"Зўравонлик - бу ҳокимият ва назорат масаласидир." Ирина Матвиенко зўравонликни қандай тан олиш ҳақида.

"Зо'равонлик - бу ҳокимият ва назорат масаласи." Ирина Матвиенко зо'равонликни қандай аниқлаш ҳақида

Гендер асосидаги зо'равонликка қарши курашга баг'ишланган Nemolchi.uz лойиҳаси асосчиси Ирина Матвиенко Ҳуман Ҳоусе галереясида ма'руза қилди. У зо'равонликнинг турли шаклларини, ҳам очиқ, ҳам яширин, шунингдек, уларни таниб олиш ва ёрдам олиш усулларини муҳокама қилди. Газета унинг нутқининг асосий фикрларини тақдим этади.

Одамлар ко'пинча зо'равонликни фақат ко'каришлар ёки калтаклар каби жисмоний ко'ринишлар билан бог'лашади. Агар зарбалар бо'лса, бу зо'равонлик деб тахмин қилинади. Бироқ, жисмоний зо'равонлик энг юқори чо'ққисидир. Ундан олдин психологик ва молиявий босим ко'ринишидаги огоҳлантирувчи белгилар пайдо бо'лади, бу бир неча ой ёки ҳатто йиллар давом этиши мумкин. Ба'зан зо'равонликнинг бу шакллари жисмоний зо'равонликсиз мавжуд бо'лади, аммо бу жабрланувчига етказилган зарарни камайтирмайди. Шунга қарамай, улар ҳозирда камдан-кам ҳолларда "зо'равонлик" деб аталади. Яхшиямки, бу турдаги зо'равонлик со'нгги пайтларда кенгроқ тан олинмоқда.

**Зо'равоннинг мақсади психологик жиҳатдан бостиришдир.**

"Бу вазиятдан қочиш" кераклигини англаган аёл ёрдам со'раганда, унга ко'пинча шикоят қилиш тавсия этилади. Одатдаги жавоб: "Ё'қ, қо'рқаман" ёки "У мени о'лдиради".

Бир ҳолатда, вояга етган қиз отаси томонидан зо'равонликка учраганини хабар қилди. У қизнинг бошини қириб ташлади ва телефон зарядловчи сими билан урди, натижада танасида узун қизил излар қолдирди. Ҳатто бу вазиятда ҳам қиз қасос олиш эҳтимолидан ваҳимага тушиб, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига хабар бермади.

Биз унинг отаси катта ва кучли одам деб тахмин қилдик, лекин унинг фотосурати унинг жуда озг'ин эканлигини ко'рсатди. Отаси унинг психологик иродасини шунчалик то'лиқ бостирди ва уни жисмоний жазодан қо'рқитдики, у қаршилик ко'рсатишга уринмади.

Ко'пгина зо'равонлар, уларга қарши шикоят қилинганда, тавба қилишни бошлайдилар, "тимсоҳ ко'з ёшларини то'кадилар", оилаларини эслайдилар, суддан енгилроқ жазо со'рашади ва "буни бошқа ҳеч қачон қилмасликка" ва'да беришади. Аёллар ишонишади ва кечирадилар, лекин ко'п ҳолларда зо'равонлик давом этади. Ба'зан оммага мурожаат қилиш ҳатто можаро ва зо'равонликни кучайтириши мумкин.

Бу ҳикоя бахтли якунланди. Аёл оиласидан қочиб кетди, бошқа мамлакатга ко'чиб кетди, иш топди ва о'рнашиб олди.

Эр хотинидан "сог'лиг'и учун" вазн ё'қотишни со'раган вазиятни ко'риб чиқинг. Бу иборанинг о'зи зо'равонликни аниқ ко'рсатмайди. Контекст асосий фикрларни белгилайди: агар бу ибора туг'руқдан икки ой о'тгач ёки аёл узоқ вақт давомида ортиқча вазнга эга бо'лганида ва шунга о'хшаш муаммоларга дуч келганида айтилса, бу катта фарқ қилади. Бироқ, шуни ёдда тутиш керакки, зо'равонлар ко'пинча бундай баёнотларни о'з сог'лиг'и учун эмас, балки **хавфсизлик, о'зидан норозилик ҳиссини уйг'отиш ва жабрланувчи устидан назоратни кучайтириш учун айтишади.**

