Янги келганлар. Математик Вальдо Арриагада Тошкентнинг контрастлари, вақтга бўлган муҳаббат ва нима учун математика санъат эканлиги ҳақида

**Келгиндилар. Математик Вальдо Арриагада Тошкентнинг контрастлари, вақтга бўлган қизиқиши ва нима учун математика санъат эканлиги ҳақида**

Ушбу туркум суҳбатлар Ўзбекистонни ўз уйига айлантирган хорижликлар билан учрашганда табиий равишда пайдо бўладиган оддий қизиқишдан бошланди. Бу суҳбатлар орқали биз уларнинг нима учун келганлари ва қолганларини, мамлакатнинг нимасини қадрлашларини, ўзбекистонликлардан нималарни ўрганишларини ва қандай ўзгаришларни кўришни хоҳлашларини билишни мақсад қилганмиз.

Мен Чили пойтахти Сантьягода туғилганман. Ўша ерда улғайдим ва бошланғич мактабда ўқидим. Ростини айтсам, ўрта мактабдан кейин кейинчалик нима қилишни хоҳлаётганим ҳақида аниқ тасаввурга эга эмас эдим. Охир-оқибат Чили университетининг Тиббиёт факультетида тиббий технологиялар дастурига ўқишга кирдим. У ерда бир ярим йил ўқидим, лекин бу жуда азобли эди, чунки менда тиббиёт фанларига умуман қизиқиш йўқ эди.

Кейин, математик анализ дарсларидан бирида маърузачи лимит тушунчасини тушунтирди. Мен бундан ҳайратда қолдим.

Миямда тўсатдан нимадир ўз ўрнига тушди ва мен математика айнан мен шуғулланишни хоҳлаган соҳа эканлигини англадим.

Ўшанда мен тиббиёт дастурини ташлаб кетишга қарор қилдим. Кейинги қабул мавсумида Чили университетининг Физика ва математика фанлари факультетидаги (Жанубий Америкадаги энг нуфузли муассасалардан бири) Фуқаролик математика муҳандислиги дастурига кирдим. У ерда ҳам бакалавр, ҳам магистрлик даражасини олдим.

Ўша йилларда мен муҳандисликдан кўра кўпроқ математикага қизиқишимни тушундим.

Умумий фикрга кўра, муҳандисликда яхшироқ иш имкониятлари ва юқори маош бор эди, лекин буларнинг ҳеч бири мен учун аҳамиятли эмас эди.

Математикага — ёки умуман бирор нарсага — кучли иштиёқим борлигига амин эмасман. Шунчаки, бу мен чиндан ҳам қизиқадиган ягона соҳа бўлиши мумкин.

Магистрлик диссертациям соф математика, хусусан, соленоидларнинг топологик хусусиятларига бағишланган эди. Буни тушунтириш қийин, лекин тасаввур қилишингиз мумкин. Оёқ кийим боғичини олинг ва унинг ўртадаги учдан бир қисмини олиб ташланг. Сизда иккита кичикроқ бўлак қолади. Уларнинг ҳар бири билан худди шундай йўл тутинг ва буни чексиз марта такрорланг. Охирида сиз чанг зарралари қаторига ўхшаш нуқталар тўпламини оласиз. Бу Кантор тўплами деб аталади. Агар сиз айланалар тўпламини олиб, уларни ушбу Кантор тузилмасидан фойдаланган ҳолда бир-бирининг ичига жойлаштирсангиз, натижа соленоид деб аталади. Бу билан нима қилиш мумкин? Масалан, орбиталарнинг бир-бири атрофида айланиш сонини турли йўллар билан ўлчаш мумкин.

Бу зерикарли туюлиши мумкин, лекин ҳақиқий билувчи учун бу, ростини айтсам, гўзал мавзу.

Оиламнинг баъзи аъзолари узоқ вақтдан бери Канадада яшаб келишарди, шунинг учун магистрлик даражасини тугатгандан сўнг мен у ерга кўчиб ўтдим. Торонто университетида тополог Борис Хесин раҳбарлигида докторантурани (PhD) бошладим. Лекин менга шаҳар ёқмади. У жуда катта, безовта ва ҳаддан ташқари нам эди. Бундан ташқари, яшашга жойим йўқ эди ва дастлабки бир неча кун давомида кабинетда ухлашга мажбур бўлдим.

Бир куни кафетерийда нотаниш одамлар менга яқинлашиб, тўсатдан шундай дейишди: «Торонтода қаттиққўл бўлишинг керак; ўзингни ҳимоя қила олишинг керак».

