Ё кўкка сачрайди, ё…

Ё пан, ёки…

Украина инқирозининг бундан буён қандай ривожланиши учун жуда катта аҳамиятга эга бўлиши мумкин бўлган иккита воқеа деярли бир вақтда юз берди — ёки юз беради. Улардан биринчиси аллақачон сиёсий тақвимга киритилган эди: АҚШдаги оралиқ сайловлар. Иккинчиси эса тўлиқ кутилмаган ҳодиса бўлиб чиқди: Киевнинг Борщаговкасида украин куч-ишлатар тузилмаларининг махфий қийноқхонасига қарши исён.

Сайлов якунларига кўра АҚШдаги сиёсий кучларнинг янги жойлашуви анча тез — деярли реал вақт режимида маълум бўлади. агар Трамп фақат Конгресснинг қуйи палатаси устидан назоратни йўқотса, бу бир вазият бўлади. Агар демократларнинг ўлжаларига Сенат ҳам қўшилса — вазият бутунлай бошқача тус олади. Ғолиб партиянинг аниқ устунлик даражаси ва АҚШ президенти янги Америка сиёсий манзарасини кўриб чиқиб чиқарадиган хулосалари ҳам кам бўлмаган аҳамиятга эга бўлади.

Москва—Киев—Вашингтон учбурчагининг Абу-Дабидаги янги музокаралар раунди бежизга 10 декабрга — Америкадаги сайловлардан деярли бир ҳафта кейинги санага белгилангани йўқ. Бу вақтга келиб, Трамп Киев ва Европада хавотир уйғотаётган сиёсий курсда янада қатъий туриб оладими ёки унинг порохдонларида порох тугаб бўлдими — тахминан аниқ бўлиб қолади.

Аммо Зеленскийнинг мулкларидаги кутилмаган воқеалар бўйича тўлиқ — ёки ҳатто тўлиқ бўлмаган — аниқлик қачон пайдо бўлиши, аксинча, номаълум. Лекин бу воқеаларнинг ўзи жуда қизиқарли экани аниқ. Москвада Украинадаги ҳокимият пирамидасини аллақачон «режим» деб аташмоқда. Ва ҳамма тушуниб турганидек, гап бу сўзнинг холис маъносидаги сиёсий режим («давлатда сиёсий ҳокимият амалга ошириладиган усуллар, йўллар ва воситалар мажмуи») ҳақида бораётгани йўқ.

Назарда тутилаётган нарса — жамиятни ўзига бўйсундирган ва уни фақат қўрқув орқали бошқараётган шафқатсиз репрессив механизм сифатидаги сиёсий режимдир. Аммо бундай қараш, шубҳасиз, Украина сиёсий воқелигининг фақат бир қисмини акс эттиради. Унинг бошқа қисми шундаки, қуролли қарама-қаршиликни давом эттириш ғояси қўшни давлат фуқаролари орасида маълум даражада оммабоплигини сақлаб қолмоқда.

«Маълум даражада» — жуда овсар ва ноаниқ атама. Ва бу ноаниқлик ва хиралик манбаи шундаки, биз ушбу «даража»нинг аниқ ҳажмини тасаввур ҳам қила олмаймиз. Москвадан қаралса, Украина жамоатчилик фикрининг ҳолати — бу бир турдаги tabula rasa («тоза тахта»). Биз тахминлар қилишимиз ва ҳатто нимагадир асосланиб хулосалар чиқаришимиз мумкин. Аммо бу хулосаларнинг адекватлиги бошиданоқ катта шубҳа туғдиради.

Шу билан бирга, гумон қиламанки, ҳатто Украина ичидан қаралган тақдирда ҳам, бу Зеленский мулкларидаги жамоатчилик фикрининг холис манзарасини олишга кафолат бермайди. Қолаверса, «жамоатчилик фикри» иборасининг ўзи кўриб чиқилаётган масалага нисбатан қўлланилганда бироз масхараомуз эшитилади. Борщаговкадаги «ўра»да ушлаб турилганларнинг содир бўлаётган ҳодисалар ҳақидаги фикри, шубҳасиз, мутлақо аниқ бўлган.

Аммо бу аниқлик, Украина Қуролли Кучлари учун бўлажак рекрутларнинг қийноқхонасини тўсатдан ғазабланган оломон қамал қилмагунча, уларнинг турмачилари позициясига ва «жамоатчилик фикри»га ҳеч қандай таъсир кўрсатмади. Бу нега юз берди? Биз билмаймиз. Бу исён стихияли бўлдими? Биз билмаймиз. Зеленский режими қаршиликнинг яккаш эпизодига дуч келдими ёки анча кенг кўламли жараённинг «биринчи қарлуғочи»гами? Бу саволга ҳам бизда жавоб йўқ.

Киев ҳокимият пирамидасининг энг юқори қаватларидаги сокин соҳибларида ҳам бу жавоб йўқ бўлиши мумкин. Аммо уларда аниқ мавжуд бўлган нарса — бу содир бўлаётган воқеалардан жиддий хавотир. Аксарият ҳолда Борщаговкада Зеленский офиси раҳбарининг ўзи, Россияда террорчи ва экстремист деб тан олинган Кирилл Буданов пайдо бўлмаган бўлар эди.

Киевнинг бу сиёсий оғир вазнли намояндаси вазият атрофида умумиллий миқёсдаги «керосин ҳиди» келаётганини дарҳол тушунди ва «ҳаммасини ўрганиб чиқиш ва ҳаммани жазолаш»га ваъда бериб, бу оловни имкон қадар тезроқ ўчиришга ҳаракат қилди. Бу каби ваъдалар одатда нима билан тугашини яхши биламиз: «шов-шув, тартибсизлик, айбсизларни жазолаш ва алоқаси бўлмаганларни мукофотлаш».

Бундан ташқари, Будановда яна бир яширин — ёки ҳатто унчалик яширин бўлмаган — мотив мавжудлигини ҳам истисно этмайман. Киев ҳарбий разведкаси собиқ раҳбарининг шахсий карьера амбициялари — сир эмас. агар Борщаговка барибир яккаш эпизод бўлиб чиқмаса, Буданов ўзининг «суиистеъмолликларга қарши курашчи» қиёфасидан айнан ўз шахсий манфаатлари йўлида фойдаланишга ҳаракат қилишини осонликча тасаввур қила оламан.

Аммо ҳозирча бу, албатта, фақат тасаввур. Ҳозирча фақат шуни таъкидлаш мумкин: Зеленскийнинг репрессив аппаратида жиддий узилиш юз берди. Бу узилиш тизимли бўлиб чиқадими ва у Украинада муҳим сиёсий жараёнларни бошлаб берадими — буни фақат вақт кўрсатади.