Контекстдан ташқари, турмуш о'ртог'ининг бундай илтимосга ҳамроҳ бо'лган ҳаракатлари ҳам муҳимдир. У аёлни шифокор қабулига кузатиб борадими, тегишли озиқ-овқат маҳсулотларини сотиб оладими, стресс манбаларини ё'қ қилишга ҳаракат қиладими, махсус таомлар тайёрлайдими, унга спорт залига а'золик берадими? Ёки у "Камроқ овқатланинг ва кунига 20 000 қадам юринг" каби гапларни айтадими? Ҳар қандай шифокор сизга бу "формула" универсал эмаслигини ва вазн о'згаришининг сабаблари жуда бошқача бо'лиши мумкинлигини айтади.

Хавотир билан манипуляция ҳар куни "томчилаб" кетадиган кичик, аммо доимий со'зларда намоён бо'лиши мумкин: "Шортилар сизга мос келмайди", "Жуда баланд овозда кулмасликка ҳаракат қилинг, сиз қо'пол ко'ринасиз", "Мен сизнинг сог'лиг'ингиз ҳақида қайг'ураман, шунинг учун сиз фақат селдерей ейсиз."

У мажбурламаяпти ёки тақиқламаяпти шекилли, лекин аёл босимни ҳис қилади ва бирор нарса ното'г'ри эканлигини сезади.

Хавотирни "Биласизми, мен сизни жуда яхши ко'раман, лекин сизнинг очиқ Инстаграм аккаунтингиз борлиги менга ёқмайди. Нега уни ёпмайсиз?" каби иборалар билан ифодалаш мумкин.

Ба'зи одамлар умуман аҳамият бермаслиги мумкин. Ва кейин ижтимоий тармоқ саҳифаси до'стлари билан алоқада бо'лиш, қизиқарли янгиликларни о'рганиш ва о'з саҳифаларини баҳам ко'риш усули бо'лганлар ҳам бор. Бу назорат кенгаяди. Бироз вақт о'тгач, таклиф қуйидагича ривожланиши мумкин: "Инстаграмни о'чириб ташласангиз-чи?" Кейин доира тораяди: "Менга аккаунтингиз паролини беринг, мен сизнинг Телеграм хабарларингизни о'қийман."

Эр хотинидан о'зининг геолокациясини у билан баҳам ко'ришни со'раши мумкин. Ба'зи ҳолларда бу о'заро розилик билан амалга оширилади. Бу ерда оилада ким аслида со'зга эга эканлигини ва бошқа шерикнинг розилиги аслида қанчалик мустақил эканлигини ҳисобга олиш муҳимдир. Хотин бундай таклифни оқибатларсиз рад эта оладими? Масалан, у: "Мен геолокациямни сиз билан баҳам ко'ришни истамайман", дейиши мумкин, эри эса: "Хо'п, нима десангиз ҳам", деб жавоб беради. Улар бу вазиятни эсламасдан яшашда давом этадиларми?

Шунингдек, муносабатлардаги аёл, ҳатто унга ёқмаса ҳам, рад эта олмаслиги ҳам содир бо'лади. У "ё'қ" дейиши мумкин, лекин у оқибатларга дуч келишини билади, шунинг учун у шеригининг талабларига бо'йсунишни афзал ко'ради - бу унинг учун хавфсизроқ. Бу ҳам зо'равонликдир, ҳатто бошқача ко'ринса ҳам.

Хотин эри каби ко'п пул топса ҳам, оилада носог'лом молиявий назорат бо'лиши мумкин. Ба'зан аёл ҳар бир харажатларни ҳисобга олишга мажбур бо'лади ёки ҳатто кредит картаси мусодара қилинади. Бу ҳолатда, хотин эри керакли деб ҳисоблаган миқдорда олади ва у ҳар бир харидни "оқлаши" керак.

Ан'анавий оилаларда бу турдаги назоратни эр ҳам, қайнона ҳам амалга ошириши мумкин. Бу энг со'нгги телефон ёки Малдив оролларига саёҳат каби қиммат харидларга эмас, балки оддийроқ со'ровларга ҳам тегишли.

