Ёмғир чақирувчилар: Булутларга ишлов беришда қўлланиладиган дронлар

**Ёмғир чақирувчилар: Булутларга уруғ сепиш учун ишлатиладиган дронлар**

**Ёмғир чақирувчи дронлардан бу йил Аляскада фойдаланилди**

23 август куни Купер Фриман тепасидаги булутлар ёмғир ёғдириш учун кумуш бирикмаси билан тўлдирилаётганидан мутлақо бехабар эди.

Алясканинг Ҳомер шаҳрида яшовчи минглаб бошқа аҳоли ҳам Сан-Францискодаги Rainmaker стартапи ушбу ҳудудда булутларга уруғ сепиш технологиясидан фойдаланган ҳолда тажриба ўтказганини билмас эди.

Компаниянинг таъкидлашича, у уч соат ичида осмонда 19 миллион АҚШ галлони ҳажмида сув ҳосил қилган.

Об-ҳавони ўзгартиришнинг ушбу усули 80 йилдан ортиқ тарихга эга бўлиб, унда муз кристаллари ҳосил бўлиши учун булутларга кумуш иодид каби бирикмаларни тарқатишда самолётлар ва дронлардан фойдаланилади. Бу кристаллар вақт ўтиши билан катталашиб, пастдаги ҳароратга қараб ёмғир ёки қор кўринишида ерга тушади.

Аслида, булутларга уруғ сепиш булутлар ичидаги сув буғларининг конденсацияланиши табиий жараёнини тезлаштиради. Сўнгра тортишиш кучи ушбу кристалларни ерга олиб тушади. Аммо бу технология Аляска каби тоғли ёки совуқ ҳудудлар каби идеал иқлим шароитларини талаб қилади.

Биологик хилма-хиллик марказининг Аляска бўйича директори Фриман нафақат Ҳомер аҳолиси ушбу тажрибалар ҳақида кенг хабардор қилинмаганидан хавотирда. У, шунингдек, булутларга нима чиқарилганига шубҳа билан қарайди ва бу аҳоли ҳамда уларнинг яшаш муҳити учун қанчалик хавфсиз бўлганини савол остига олади.

"Ушбу кумуш иодид атроф-муҳитга таъсир қилмаганини тасдиқловчи бирор бир кейинги мониторинг ўтказилгани кўринмаяпти", дейди у.

Фриман қўшимча қилади: "Бундай уруғ сепишни амалга ошириш учун компаниянинг келиши сув муаммоларимизни ҳал қилмайди ва бу сувни тежаш билан боғлиқ долзарб муаммоларни ҳал қилишдан чалғитувчи омилдек туюлади".

Сув хавфсизлиги билан боғлиқ қийинчиликлар юзасидан хавотирлар ортиб бормоқда. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош котиби Антониу Гутерриш июль ойида "дунёмиз чучук сувни у қайта тикланишидан кўра тезроқ истеъмол қилмоқда" деб айтди ва бу сўнгги беш йил глобал дарёлар учун энг қурғоқчил давр бўлгани ҳақидаги ҳисоботларга ҳамоҳангдир.

Булутларга уруғ сепиш технологияси ечимнинг фақат кичик бир қисми бўлиши мумкин, чунки у ёмғирли бўронларни ҳосил қилмайди. Масалан, Rainmaker компаниясининг 19 миллион галлони 100 квадрат миль майдонда тахминан 0,01 дюймли ёмғирга тенг.

Шундай бўлса-да, 50 дан ортиқ мамлакат об-ҳавони ўзгартириш дастурларини ишлаб чиқмоқда ва кўплаб стартаплар ёмғир ёғдиришга мўлжалланган тизимларни яратмоқда.

Ушбу янги соҳа қанчалик истиқболли ва илғор бўлиб бораётган бўлса, бу компаниялар ҳали ҳам хавфсизлик ва самарадорлик борасидаги мураккаб саволларга дуч келмоқда, бу эса уларнинг булутларга нима сепиши ва буни қандай амалга оширишига нисбатан янгича ёндашувларни талаб қилмоқда.

Rainmaker асосчиси ва бош директори Августус Дорико ўз компанияси кумуш иодид бирикмасидан фойдаланиши оқибатлари ҳақидаги саволларга жавоб беришга тайёр. Ундан кимёвий хавфсизлик ҳақида кўп марта сўрашгани аниқ.

