Замбиянинг марҳум президенти билан боғлиқ можаро сайловларни қизғин баҳсга айлантирди

Замбиянинг собиқ президентини дафн этиш билан бог'лиқ низо мамлакат бо'лажак сайловларини янада кучайтирди, унда саккиз миллиондан ортиқ ро'йхатдан о'тган сайловчилар 14 та президентликка номзод орасидан танлов қилишади.

Бир йилдан ко'проқ вақт олдин Жанубий Африкада вафот этган собиқ президент Эдгар Лунгунинг узоқ вақтдан бери мавжудлиги Замбия сайловларига соя солади. Унинг жасади ҳозирги президент Ҳакаинде Хичилема ва Лунгу оиласи о'ртасидаги тортишувли келишмовчилик туфайли дафн қилинмаган, бу эса сиёсий бо'линишларни кучайтирди. Бу низо, айниқса Лунгу Ватанпарварлик фронти (ПФ) нинг ан'анавий таянчлари бо'лган шимолий минтақаларда мухолифатдаги Бирлик ва фаровонлик учун Миллий Ярашув Партияси (НРПУП) ни қо'ллаб-қувватлашни кучайтирди. Ко'пчилик НРПУПни ҳозирги ма'муриятни аг'даришнинг энг мақбул варианти деб билади.

Аксинча, бу вазият Президент Хичилеманинг иккинчи муддатга номзодини ва унинг Миллий Тараққиёт учун Бирлашган Партияси (УПНД) ни мураккаблаштирди, бу партия тарихан кенгроқ миллий жозибадорликка интилиб, асосий қо'ллаб-қувватлашини мамлакатнинг жанубий, г'арбий ва шимоли-г'арбий қисмларидан олади.

Пойтахт Лусака шаҳрида сиёсий иштиёқ сезилади. Шаҳарнинг гавжум бозорларининг одатий тижорат шовқини энди тушдан кейинги қуёш остидаги сайловолди қо'шиқлари ва жингллар садолари билан чамбарчас бог'лиқ. Президентлик ва парламент номзодлари тасвирланган сайлов плакатлари чироқ устунларини, до'конлар пештахталарини ва улкан реклама тахталарини безаб, яқинлашиб келаётган овоз беришни ҳамма жойда визуал эслатади. Буларнинг барчаси Замбия со'нгги йиллардаги энг кутилмаган сайловлардан бирига тайёргарлик ко'раётган бир пайтда содир бо'лмоқда.

13-август куни саккиз миллиондан ортиқ ро'йхатдан о'тган сайловчилар президент ва янги парламент учун овоз беришади. 2021-йилда Лунгу устидан о'згариш платформасида катта г'алаба қозонган Хичилема яна беш йиллик муддатга номзод бо'лмоқда. Бироқ, дастлаб нисбатан содда бо'лиши кутилган танлов Лунгунинг о'лими, мухолифат рақиби Браян Мундубиленинг кечки то'лқини, доимий яшаш харажатлари босими ва сайловларнинг яхлитлиги ҳақидаги хавотирлар туфайли о'згартирилди. Бу омиллар ёшлар ва аёлларнинг овозини кучайтиришга қаратилган яқинда амалга оширилган конституциявий ислоҳотлар фонида юзага келди.

Ко'ча бурчакларида ва микроавтобус таксиларида асосий суҳбат мавзуси яшаш нархидир. Замбия пандемия ва ундан кейинги геосиёсий о'згаришлардан кейин озиқ-овқат ва энергия нархларининг глобал ко'тарилишидан холи эмас эди. Йиллик инфляция саккиз йил ичидаги энг паст ко'рсаткич бо'лган тахминан 6,6% гача пасайган ва квача валютаси мустаҳкамланган бо'лса-да, ко'плаб хонадонлар ҳали ҳам сезиларли енгилликни бошдан кечирмаган.

"Яшаш нархи, мен яхши деб айта олмайман", дейди Лусака шаҳар бозоридаги 27 ёшли ун тегирмони ищиси Гивен Кангва. "Масалан, мен ишлайдиган жойда бизга то'ланадиган пул етарли эмас ва биз ҳаётимизни та'минлай олмаймиз." Кангва ойлик маоши тахминан 3000 квача (157 доллар; 117 фунт стерлинг) озиқ-овқат ва ижара каби муҳим харажатларни қоплаш учун зо'рг'а етишини тушунтиради. Ко'ча озиқ-овқат сотувчиси Тереза Зулу қийинчиликни янада аниқроқ ифодалайди: "Пул топиш жуда қийин бо'либ қолди. Биз омон қолиш учун кучли бо'лишга ҳаракат қиляпмиз, аммо ишлар биз учун жуда қийин бо'либ қолди."