Амалда, аёллар ко'пинча болаларга пул сарфлашади. Бунга озиқ-овқат, иш юритиш буюмлари, кийим-кечак, о'йинчоқлар ва шахсий гигиена воситалари кириши мумкин. Ҳар бир харажат тушунтирилиши керак. Ба'зи ҳолларда, ҳатто аёл эски ички кийимлари энди ишлатилмаслиги сабабли ички кийим сотиб олиш учун пул со'райдиган даражага етади. Бироқ, эркаклар до'стлари билан учрашиш, кафеларга бориш ёки шаҳар ташқарисига бирга чиқиш эҳтимоли ко'проқ. Бироқ, улар бундай харажатларни ҳеч кимдан оқлашлари шарт эмас.

Ёлг'излик тақиқлардан бошланади. Масалан, до'стлар билан учрашмаслик. Бизга бир обуначи қиз до'сти билан қасддан до'стининг йиг'илишларига борган ва ҳар доим жанжал чиқарган йигит ҳақида гапириб берди. Охир-оқибат, унинг до'стлари усиз бирга йиг'ила бошладилар, чунки улар яхши вақт о'тказиш, бир-бирларини ко'ришиш ва суҳбатлашиш учун келишган, унинг уларга бақирганини тинглаш учун эмас.

У аёл шеригига итоацизлик қилишдан қо'рқарди, чунки у ҳар бир кичик нарсага, ҳатто иш жойида ҳам саҳна ко'тарган, бу эса уни бир нечта ишдан бо'шатишга олиб келган. Вазият шу даражага етдики, у унинг телефонига жавоб беришдан қо'рқарди, акс ҳолда у янги ишига келиб, жанжал келтириб, уни ишдан бо'шатади. У шунингдек, қариндошлари билан муносабатларини шунчалик буздики, улар уни блоклаб қо'йишди.

Биз мулоқот қилганимизда, у телефони кузатилаётгани учун хабарларимизни о'чириб ташлади. Энди тасаввур қилинг: у бутунлай изоляцияда, қо'рқиб кетган, руҳий жиҳатдан парчаланган ва о'зига ишончсиз. Бундай вазиятда зо'равонлик доирасидан чиқиб, ёрдам со'раш жуда қийин.

Нима учун зо'равон изоляция қилинади? Бу аёл **керак бо'лганда ҳеч кимдан ёрдам ололмаслиги учун.** Кейин, агар қийин вазият юзага келса, у тузоққа тушиб қолади.

Газлигҳтинг — манипулятор жабрланувчининг хотирасига, ақл-идрокига ва ҳақиқатни идрок этишига шубҳа туг'дирганда — менинг фикримча, энг даҳшатли нарсалардан биридир.

Бу ном 1944-йилги филмдан олинган. Ҳикояда эр хотинига зо'равонлик қилиб, газ лампаларини созлаб, нарсалар ва мебелларни қайта жойлаштирган. Аёл буни ко'рсатганда, эр буни инкор этиб, "Сиз буни тасаввур қилдингиз" деди.

Бундай вазиятда яшовчи одам **эртами-кечми о'зига бо'лган ишончини ё'қотади.** Масалан, бир аёл бизга келиб: "Бу зо'равонликми ёки ё'қми, тушунмаяпман?", дейди. Ва мана, ҳамма нарсанинг ро'йхати, го'ё у зо'равонлик ҳақидаги қо'лланмани очиб, уни нусхалагандек.

Аёл зо'равонлик ҳолатида яшайди, лекин энди буни тушунмайди, о'зига ишонмайди, ҳис-туйг'уларига ёки ко'рган нарсаларига ишонмайди.

Зо'равон жабрланувчининг руҳиятига ҳукмронлик қилиш мақсадига эришди: ишончсиз одам шикоят қилмайди, ҳамма нарсани итоаткорлик билан бажаради ва манипуляторнинг буйруқларига бо'йсунади.

Ба'зи ҳолларда, жанжалдан кейин шериклар бир-бири билан 24 соат давомида гаплашмайдиган ҳолатлар мавжуд. Ёки шериклардан бири иккинчиси билан гаплашишни то'хтатади, иккинчиси эса нима бо'лганини, нима ното'г'ри қилинганини билмай қолади. Ушбу турдаги зо'равонлик билан яшайдиган аёллар, эрининг нима учун хафа бо'лганини билмасликларини, лекин о'зларини айбдор ҳис қилишларини ва унга нима ёқмаганини доимо тахмин қилишга ҳаракат қилишларини айтишади. Бу жуда стрессли. Шу билан бирга, улар ко'пинча о'злари ҳам худди шундай тактикадан фойдаланадилар: жим туриш, шунда шериги буни тушунади.

