида ўтказилган жамоатчилик эшитувида маълум қилинди, дея хабар бермоқда Газета мухбири.
Агентлик масъул ходими Жўрабек Бешимовнинг қайд этишича, аниқланган қонунбузилишлар юзасидан ташкилотларга 210,1 миллиард сўмлик 46 та тақдимнома киритилган.
“Натижада шартнома расмийлаштирилгунча бўлган жараёндаги 20 миллиард сўмлик 19 та харид бекор қилинди. Шунингдек, 16 нафар шахс маъмурий, яна 10 нафари интизомий жавобгарликка тортилди”, — дейди Бешимов.
Тадбирда “Ғазна” телеграм канали муаллифи, дата-журналист Нодир Норбўтаев давлат харидларида аффилланганлик ҳолатлари аниқланиб, тендерлар бекор қилинганидан кейин ҳам амалда шу компаниялар яна ғолиб бўлаётгани ҳақида гапирди.
Нодир Норбўтаев мустақил равишда Э-тендер порталидаги 2022-йилдан бери бўлиб ўтган 120 мингдан ортиқ тендерлар бўйича таҳлил ўтказган. Натижа шуни кўрсатганки, аффилланганлик ёки бир хил ИП-манзилдан иштирок этилгани сабаб бекор қилинган тендерлар 10−14 кундан сўнг яна ўтказилади. Аффилланган деб топилган компания ўрнига бошқа фирма қўшилади, қонунда белгиланган камида икки иштирокчи талаби бажарилади ва натижада яна ўша ташкилот ғолиб чиқади ёки компаниялар ўрин алмаштириб қатнашади.
Журналист бу каби амалиётни қонун талабларини четлаб ўтиш деб баҳолаб, қонунчиликка бундай ҳолатларга йўл қўйган иштирокчиларни 3 ойдан 6 ойгача давлат харидларида қатнашиш ҳуқуқидан маҳрум қилиш тартибини киритиш таклифини билдирди. Унинг фикрича, бу аффилланганлик муаммосини тўлиқ ҳал этмайди, аммо қонун талабларини очиқчасига четлаб ўтишнинг олдини олишга хизмат қилади.
Бунга жавобан Антикоррупсия агентлиги раҳбари Акмал Бурханов журналист кўтарган муаммо агентликка ҳам маълумлигини айтди.
Унинг сўзларига кўра, бир хил ИП-манзилдан иштирок этгани учун тендер бекор қилинганидан кейин ҳам айрим компаниялар қисқа вақт ўтиб яна иштирок этиб, барибир давлат харидида ғолиб бўлаётган ҳолатлар учрамоқда.
Бурхановнинг таъкидлашича, жорий йил охиригача ишга туширилиши режалаштирилган “Рақамли сомплиансе” платформасининг давлат харидлари модули айнан шундай ҳолатларни автоматик аниқлашга хизмат қилади.
“Сунъий интеллект ёрдамида бир марта четлатилган иштирокчи кейинги танловда автоматик равишда қатнаштирилмайди. Агар бенефициар битта бўлса ёки ўзаро боғлиқ экани аниқланса, тизим нафақат ўша компанияни, балки у билан боғлиқ субьектларни ҳам автоматик равишда четлаштиради”, — дейди агентлик раҳбари.
Бурхановнинг айтишича, модулда шубҳали ҳолатларни “ред флаг” орқали белгилаш, инсофсиз ижрочилар реестрига киритиш ва улар учун чекловлар қўллаш механизмлари ҳам бўлади. Шу муносабат билан у экспертлар ва жамоатчилик вакилларини модул тақдимотига таклиф қилиб, уларнинг таклифларини ҳам инобатга олишга чақирди.
“Бундай ҳолатлар жуда кўп. Масалан, автобус бекатлари ва шунга ўхшаш ҳолатларда ҳам расман бошқа компания иштирок этгандек кўринади, аммо бенефициари бир хил ёки ўзаро боғлиқ бўлади. Шунинг учун ҳозир айнан шу масала устида ишлаяпмиз”, — дейди Акмал Бурханов.
“Бугун сиз билан биз давлат харидларининг атиги 1 фоизини мониторинг қила оляпмиз. Қолган 99 фоизи эса ҳали очилмаган оролдек — ким нима қилса қиляпти, „от ўйин“ бўлиб ётибди. Шунинг учун бундай ҳолатларни фақат автоматик аниқлайдиган ва чеклайдиган тизим орқалигина бартараф этиш мумкин”, — дея қўшимча қилди у.