Юқори иш ҳақи — муносиб пенсия! Расмий даромад ва бўлажак пенсия ўртасидаги боғлиқлик қаерда тугайди?

Юқори иш ҳақи — муносиб пенсия! Расмий даромад ва келажакдаги пенсия ўртасидаги чегара қаердан ўтади?

Кам даромадли одамлар учун жавоб аёндек туюлиши мумкин. Аммо расмий иш ҳақи қанчалик юқори бўлса, ҳақиқий даромад ва унинг пенсия тўловларини ҳисоблашда ҳисобга олинадиган қисми ўртасидаги фарқ шунчалик сезиларли бўлади.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги пенсия тизимини янада ривожлантириш устида мулоҳаза юритиб, айнан шу муаммони кўтармоқда.

### Иш ҳақи ўсмоқда, пенсия ҳуқуқлари эса — чексиз эмас

Бугунги кунда пенсияни ҳисоблашда пенсиянинг базавий ҳисоблаш миқдорининг 12 баравари доирасидаги иш ҳақи ҳисобга олинади. Материалларда кўрсатилган БҲМнинг 504 минг сўмлик миқдорида ушбу чегара 6,048 млн сўмни ташкил этади.

Парадокс юзага келади.

Агар киши расман 10 млн сўм олса, унинг иш ҳақининг тахминан 4 млн сўми ҳисобга олинадиган даромаднинг белгиланган лимитидан юқори бўлиб чиқади.

15 млн сўм иш ҳақида эса ортиқча қисми деярли 9 млн сўмни ташкил этади.

20 млн сўм даромадда — аллақачон деярли 14 млн сўм.

Бошқача айтганда, иш ҳақи ўсиши билан даромаднинг пенсия ҳисоб-китобида худди шу даражада иштирок этмайдиган қисми ҳам кўпаяди.

Бу энди нафақат ҳисоблаш формуласи масаласи. Бу рағбатлантириш масаласидир.

### Расмий иш ҳақи ходимнинг ўзи учун тушунарли қийматга эга бўлиши керак

Давлат учун қонуний иш ҳақи солиқлар ва ажратмалар, шаффоф бандлик ва бюджетга янада прогноз қилинадиган тушумларни англатади.

Аммо ходимнинг ўзида мантиқ бошқача.

У тушуниши керак: бугун расман қанча кўп ишлаб топса, эртага шунча кўп ижтимоий кафолатлар олади.

Айнан шу ерда тескари таъсир хавфи юзага келади: даромад қанчалик юқори бўлса, уни тўлиқ расмий кўрсатишга бўлган рағбат шунчалик заифлашиши мумкин.

Бу потенциал равишда «кулранг» тўловлар, даромаднинг бир қисмини яшириш ва расмий бандликдан қочиш учун қулай замин яратади.

### Бошқа мамлакатлар буни қандай ҳал қилмоқда

Муаммо фақат Ўзбекистонга хос эмас.

Кўпгина мамлакатларда давлат пенсия ҳуқуқларини шакллантиришда ёки тегишли ажратмаларни ҳисоблашда ҳисобга олинадиган даромаднинг юқори чегараси мавжуд. Аммо шу билан бирга, фуқароларга давлат тизимидан ташқари пенсия капиталини шакллантириш имконини берувчи қўшимча механизмлар ишлайди.

Германияда, масалан, давлат пенсия суғуртасига ажратмалар ҳисобланадиган даромаднинг юқори чегараси мавжуд.

АҚШда Social Security тизими ҳам тегишли солиқлар ва пенсия ҳуқуқларини ҳисоблашда ҳисобга олинадиган иш ҳақининг максимал даражасини назарда тутади. 2026 йилда ушбу кўрсаткич йилига 184 500 долларни ташкил этади.

Швецияда пенсия модели давлат пенсиясини иш берувчилар орқали касбий пенсия дастурлари ва индивидуал жамғармалар билан бирлаштиради.

Польшада Employee Capital Plans тизими амал қилади — бу ходим, иш берувчи ва давлат иштирокидаги узоқ муддатли жамғармалардир. Ходимнинг базавий ажратмаси иш ҳақининг 2 фоизини, иш берувчиники эса 1,5 фоизини ташкил этади.