Бу вазиятни қарамлик нуқтаи назаридан ко'риб чиқиш керак - муносабатларда ким кучга эга? Ко'пинча психологик ва молиявий зо'равонликка дучор бо'лган аёлнинг фақат битта воситаси қолади: унга зарар етказилганини намойиш этиш, лекин унинг г'азабланишга "ҳақи ё'қ". Унинг учун жимлик орқали норозилик, норозилик ва келишмовчиликни ифода этиш хавфсизроқ, чунки бошқа ҳар қандай ёндашув унинг аҳволини ёмонлаштиради.

О'збекистонда қонунчилик ҳаёт ва сог'лиққа таҳдидларни ҳисобга олади (аммо уларни исботлаш қийин). Яна бир, энг кенг тарқалган манипуляция - бу ажралиш ҳолатида болаларни олиб кетиш таҳдиди. Бу, айниқса, аёл иқтисодий жиҳатдан шеригига қарам бо'лган оилаларда то'г'ри келади.

У ко'пинча агар эрининг пули ва уйи бо'лса ва у уй бекаси бо'лса, суд болаларни унга беради, деб ҳисоблайди. Бироқ, судлар ко'пинча боланинг манфаатларини, жумладан, уларнинг психологик фаровонлигини ҳисобга олган ҳолда, болаларни онага васийликка беришади. Аёл турмуш қурганида ҳам алимент ундириш учун ариза бериши мумкин, шунингдек, бола ёшлигида о'зини та'минлаш учун ҳам.

Иқтисодий қарамлик ко'пинча "Қаерга бораман? Менга нима бо'лади?" каби саволлар билан бог'лиқ. Бу, айниқса, агар аёл 18 ёшида, ма'лумоти ёки иш тажрибаси бо'лмаган ҳолда турмуш қурган бо'лса, то'г'ри келади. Аёл уйсиз қолишдан ва болаларини та'минлай олмаслигидан қо'рқади. Бундан ташқари, бу вақтга келиб, унинг ко'пинча уч ёки то'ртта фарзанди бор, улар то'сатдан ёлг'из "о'зиники" бо'либ қолади, гарчи уларни икки киши яратган бо'лса ҳам.

Зо'равонлик ҳокимият ва назорат масаласи эканлигини ёдда тутиш муҳимдир. Шарҳловчилар ба'зан: "Сиз аёлларнинг эркакларга нисбатан зо'равонлиги ҳақида гапиряпсиз, лекин хотинлар ҳам г'азаблантириши мумкин", деб ёзишади. Ҳа, бундай ҳолатлар мавжуд, аммо бу хотин ресурслар устидан ҳокимиятга ёки назоратга эга дегани эмас. Ко'пинча, бу аёл норозилигини билдиришнинг ягона ё'ли, шу билан бирга у оилада муҳим қарорлар қабул қилмайди, эрининг хоҳишига бо'йсунади.

Келинларига нисбатан зо'равонлик қиладиган қайноналарга келсак, улар ҳам патриархат қурбони эканлигини ёдда тутиш муҳимдир. Тадқиқотчи Денисе Сандиоти бу ҳодиса учун "патриархал келишув" атамасини 1988-йилда киритган.

Патриархал иерархияда аёл одатда ҳар қандай ресурслардан маҳрум бо'лади ва агар у ёш келин, келин бо'лса, у бу тизимда энг заиф ва ожиздир. Унинг бирон бир мақомга эришишининг ягона имконияти - о'г'ил туг'иш ва кейин хотинини бошқариш, у эса оилани аввалгидек эгаллаб олади.

Бу қайнона оиланинг тенг ҳуқуқли а'зосига айланганини ёки у ресурсларни тақсимлашда қайнота билан бир хил та'сирга эга эканлигини англатмайди. Бу шуни англатадики, унга бошқа аёл устидан ҳокимият иллюзияси берилган, токи у ко'проқ нарсани талаб қилмаслиги мумкин. Буларнинг барчаси эркаклар одатий фойда олувчи бо'лган патриархал иерархияларни қо'ллаб-қувватлайди.

Аёллар психологик зо'равонликни бошдан кечиргандан кейин бизга мурожаат қилишади. Биз улардан, бошқа нарсалар қатори, "Нима хоҳлайсиз?" деб со'раймиз. Уларнинг барча истаклари шериги ёки фарзандлари билан бог'лиқ, лекин орзулари билан эмас. Уларда ҳеч нарса ё'қ. Бу инсон о'злигини ё'қотган йиллар давомидаги психологик зо'равонлик натижасидир. Ва кимнидир ундан чиқариб олиш жуда қийин.