Ўшанда мен бу шаҳар мен учун эмаслигини англадим. Шунинг учун Монреалга кўчиб ўтдим ва у ерда Монреал университетида докторантурани тамомладим. Диссертациям Комплекс динамика ва дифференциал тенгламалар мавзусида эди.

PhD даражасини ҳимоя қилгандан сўнг, Калгари университетида постдокторантурада тадқиқот олиб бордим. 2013 йилда менга Багама ороллари университетида уч йиллик таклиф этилган профессор лавозими таклиф қилинди. Ушбу муддат тугашидан олдин Халифа университети мени Абу-Дабидаги факультетга ассистент-профессор сифатида қўшилишга таклиф қилди. Хитойдаги университетга кўчиб ўтишдан олдин у ерда етти-саккиз йил қолдим.

Хитойдаги ҳаёт мен учун осон бўлмади. Масалан, таомлар шунчалик аччиқ ва нотаниш эдики, кўчада овқатланиш қийинлашди. Мен бир коса лағмон буюртма қилардим, ейишни бошлардим ва тўсатдан менга қараб турган кутилмаган нарсани топиб олардим: кичкина суяк, оёқ ёки ҳатто тумшуқ. Иқлим ҳам жуда нам эди, деярли бутун йил давомида ҳафтада тўрт кун ёмғир ёғарди. Маҳаллий ҳайвонлар ҳам ўз совғаларини тақдим этарди. Бир сафар югуриб кетаётиб, тоғнинг баланд жойига чиқдим ва ташландиқ буддавийлар ибодатхонасини топдим — ва тўсатдан менга тўғри қараб турган силовсинни кўрдим. Даҳшатга тушиб, орқамга қайтдим ва кетдим.

Хитойда бўлганимда, Янги Ўзбекистон университетининг иш эълони бўлган ахборот бюллетенини олдим.

Бундан кўп ўтмай, кўп саёҳат қилган бир дўстим Марказий Осиёга ташриф буюрган эди. Унинг айтишича, Тошкент анъана ва замонавийлик ўртасидаги контраст туфайли унда энг катта таассурот қолдирган.

Яқин атрофдаги чанғи учиш учун қулай бўлган тоғлар қўшимча афзаллик эди. Мамлакат ҳақида ҳеч бўлмаганда бироз тасаввурга эга бўлиш учун YouTube'да бир нечта саёҳат влогларини томоша қилишга қарор қилдим. Университет таклифини қабул қилдим.

Менинг фикримча, соф математика — бу санъат; шунинг учун математик олимдан кўра кўпроқ санъаткордир.

Ғоя ўйлаб топиш, уни ривожлантириш ва исботлаш кўпинча жуда қийин ва талабчан жараён, аммо бу ғоя охир-оқибат нотўғри бўлиб чиқиши мумкинлигини билсангиз ҳам, чуқур қониқиш бағишлайди.

Сўнгги ўн йил ичида мен 30 га яқин илмий мақола чоп этдим. Кўпинча сизга фақат қоғоз, ручка ва фикр алмашиш учун тўғри одамлар керак бўлади. Улардан бири менинг ҳамкасбим ва яқин дўстим Хорхе Уэнтутрипай бўлиб, у Чили Патагониясининг гўзал гўшасида яшайди ва Чили Жанубий университети (Universidad Austral de Chile) ходими ҳисобланади. Биз бир-биримиздан узоқда бўлсак ҳам, доимо алоқадамиз ва тадқиқотлар алмашиб турамиз. Тошкентдаги ҳамкасбларим ҳам менга жуда катта ёрдам беришмоқда.

Фото: Евгений Сорочин / Газета

Соф математиканинг яна бир афзаллиги шундаки, у катта молиялаштиришни талаб қилмайди. Чилида бир неча йил олдин Илмий ва технологик тадқиқотлар миллий комиссияси (CONICYT) орқали молиявий маблағ олган эдим. Канадада NSERC, Табиий фанлар ва муҳандислик тадқиқотлари кенгашидан грантлар олдим. Бу ерда, Ўзбекистонда ҳам талабаларим турли дастурлар орқали тадқиқотларни молиялаштириш учун ариза топширишмоқда.

Ўқитиш ҳақида гап кетганда, математикани ўрганиш учун масъулият асосан талабанинг зиммасида деб ҳисоблайман.

Мен кимгадир бошланғич математик анализни тушунишга ёрдам бера оламан, лекин агар улар ўрганишни хоҳламасалар, ҳатто юзта ўқитувчи ва репетитор ёлланса ҳам, ҳеч қандай қўшимча ёрдам фойда бермайди.