Қозоғистонда фуқароларнинг пенсия жамғармалари индивидуал пенсия ҳисобварақларида юритилади. Тизимда ходимнинг мажбурий пенсия ажратмалари ва иш берувчининг иштирокидаги қўшимча механизмлар назарда тутилган.

### Жамғариб бориладиган пенсия етишмаётган бўғин бўла оладими?

Ўзбекистон учун бу масала расмий иш ҳақининг ўсиши ва расмий бандликнинг босқичма-босқич кенгайиши фонида алоҳида аҳамиятга эга.

Имкониятлардан бири — даромаднинг белгиланган чегарадан ошадиган қисмини индивидуал пенсия жамғармалари билан янада зичроқ боғлашдир.

Масалан, лимитдан ташқари иш ҳақининг маълум бир улуши автоматик равишда ходимнинг шахсий пенсия ҳисобварағига йўналтирилиши мумкин. Шунда юқори расмий иш ҳақи пенсия тизими учун шунчаки «шифтдан юқори даромад» бўлишни тўхтатиб, муайян шахснинг қўшимча пенсия капиталига айланади.

Буни ўзига тўқ фуқаролар учун имтиёз сифатида қабул қилмаслик керак.

Аксинча, гап тамойил ҳақида кетмоқда: расман кўпроқ даромад топадиган ва тизимни молиялаштиришда каттароқ сумма билан иштирок этадиган шахс ўз иштирокининг тушунарли натижасини кўриши керак.

Акс ҳолда, пенсия тизими унга амалда шундай дейди: маълум бир даражадан кейин сизнинг қўшимча расмий даромадингиз келажакдаги пенсия учун тобора камроқ аҳамиятга эга бўлади.

### Асосий масала — нафақат жамғариш, балки сақлаб қолиш ҳамдир

Бироқ, фақат жамғариб бориладиган механизмни яратишнинг ўзи етарли эмас.

Фуқаро унинг пуллари қаердалигини, уларни ким бошқараётганини, инвестиция даромади қандай шаклланаётганини, қандай комиссиялар ундирилишини ва давлат томонидан қандай кафолатлар назарда тутилганини тушуниши керак.

Бундан ташқари, бу ерда шаффофлик расмий эмас, балки шахсий бўлиши лозим.

Бундай маълумотларсиз жамғариб бориладиган тизим фуқаро учун иш ҳақидан ушлаб қолинадиган яна бир тушунарсиз маблағ бўлиб қолиш хавфини туғдиради.

### Пенсия тизими «конверт» билан рақобатлашиши керак

Якуний ҳисобда, пенсия ислоҳоти масаласи тўловларни ҳисоблаш формуласи доирасидан анча четга чиқади.

Бу расмий бандлик иқтисодиёти масаласидир.

Ходим қонуний иш ҳақи унга нафақат бугун фойдали эканини, балки унинг йиллар давомидаги ижтимоий ҳуқуқларини шакллантиришини тушуниши керак.

Шу боис пенсия тизими нафақат инфляция ва демографик муаммолар билан рақобатлашиши керак. У «конверт» билан ҳам рақобатлашиши лозим.

Бу ерда эса расман ишлашга чақиришнинг ўзи етарли эмас.

Иқтисодий рағбат керак.

### Натижада нима бўлади?

Юқори расмий иш ҳақи пенсия боши берк кўчасига айланмаслиги керак.

Агар давлат базавий пенсияни ҳисоблашда ҳисобга олинадиган иш ҳақи миқдорини чекласа, унда ушбу чегарадан юқори бўлган даромад қисми узоқ муддатли пенсия жамғармалари тизимига тушунарли йўлга эга бўлиши керак.

Фуқаро учун бу оддий нарсани англатади: расмий даромад унинг келажаги учун нафақат белгиланган шифтгача, балки ундан кейин ҳам ишлайди.

Давлат учун эса — янада шаффоф бандлик, солиқ базасининг кенгайиши ва потенциал равишда янада барқарор пенсия тизими.

Агар бу саволга жавоб бўлмаса, пенсия ҳуқуқларининг шифти бир вақтнинг ўзида тўлиқ расмий ишлаш мотивациясининг шифтига айланиш хавфини туғдиради.