Зо'равонлик муносабатлари ко'пинча сиклларга амал қилади: **кескинлик - авж олиш - ярашиш.**

Авж олгандан со'нг, одатда енгиллик бошланади, бу севги каби ҳис қилиниши мумкин. Кейин норозилик қайта бошланади, хавотир кучаяди, жаҳл кучаяди, бу эса бақириш, хо'рлаш, таҳдидлар ва жисмоний зо'равонликка айланади. Ва кейин узр со'раш, совг'алар ва "бу бошқа такрорланмайди" деган ва'далардан иборат якуний босқич бор - бу "асал ойи босқичи" деб аталади.

Зо'равонлик сиклида зо'равонлик босқичи вақт о'тиши билан узаяди ва "асал ойи босқичи" қисқаради.

Сикл такрорланганлиги сабабли, биринчи марта кетиш қийин. Аёллар унинг буни бошқа қилмаслигига, о'згаришига, ва'да қилганига ишонишади. Кейинги сафар улар унга ишонишади, чунки унинг қанчалик яхши бо'лиши мумкинлигини ко'ришади. Ҳар бир вақт о'тиши билан улар о'зларига, ҳаракатларига, ақл-заковатига ва мустақил ва о'зини о'зи та'минлаш қобилиятига тобора ко'проқ шубҳа қилишади.

Бироқ, муносабатларнинг бошида рашк, уларни яқинларидан ажратишга уринишлар, г'амхо'рлик ниқоби остида танқид, рақамли назорат ва узр со'раш билан бирга г'азаб портлашлари каби хавфли белгилар пайдо бо'лиши мумкин. Вазият вақт о'тиши билан ёмонлашади.

Агар аёл оиладаги зо'равонликка дуч келса, у 1146 рақамига қо'нг'ироқ қилиши мумкин. Агар жабрланувчи шикоят қилса, у вақтинча психологлар, адвокатлар ва ижтимоий ходимлар иштирокидаги давлат реабилитация марказига жойлаштирилиши мумкин. Ушбу марказлар Миллий Ижтимоий Ҳимоя Агентлиги томонидан бошқарилади. У у ерда олти ойгача қолиши мумкин.

Уни қисқа муддатли курсларга юбориш ва касбий ко'никмаларга о'ргатиш, ишга жойлашишда ёрдам бериш ва алимент то'лаш учун ҳужжатларни расмийлаштиришда ёрдам бериш мумкин. Давлат ҳақиқатан ҳам қо'лидан келганича ёрдам беришга ҳаракат қилмоқда. Юқорида тавсифланган вазиятларга дуч келганлар Nemolchi.uz лойиҳасидан бепул психологик ва ҳуқуқий ёрдам со'рашлари мумкин.

Агар сиз таниган одамнинг зо'равонликка дуч келаётганини ко'рсангиз, энг муҳими, уни ҳукм қилмасликдир. Сиз уларга у учун ёнингизда эканлигингизни ва доимо ёнингизда бо'лишингизни ко'рсатишингиз мумкин. Аёллар ко'пинча ҳеч нарса қилмайди, кимдир келиб уларни қутқаришини кутади. Қариндошлар, до'стлар ва яқинлар учун "қутқарувчи" ролини о'йнамаслик муҳимдир. Агар улар жабрланувчилар номидан чоралар ко'ришга ҳаракат қилсалар, улар умрининг охиригача уларни қутқаришга мажбур бо'лишларига тайёр бо'лишлари керак. ҳаёт кечиради.

Сиз уларга турли хил қо'ллаб-қувватлаш хизматларининг алоқа ма'лумотларини тақдим этишингиз ва уларни ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига мурожаат қилишга ундашингиз мумкин, аммо уларга босим о'тказманг ёки дарҳол ечимларни талаб қилманг. Шуни ёдда тутингки, улар ҳам психологик зо'равонликка дуч келишган ва о'з о'рнини топа олмаган бо'лиши мумкин. Улар мустақил ҳаракат қилиш ва вазиятни ҳал қилиш ё'лида биринчи қадамни қо'йиш учун ресурсларни ривожлантиришлари учун вақт керак.