Ёш йигитлар кўчадан ушлаб кетилиши ва Мьянма армиясига сотиб юборилишидан қўрқиб яшамоқда

Мьянмада ёш йигитлар кўчадан ушлаб кетилиши ва армияга топширилишидан қўрқмоқда

Мьянма расмийларига ҳарбий сафарбарлик квоталарини қатъий бажариш топширилди. Бу ҳаракат коррупция, товламачилик ва одам ўғирлаш ҳолатларининг ортишига сабаб бўлди.

Агар сиз Мьянманинг жанубидаги Карен штати маркази Ҳпа-Ан шаҳрида яшайдиган ёш ва соғлом йигит бўлсангиз, кун ботганидан кейин кўчага чиқмайсиз. Охирги ойларда бу одатий қоидага айланди.

Броқ Зав Минда бундай танлов йўқ.

«Хавотирланаман, лекин ишлаш учун кўчага чиқишим керак», дейди хавфсизлик нуқтаи назаридан ҳақиқий исми сир қолишини сўраган 26 ёшли тук-тук ҳайдовчиси. «Оилам менга тинмай қўнғироқ қилиб, йўловчиларни жуда узоққа олиб бормасликни, кимни машинамга олаётганимга эҳтиёт бўлишни эслатади... Мен ҳар доим ҳушёр бўлишим керак.

Одамлар ваҳимада ва қўрқувда», дейди у. «Мен билган баъзи одамларни олиб кетишди».

Аҳолининг айтишича, Мьянма хунтасининг фуқаролик кийимидаги аъзолари ва тарафдорлари Ҳпа-Ан кўчаларида патруллик қилиб, 10, 20 ва 30 ёшлардаги одамларни тартибсиз равишда ҳибсга олмоқда ва уларни ҳарбий хизматга мажбурламоқда.

BBC Burmese томонидан кўриб чиқилган сизиб чиққан ҳужжатлар шуни кўрсатадики, ҳокимият органларига барча ҳудудларда ҳарбий сафарбарлик квоталарини тажовузкорона бажариш топширилган. Бу эса этник қуролли кучлар, демократия тарафдорлари ва фуқаролик қаршилик ҳаракатларига қарши уруш олиб бораётган хунта кучларини мустаҳкамлашга қаратилган.

Зав Мин оиласида сафарбарлик ёшидаги ягона фарзанддир. Унинг ёшидаги кўплаб бошқа «болалар» қочиб кетишган, дейди у — Таиландга ёки узоқроқдаги қариндошлариникига. Қолганлар эса кўпинча ота-оналарининг қатъий буйруғига амал қилишади: қоронғи тушмасдан олдин уйда бўлиш.

Мьянма 2021 йил февраль ойида ҳарбийлар давлат тўнтариши ўтказиб, демократик йўл билан сайланган етакчи Аун Сан Су Чжини ҳокимиятдан четлатганидан бери қонли фуқаролар уруши гирдобида қолмоқда.

Уч йил ўтиб, бир қатор шармандали мағлубиятлар, жанговар руҳнинг тушиб кетиши ва қочқинликнинг ортишидан сўнг, хунта мажбурий ҳарбий хизмат тўғрисидаги қонунни жорий этди. Унга кўра, 18 ёшдан 35 ёшгача бўлган сиёсий муомалага лаёқатли эр Direct ва 18 ёшдан 27 ёшгача бўлган аёллар ҳарбий қўмондонлик остида камида икки йил хизмат қилишлари шарт. Бош тортган ҳар қандай шахс беш йилгача озодликдан маҳрум этилиши мумкин.

Мьянма Мудофаа ва хавфсизлик институти (MDSI) ҳарбий масалалар бўйича мутахассиси, аввалроқ армия сафидан чиқиб, тўнтаришга қарши Фуқаролик бўйсунмаслиги ҳаракатига қўшилган собиқ ҳарбий зобит, майор Наунг Йонинг сўзларига кўра, қонуннинг жорий этилиши «ҳарбий тўнтаришдан бери бутун фуқаролик аҳолисига қарши кўрилган энг шафқатсиз ва таъсирли чоралардан биридир».

