Ёввойи итлар жуфт излаб Африка бўйлаб 2500 миль масофани босиб ўтиб, рекорд ўрнатди
Олимларнинг таъкидлашича, уч ака-уканинг рекорд даражадаги саёҳати ёввойи табиат ортиб бораётган босимларга бардош бера олишига умид бағишлайди.
Ёввойи итлар жуфт излаб Африка бўйлаб 2500 миллик рекорд саёҳатни амалга оширди
Африка ёввойи итлари узоқ масофаларга саёҳат қилиш бўйича ажойиб қобилиятга эга.
Африка ёввойи итлари тўдаси қитъа бўйлаб рекорд даражадаги 2485 миллик (4000 км) саёҳатни якунлади.
Олимларнинг таъкидлашича, бу Африкадаги қуруқлик сутмизувчилари орасида жуфт излаш учун босиб ўтилган энг узун масофа бўлиб, инсон таъсири кучайиб бораётганига қарамай, ёввойи табиат вакиллари ҳали ҳам улкан масофаларни босиб ўта олишига умид бағишлайди.
Учта ака-ука ит Замбия бўйлаб зигзаг шаклида ҳаракатланиб, инсон фаолияти тобора кўпроқ шакллантираётган ҳудудларни кесиб ўтди ва йирик шаҳарлар каби тўсиқларни четлаб ўтди.
Бироқ, тадқиқот учун GPS бўйинбоғлари тақилган бошқа ёввойи итлар ноқонуний тузоқларда ҳалок бўлди, бу эса улар дуч келаётган хавф-хатарларни кўрсатиб турибди.
Кенгайиб бораётган инсон турар жойлари уларнинг бир пайтлар кенг бўлган яшаш ва ҳаракатланиш ҳудудларини парчалаб юбормоқда.
Учта опа-сингил ит ҳам шунга ўхшаш улуғвор саёҳатни деярли якунлашига оз қолган эди, аммо улардан бири тузоққа тушиб қолганидан кейин тўхташга мажбур бўлди.
Африка ёввойи итлари Африканинг энг камёб йиртқичларидан бири бўлиб, ёввойи табиатда уларнинг атиги 6000 га яқини қолган.
Улар жуда ижтимоий тўдаларда яшайдилар, биргаликда ов қиладилар ва янги ҳудудлар ҳамда бошқа тўдалар билан кўпайиш имкониятларини излаб кенг тарқалишлари билан танилган.
Улар ўзлари туғилган тўда ичида кўпая олмайдилар, шунинг учун улар кутишади ва охир-оқибат ўз тўдаларини мерос қилиб олишлари мумкин ёки икки-уч ёшида жуфт излаб тўдани тарк этадилар.
Саккиз ой давомида ака-ука итлар тўғри чизиқ бўйлаб тахминан 260 миль масофани босиб ўтишди, аммо парчаланган ҳудуд бўйлаб ҳаракатланиш давомида умумий ҳисобда бундан деярли 10 баравар кўп масофани босиб ўтишди.
Бундай саёҳатлар дисперсия (тарқалиш) деб аталади — бу жуфт излашдаги бир томонлама саёҳат бўлиб, ҳайвонлар озуқа ёки яшаш жойи излаб мавсумий равишда у ёқдан-бу ёққа кўчиб юрадиган миграциядан фарқ қилади.
БМТнинг Кўчиб юрувчи турлар тўғрисидаги конвенциясига кўра, Африкадаги энг узун миграция гну антилопаларининг яйлов ва сув излаб Танзания ва Кения ўртасида мавсумий равишда 400 милдан ортиқ масофани босиб ўтишидир.
Бутун дунё бўйлаб карибу буғулари ҳар қандай ҳайвонлар орасида энг узун бир марталик қуруқлик миграциясини амалга оширади — бориш-келишда 839 миль, кулранг бўрилар эса бир йилда 4350 милдан ортиқ масофани босиб ўтгани қайд этилган.
Эҳтимол, масофадан ҳам муҳимроғи ёввойи итларнинг Замбия орқали босиб ўтган йўналиши бўлган.
Улар ёввойи табиат марказлари орасида ҳаракатланиб, йирик инсон тўсиқлари бўлган ҳудудларни, жумладан, пойтахт Лусака ва саноат зоналарини четлаб ўтишди.
Натижалар Шарқий ва Жанубий Африкадаги ёввойи итлар популяцияси табиатни муҳофаза қилувчилар ўйлаганидан кўра кўпроқ бир-бири билан боғлиқ бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда.
1991 йилдан бери Африка ёввойи итларини ўрганаётган Монтана давлат университети профессори ва мақоланинг бош муаллифи Скотт Крилнинг айтишича, тадқиқот эҳтиёткорона оптимизм бағишлайди.
"Шарқий ва Жанубий Африкадаги девор билан ўралганлардан ташқари ҳар бир йирик ёввойи ит популяцияси потенциал равишда бир-бири билан боғлиқ деб ишониш ҳақиқатга яқин", деди у.
Аммо у табиатни муҳофаза қилишда "стаканнинг ярми бўш ва ярми тўла" эканини айтиб, браконьерлик тузоқларидан келаётган хавфга эътибор қаратди.
Учта эркак ёввойи ит ўзларининг ажойиб саёҳатларини якунлаган бўлса-да, учта урғочидан иккитаси ҳалок бўлди.
Тадқиқотчилар омон қолган тўда аъзолари бир жойга қайта-қайта қайтиб келиш хулқ-атворини аниқладилар, бу кўпинча шериги ҳалок бўлганини англатади.
Бу ҳолат қўриқланадиган ҳудудлардан ташқарида, йўллар, шаҳарлар ёки фермалар билан ажратилган ёввойи табиат ҳудудларини бирлаштирувчи табиий ер йўлакларини яратиш ҳақидаги чақириқларга янада кўпроқ асос бўлади.
Мақола ҳаммуаллифларидан бири ва "Тҳе Натуре Сонсервансй" экологик хайрия ташкилотининг Кафуэ табиатни муҳофаза қилиш бўйича директори Брюс Эллендернинг таъкидлашича, ёввойи итлар ва филлар каби катта ҳудудларда ҳаракатланадиган турлар келажакда омон қолиши учун бир-бири билан боғланган ландшафтларга муҳтож.
"Биз бу қўриқланадиган ҳудудларни ороллар сифатида кўра олмаймиз ва уларнинг узоқ муддатда самарали бўлишини кута олмаймиз, биз бундан анча кенгроқ фикрлашимиз керак", деди у.