Сайловчилар, ҳар доимгидек, жуда муҳим. Макроиқтисодий яхшиланишлар ко'пинча со'нгги беш йил ичида 70% дан ортиққа ошган кундалик эҳтиёжлар, масалан, пишириш ёг'и нархининг ошишига қараганда камроқ аҳамиятга эга. Замбияликлар ишончсиз электр та'миноти билан ҳам курашмоқдалар. 2024-2025 йиллардаги кучли қург'оқчилик гидроенергетика ишлаб чиқаришни сезиларли даражада камайтирди, бу эса ба'зи ҳудудларда кунига 20 соатгача электр узилишларига олиб келди. О'шандан бери ҳукумат қимматбаҳо электр энергияси импортини ко'пайтирган ва қуёш энергияси лойиҳаларини тезлаштирган бо'лса-да, со'нгги ойларда электр узилишларини юмшатган бо'лса-да, қоронг'у уйлар ва музлатгичлардаги бузилган озиқ-овқат хотираси сақланиб қолмоқда.

Бироқ, Президент Хичилема о'з ма'муриятининг тарихини ҳимоя қилиб, у тартибсиз вазиятни мерос қилиб олганини ва келажакдаги муваффақият учун замин яратганини та'кидлайди. "Биз парчаланиб кетган мамлакатни мерос қилиб олдик... иқтисодиёт пасайиб бораётган эди", деди Хичилема Лусака шаҳридаги ББСга. 2021-йилда лавозимга киришганида, Замбия қарздорлик қийналиб, то'лов мажбуриятларини бажаришга қийналаётган эди. Президентнинг со'зларига ко'ра, кейинчалик 13 миллиард доллардан ортиқ (9,7 миллиард фунт стерлинг) ташқи қарзни қайта қуриш йиллик тахминан 1,9 миллиард доллар тежашга олиб келди. "Бу биз иқтисодиётга сарфлаётган пул... бепул та'лим каби инвестиция харажатларига."

Бошланг'ич ва о'рта мактабларни қамраб олувчи бепул та'лим сиёсати миллионлаб болаларнинг мактабга қайтишига имкон берди. Минглаб о'қитувчилар ва тиббиёт ходимлари ёлланди ва сайлов округларини ривожлантириш жамг'армалари сезиларли даражада оширилди. Иқтисодиётнинг асоси бо'лган мис ишлаб чиқариш кучли тикланишни ко'рди, валюта захиралари рекорд даражага етди ва инвесторларнинг ишончи тикланди.

Тарафдорлар сезиларли тараққиётни та'кидламоқдалар. "Менимча, иш билан та'минланган одамлар сонига қараб, имкониятлар ко'пайди - бу давлат хизматчилари орасида ко'пайди. Ва имкониятлар шунчаки ко'пайди", деди о'қитувчи бо'лишни истаган бир ёш аёл. Статистика агентлиги хабар беришича, ишсизлик даражаси со'нгги то'рт йил ичида 13% дан 11% гача бироз пасайди.

Бироқ, танқидчилар бу имтиёзлар ҳали етарли миқдордаги оилаларга етиб бормаганини та'кидламоқдалар. Фуқаролик жамияти гуруҳлари, шунингдек, Хичилеманинг янада очиқ демократия ва'даларига қарамай, ба'зи мухолифат вакиллари нафрат нутқи учун судланганидан кейин жим бо'либ қолганидан хавотир билдирмоқдалар.

О'тган йилнинг 5 июнида Лунгу вафоти билан сиёсий манзара кескин о'згаришларга учради. Судлар илгари уни иккита сайлов г'алабасидан кейин яна номзодини қо'йиш ҳуқуқидан маҳрум қилган бо'лса-да, унинг вафоти мухолифатнинг энг таниқли шахсини олиб ташлади ва дастлаб амалдаги президент учун янада равон ё'л очгандек туюлди. Кейинчалик Лунгунинг ПФ партияси парчаланиб кетди, ба'зи сиёсатчилар ва тарафдорлар бошқа мухолифат гуруҳларига ко'чиб о'тишди. Бу 55 ёшли адвокат, бухгалтер ва Лунгу қо'л остида собиқ ҳукумат бошлиг'и Браян Мундубиле атрофида парчаланиб кетган мухолифатнинг бирлашишини тезлаштирди.

Май ойида номзодлик ҳужжатларини топширганидан бир неча ҳафта о'тгач, Мундубиле илгари нома'лум бо'лган НРПУП байрог'и остида ишлайдиган Тонсе-Памодзи Алянсининг мухолифат коалициясининг президентликка номзоди сифатида машҳурлиги ошди. Лунгу оиласи билан яқиндан бог'лиқ бо'лган адвокат Макеби Зулу унинг номзоди. Иттифоқ собиқ ПФ қал'аларида сақланиб қолган садоқат ва яшаш нархидан жамоатчиликнинг норозилигидан самарали фойдаланди.