Унинг айтишича, Rainmaker ушбу кумуш шаклини ҳар бир парвоз учун 20 граммдан чиқаради ва у минглаб квадрат километр майдонга тарқалади. "Бунинг натижасида ердаги концентрациянинг ортиши квадриллиондан бир улушни ташкил этади, бу FDA [Озиқ-овқат ва дезинфекция воситалари сифатини назорат қилиш бошқармаси] томонидан рухсат этилган меъёрдан анча пастдир".

Rainmaker парвозларида булутларга кўтарилиш учун дронлардан фойдаланилади, чунки булутларсиз "биз ҳеч нарса қила олмаймиз", дейди у булутларга уруғ сепиш усулларининг асосий чекловларидан бирини таъкидлаб. Булутларга уруғ сепиш амалиётлари ёғингарчиликни рағбатлантиришга ҳаракат қилишдан олдин булутлар ҳосил бўлишини кутиши керак.

Уларнинг дронлари кумуш иодидли пиротехника воситалари билан жиҳозланган бўлиб, улар ёқилганда, ёниш сув заррачаларини шунчалик кичик ҳажмда парчалайдики, улар музлаётган булутда соатлаб муаллақ туриши мумкин, вақт ўтиши билан кристалларга, кейин эса ёмғирга айланади.

Rainmaker Айдахо, Юта ва Колорадо каби штатларда, шунингдек, Яқин Шарқнинг Иордания каби қисмларида фаолият юритади. Дорико шундай дейди: "Иордания аҳолиси сув танқислиги сабабли кўпинча ҳафтасига фақат бир неча соат давомида коммунал хизматлардан сув олади ва ушбу тарихий минтақага ёрдам беришга ҳаракат қилиш биз учун шарафдир".

Булутларга уруғ сепиш 1946 йилда, General Electric тадқиқот лабораторияси тадқиқотчилари қуруқ муздан биринчи уруғ сепиш воситаси сифатида фойдаланганда бошланган. Бир йилдан сўнг, кумуш иодид тезда фойдасиз газга айланиб кетувчи қуруқ муздан кўра самаралироқ экани аниқланди.

Уруғ сепиш воситалари ёмғир миқдорини оширган бўлса-да, таъсир у қадар сезиларли бўлмади. Аслида, жиддий рақамлар ушбу технологиянинг ерга етказиб берадиган натижаси қанчалик нотекис бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

"Тўғри шароитларда булутларга уруғ сепиш қўшимча бешдан 10 фоизгача ёғингарчиликни сиқиб чиқаради", дейди Юта иқлим маркази давлат иқлимшуноси ёрдамчиси Жон Мейер.

Булутларга уруғ сепиш соҳасини руҳлантирган нарса 2017 йилдаги муҳим тадқиқот бўлди, унда кумуш иодид кутилганидек ишлагани аниқланди. Бу радар ва ёғингарчилик ўлчагичлари ёрдамида булутларга уруғ сепиш жараёнини амалда кузатган биринчи ҳисоботлардан бири эди.

Сўнгги бир неча йил ичида Мейер Rainmaker каби кўплаб компанияларнинг эски соҳага инновациялар олиб кираётганидан руҳланди. "Дронлар [масалан, Rainmaker маҳсулотлари] ушбу янги йўлни тақдим этади", дейди Мейер, "ва улар биз таъсир кўрсатишини умид қилаётган булутларга нисбатан кўпроқ мақсадли хусусиятни таклиф қилади".

Булутларга сепиладиган моддалар ҳам сезиларли даражада ўзгариши мумкин. Сан-Францискодаги Recast Systems компанияси тупроқда учрайдиган аминокислоталардан олинадиган оқсил турини синовдан ўтказмоқда, дейди бош директор Оливия Ли.

Техас A&M университетида ҳали синовдан ўтказилаётган бўлса-да, ушбу янги уруғ сепиш воситаси Recast компаниясини асосий бирикма сифатида кумуш иодиддан узоқлаштиради.

"Бу хавфсиз, биологик парчаланадиган ва музни кумуш иодидга қараганда юқорироқ самарадорлик билан кристаллаштиради", дейди Ли. Унинг компанияси ҳозирда АҚШнинг бир нечта штатларида булутларга уруғ сепиш учун кумуш иодиддан фойдаланмоқда.

Мейер технологиянинг ривожланиш йўли юксалишда давом этишига умид қилмоқда. "Кўплаб минтақаларда сувга бўлган талаб ортиб бораётгани сабабли, биз ушбу хизматларга талаб янада ортишини кўрамиз", дейди у, "ва улар ушбу бўшлиқни тўлдиришга ёрдам берадиган йўлларни излашади".