2024 йил бошидан бери хунта томонидан тахминан 100 000 нафар ёш чақирилувчи ҳарбий хизматга сафарбар қилинган

Ҳпа-Ан — охирги икки ярим йил ичида тахминан 100 000 нафар ёш чақирилувчини қамраб олган тузоққа тушган энг сўнгги ҳудуддир. Уларнинг кўплари мажбурлаш, товламачилик ва одам ўғирлаш орқали ушланган.

«Хавфсизлик кучлари ёшларни ҳибсга олиш, уларни қонуний ҳарбий хизматга яроқлилик ниқоби остида хизмат қилишга мажбурлаш, ҳибсга олиш таҳдиди билан пул ундириш ва меҳмонлар рўйхатини текшириш пайтида шахсларни ушлаш учун уларнинг ҳаракатланишини кузатиб боради», дейди Наунг Йо.

Би-би-си Мьянманинг Аҳолини ҳарбий хизматга чақириш марказий органи билан ушбу ҳисоботда тилга олинган ҳодисалар, жумладан, сўнгги ойлардаги мажбурий ҳарбий хизматга чақириш ва одам ўғирлаш айбловлари бўйича боғланди.

Улар ҳеч қандай изоҳ бермасликларини айтишди.

Мажбурий ҳарбий хизмат тўғрисидаги қонун орқали хунта ўз қуролли кучларини таъминлаб туриш учун «инсон ресурслари тизими»ни яратди. Ва бу муваффақиятли чиққандек кўринади. Кузатувчиларнинг айтишича, янги кучлар режимга ўз ҳудудларини қайтариб олишда жуда муҳим бўлган. Мьянманинг кўплаб қисмларида қаршилик кўрсатиш ҳаракати ҳозирда чекинмоқда.

Байроқ уруш ҳали тугашдан узоқ. Кўпроқ ёшлар сафарбарликдан қочаётгани сабабли — қаршилик кўрсатиш ҳаракатига қўшилиш ёки шунчаки ўз ватандошларига қарши қуролли низодан қочиш учун — хунтанинг сафарбарлик тактикаси тобора кескинлашиб бормоқда.

Халқаро ҳуқуқни ҳимоя қилиш ташкилотлари, жумладан Amnesty International, Human Rights Watch ва Fortify Rights, Мьянма ҳарбийлари тинч аҳолини ўғирлаб кетаётгани ва уларни ҳарбий хизматга мажбурлаётганини айтмоқда.

Татқиқотчилар январ ойида бедарак йўқолганлар ҳақидаги эълонлар тўнтаришдан олдинги 2021 йилдаги 4 тадан, сафарбарлик қонунидан кейинги 2025 йилда 82 тага ошганини аниқладилар.

«Амалда, [Мьянма ҳарбийларининг] сафарбарлик жараёнининг катта қисми расмий чақирув ўрнига ҳибсга олиш, мажбурлаш ва бедарак йўқотиш орқали ва кўпинча оилаларга хабар бермасдан амалга оширилаётгандек кўринади», деган хулосага келди улар.

Йўқолганлар ҳақида хабар берилганларнинг аксариятини эркаклар ва ўғил болалар ташкил этган.

«Улар бутун маҳаллага эримни сотиб юборганим ҳақида миш-миш тарқатишяпти».

Ма Мо Сан Пан бу сўзларни йиғи ва ҳаллослаш орасида айтмоқда. У Янгондаги уйининг ошхонасида, у ерда охирги марта 33 ёшли эри Пхё Вайни 2025 йил 8 май эрталаб кўрган эди.

«Биз уришиб қолдик ва шундан сўнг у уйдан чиқиб кетди», дейди у. «Мен хафа бўлиб, қариндошимга нима бўлганини айтдим».