Мундубиленинг асосий хабари авлодлар о'згариши ва инклюзивликка ург'у беради. "Биз аёллар ва ёшларни чекка ҳудудлардан сиёсат ва иқтисодий о'згаришлар марказига ко'чирмоқдамиз", деди у ББСга. "Биз ёшларнинг ко'пгина муаммоларига ечимлари борлигига ишонамиз. Уларда катта ака ё'қ, уларга мақсад ва вазифаларига эришишда ёрдам берадиган г'амхо'р ҳукумат ё'қ. Шунинг учун мен о'зимни президент сифатида ёшларнинг катта акаси сифатида ко'рсатмоқдаман."

Лунгу мероси пойгага кутилмаган тарзда та'сир ко'рсатишда давом этмоқда. Собиқ президентнинг дафн маросими бо'йича ҳал қилинмаган низо, унинг оиласи Хичилеманинг иштирокини рад этиши кучли сиёсий рамзга айланди. Мундубиле агар сайловда г'алаба қозонсалар, у ва Зулу муносиб дафн маросимини та'минлашга очиқчасига ва'да берди. Иккинчи қо'л кийим сотувчиси Эноск Мабенга Мундубилени "чунки биз ҳаётимизни яхшилашни хоҳлаймиз" деб қо'ллаб-қувватлашини билдирди.

Бироқ, ҳамма ҳам мухолифатнинг потенциал қайтишига ишонмайди. "Мен уларнинг қайтиб келишини истамасдим, чунки биз уларга мамлакатни бошқариш имкониятини бердик ва биз уларнинг нима қилганини ко'рдик", деди 30 ёшларнинг охирларида бо'лган Эдит Мунтанга, аввалги ҳукуматнинг коррупция ва бошқарув бо'йича натижаларига ишора қилиб.

Бу сайлов 2025-йил охирида қабул қилинган муҳим конституциявий о'згаришлар доирасидаги биринчи сайловдир. О'згартиришлар Миллий Ассамблея учун аралаш а'золик тизимини жорий этди, ко'пчилик о'ринлар округ асосида тақсимланди ва ба'зилари ҳар бир партиянинг овозлар улушини акс эттирди. Округ о'ринлари сони 156 дан 226 гача ко'пайди ва қо'шимча 40 та о'рин мутаносиб вакиллик орқали берилади: 20 таси аёллар учун, 15 таси ёшлар (35 ёшгача) учун ва бештаси ногиронлар учун. Ушбу ислоҳотлар аёллар тарихан кам вакиллик қилган парламентда вакилликни оширишга қаратилган, аммо уларнинг якуний та'сири ҳали ко'ринмайди.

Президентлик бюллетенининг о'зида гендер вакиллиги чекланган: сайлов комиссияси томонидан тасдиқланган 14 номзоддан фақат биттаси аёл - мустақил Гивен Катута. Биринчи босқичда г'алаба қозониш учун президентликка номзод берилган овозларнинг 50% дан ортиг'ини то'плаши керак. Агар бирон бир номзод бу чегарага етмаса, 37 кун ичида иккинчи босқич о'тказилади, бу эса бо'линиб кетган майдонни ҳисобга олган ҳолда мумкин.

Фуқаролик жамияти гуруҳлари сайлов жараёнининг яхлитлиги ҳақида хавотир билдиришди. Инсон ҳуқуқлари фаоли ва Замбия ҳуқуқшунослар ассоциациясининг собиқ президенти Линда Касонде сайлов комиссиясининг таркибини шубҳа остига қо'йди. "Сайлов комиссиясининг о'з тузилиши нуқтаи назаридан, комиссия а'золарининг бир қисми аслида амалдаги ҳукмрон партияга сиёсий жиҳатдан мос келади ва мустақил деб ҳисобланмайди", деди у. "Шунинг учун биз уларнинг ҳақиқий сайловни қандай бошқаришини ҳали ко'рмаяпмиз, аммо сайловлар арафасида улар барча замбияликлар манфаатларини ко'злаб ҳаракат қилиш-қилмаслиги борасида ба'зи хавотирлар мавжуд." Комиссия сиёсий тарафкашлик айбловларини доимий равишда рад этиб, қат'ий равишда "конституциявий ваколат доирасида [ва] шаффофлик ва мустақиллик тамойилларига амал қилишини" та'кидлаб келмоқда.

Замбия тинч сайловлар ва ҳокимиятнинг демократик о'тказилишининг фахрли тарихига эга. Бу тарих барча сиёсий гуруҳлар томонидан тез-тез тилга олинади. Шунга қарамай, институтларга бо'лган ишончнинг пасайиши, яшашнинг доимий харажатлари ва собиқ президентнинг охирги дам олиш жойи масаласининг ҳал қилинмаганлиги бу мусобақани олдиндан айтиб беришни жуда қийинлаштирди. Сайловолди митинглари футбол майдонларини то'лдириб бораётган бир пайтда, замбияликлар со'нгги беш йилдаги аниқ ютуқларни ҳаётларини белгилаб беришда давом этаётган кундалик курашлар билан солиштирмоқдалар. 13-август куни улар о'з ҳукмларини э'лон қилишади.