Ма Мо Сан Паннинг қариндоши маҳаллий маҳалла маъмурияти идорасида ишлаган ва у қариндошидан эрини қайтариб олиб келишни сўраган. Икки кундан кейин Пхё Вай шаҳарнинг бошқа томонидаги ҳарбий хизматга чақирув марказидан унга қўнғироқ қилди.

Ма Мо Сан Паннинг айтишича, қариндоши уни маҳалла идорасига олиб борган, у ерда эса ушбу маҳалланинг сафарбарлик квотасини тўлдириш учун уни бошқа маҳаллага 4 миллион кьят ($900; £680) эвазига сотиб юборишган. Би-би-си Ма Мо Сан Паннинг қариндоши билан боғлана олмади.

Эрини қайтариб олиш учун умидсиз аҳволда қолган Ма Мо Сан Пан, уни озод қилишни сохта ваъда қилган бегона одамларга 4,5 миллион кьят алдадиб берди.

Пхё Вай олиб кетилган маҳалла маъмури У Маунг Маунг Лвин кейинчалик Би-би-сига уни ҳарбий хизматга чақирув органларига юборишда иштирок этганини айтди.

Одамлар ўзлари яшайдиган тумандан ташқарида ҳарбий хизматга чақирилаётгани ҳақидаги даъволар ҳақида сўралганда, у маҳаллий квоталарни тўлдириш мумкин бўлмаган ҳолларда бошқа туманлардан ўтказишлар содир бўлишини айтди.

Лекин у бундай ҳолатларда ёки Пхё Вайнинг мажбурий сафарбар қилинишида пул ишлатилганини инкор этди.

«[Пхё Вай] менга улар унга ёрдам беришларини айтишганини ва ҳужжатларга қўл қўйдиришганини айтди», дейди Ма Мо Сан Пан.

«Агар эрим нормал жараён орқали қонуний равишда сафарбарликка танланганида, мен буни қабул қила олардим. Мен қабул қила олмайдиган нарса шуки, ўзимизнинг маҳалла маъмурияти идораси уни бошқа маҳаллага сотгани айтилмоқда.

Шунингдек, қариндошимга ишонганимдан афсусдаман».

Пхё Вай олиб кетилганидан бери Ма Мо Сан Пан полицияга иккита масала бўйича шикоят қилди: эрининг ҳарбий хизматга сотилиши ва фирибгарларга бой берган 4,5 миллион кьяти бўйича.

Унинг айтишича, полиция шикоятни қабул қилган, аммо одам савдоси айбловини қўшиш ҳақидаги илтимосини рад этган ва одам савдоси бўйича иш фақат кимдир чет элга сотилган тақдирдагина қўзғатилиши мумкинлигини айтган.

У ҳозирда эри қаерда эканини билмайди.

Ма Мо Сан Паннинг девлоси хунтанинг мажбурий сафарбарлик қонунларидаги аччиқ ҳақиқатни кўрсатади: режимнинг юқори қатламидан келаётган босим қўмондонлик занжирининг қуйи қисмида нотўғри рағбатларни келтириб чиқарди.

Ортаётган талаб ва камаяётган таклиф мос чақирилувчилар учун ноқонуний бозорни яратди. Пул аралашгани сабабли, хавфсизлик ходимлари ёшларни йўл назорат-ўтказиш пунктларида ҳибсга олишни, ишчиларни кундалик қатновлари пайтида кузатиш ва пистирма қўйишни, сохта иш эълонлари орқали тузоқлар ўрнатишни ва уйларга мажбуран киришни бошладилар, дейди Наунг Йо.

«Сафарбарлик қонуни ниқоби остида, ушбу мажбурий ҳибсга олиш ва сафарбарлик кампаниялари амалда замонавий қуллик ва одам савдоси корхонасига айланди».

Август ойи охирида Янгон полицияси Ички ишлар вазирлиги таркибига кирувчи Ёнғин хавфсизлиги хизмати ходими ва унинг куёвини тўрт нафар ёш йигитни ҳарбий хизматга сотиш мақсадида ўғирлаб кетгани учун ҳибсга олди.

Захирадаги ёнғин ўчириш бригадаси бўлинмаси қўмондони йигитларни иш ваъда қилиб алдагани, ўз уйига олиб келгани ва махсус қурилган ҳибсхона хоналарига қамаб қўйгани айтилмоқда. Полиция мулкда тинтув ўтказди ва уни 25 августда ҳибсга олди. Шундан бери у шахсни ноқонуний ушлаб туриш мақсадида одам ўғирлашда айбланмоқда ва 7 йилгача озодликдан маҳрум этилиши мумкин.

Би-би-си сўров юборди ва у ушлаб турилган полиция бўлими билан бир неча бор боғланишга уринди, аммо натижа бўлмади.

«Қуйи даражадаги маъмурий органлар, ҳарбий хизматчилар ва маҳаллий жиноий гуруҳлар ёшларни мажбуран армияга олиш ва ҳибсга олиш учун турли тактикаларни қўллашади», дейди Наунг Йо.

«Улар бу шахсларни ишчи кучи етишмаётган ҳарбий қисмлар ва ҳудудий қўмондонликларга сотишади ёки хизматдан тўлаб қутулишни истаган бадавлат шахслар номидан ўринбосар чақирилувчилар савдоси билан шуғулланишади».

Гарчи сафарбарлик буйруқлари қоғозда ҳаммага тенг бўлса-да — ҳар бир қишлоқ, маҳалла ёки тумандан аҳоли сонига мутаносиб равишда чақирилувчилар квотасини талаб қилади — бадавлат чақирилувчилар шунчаки хизматдан қочиш учун пул тўлашлари ва уларнинг ўрнига молиявий жиҳатдан камроқ таъминланган киши келиши мумкин.

Натижада, камбағаллар бу юкни номутаносиб равишда кўтаришади.

Наунг Йо шунингдек, Би-би-сига «офлайн сафарбарлик квоталарини бажаришдаги қийинчиликларнинг ортиши ва жойларда чақирилувчилар савдосидан олинадиган катта молиявий даромадлар сабабли бу амалиётлар кучайиб бораётганини» айтди.

Байроқ мажбурий сафарбарликнинг кучайиши хунтанинг ожизлигини ва унинг одам кучига бўлган эҳтиёжини ҳам очиб беради.

Бу «хунтанинг фуқаролар урушидаги оғир аҳволини кўрсатадиган низога хоҳламаган ёшларни жалб қилиш ҳаракатларидаги яна бир қадам каби кўринади», дейди Сингапур Миллий университетида ҳарбий тадқиқотлардан дарс берувчи тадқиқотчи доктор Сандип Сингх.

Мунтазам одам ўғирлашлар атрофидаги муҳит, дея қўшимча қилади у, «кўп йиллардан бери фуқаролар урушидан азият чекаётган Мьянма ёшлари ва уларнинг оилалари учун янада кўпроқ қийинчиликларни келтириб чиқарди».

Мьянмадаги кундалик хавотирлардан ташқари, кўплаб бўлажак чақирилувчилар эндиликда нафақат ишонмайдиган, балки фаол қаршилик кўрсатадиган ўлимга олиб келувчи низога мажбурланишдан қўрқишмоқда. Бу доимий таҳдид аллақачон қийналаётган иқтисодиётда оммавий ички кўчишга ва ишчи кучининг жиддий етишмовчилигига олиб келди ҳамда одамларни қўшни мамлакатларга қочишга мажбур қилди.

Ўз халқи билан ярим ўн йилдан кўпроқ вақт давомида уруш олиб борганидан сўнг, хунта энди сафарбарлик қонунидан бўйсундиришнинг яна бир қуроли сифатида фойдаланмоқда, дейди кузатувчилар.

MDSI июнь ойида эълон қилинган баёнотида айтганидек: «Генераллар фуқароларни бир-бирига қарши уриштириш учун ҳарбий қонунлардан фойдаланиб манфаат кўришмоқда».