Математикани яхши кўрадиган талабалар доимо ўз ақлларини машқ қилдирадилар. Бизнинг ҳолатда, кучли талабаларни кампус атрофидаги йўлакларда шахмат ўйнаётганларини ёки кутубхонада қўшимча вақт ўтказаётганларини кўриб аниқлаш мумкин.

Табиий сабабларга кўра, мен учун биринчи курс талабаларига қараганда иккинчи, учинчи ва тўртинчи курс талабалари билан ишлаш анча осон. Масалан, ҳозирда мен бакалавриат дастуримизнинг иккинчи курсида ўқитиладиган дифференциал тенгламалар фанидан дарс беряпман. Бу курсдаги талабалар нимага эришмоқчи эканликларини аллақачон билишади ва ўқишларига жиддий ёндашадилар. Бундан фарқли ўлароқ, университетга янгигина кирганлар ҳали ўз йўлларини топишмоқда ва худди бир пайтлар ўзим бўлганимдек, камроқ ҳамкорлик қилишлари мумкин.

Янги Ўзбекистон университетининг профессор-ўқитувчилар таркиби жуда хилма-хил. АҚШ, Европа ва Осиёдан келган мутахассислар бор ва менинг фикримча, бу катта устунликдир. Масалан, математика Европада АҚШга қараганда бошқача ўқитилади. Америкача ёндашув янада прагматик ва тўғридан-тўғри. Европада, айниқса Франция ва Италияда, математикага жиддий фан сифатида қаралади; исботлар кўпинча бутун саҳифалар бўйлаб энг кичик микроскопик деталгача давом этади. Ўқитиш анъаналарининг бундай хилма-хиллиги муассасамизнинг қимматли кучидир.

Мен Тошкентга 2025 йилнинг ёз охирида келдим. Ҳаво жуда иссиқ эди ва кейинчалик йилнинг катта қисмида шундай қолишини англадим. Мен шаҳарни асосан пиёда айланардим. Дам олиш кунлари Акай Ситидаги квартирамдан Қори Ниёзов кўчаси бўйлаб Тарас Шевченко майдонигача пиёда борардим. Мени энг кўп ҳайратда қолдирган нарса контраст бўлди — замонавий биноларнинг Сўвет даври бинолари билан ёнма-ён тургани.

Шаҳар ўз анъаналарига жуда боғланган, аммо шу билан бирга ҳайратланарли даражада дунёвий бўлиб туюлди.

Фото: Евгений Сорочин / Газета

Тошкентда транспорт воситалари жуда кўп ва йўллар баъзан хавфли бўлиши мумкин.

Ҳайдовчилар исталган жойга, жумладан, пиёдалар йўлаклари ва мактаб ҳудудларига машина қўйишади. Пиёдалар ўтиш жойларида транспорт воситалари йўл бериши кераклигини кўрсатувчи аниқ белгилар бўлса-да, ҳамма ҳам пиёдаларга йўл бермайди. Тўхташ белгиси шунчаки тавсия эмас, балки бўйсуниш шарт бўлган қоидадир.

Одамлар машинани эҳтиётсизлик билан бошқаришади, айниқса ёш ҳайдовчилар.

Мен талабаларимга айтаман: «Йўлда эҳтиёт бўлинг. Эртага дарсда ҳар бирингизни кўришни хоҳлайман».

Бунга ўхшаш ҳолатни ўн бир йил олдин (2015 йилда) Абу-Дабида кўрган эдим. Шаҳарда ва автомагистралларда машина ҳайдаш жуда хавфли эди. У ерда ҳайдаш маданияти вақт ўтиши билан ўзгарди ва бу ерда ҳам вақти келиб ўзгаради. Менинг фикримча, пиёдалар машиналардан қочишлари учун кўприклар ва пиёдалар ўтиш жойларини қуриш ечим эмас. Ҳақиқий ечим — ҳайдовчилар пиёдалар ва велосипедчиларни, ва аксинча, улар ҳам ҳайдовчиларни ҳурмат қилишлари учун ҳайдаш маданиятини ўзгартиришдир.

Мен Тошкент йўлларида йўл ҳаракати хавфсизлиги яхшиланишини истардим.

Бу ерда ёки бошқа бирор жойда қолиш бўйича узоқ муддатли режаларим йўқ. Барча камчиликларга қарамай, Ўзбекистон яшаш учун ажойиб жой. Хусусан, Тошкент идеал ва оилага жуда мослашган шаҳар: глобал стандартларга кўра хавфсиз, намлик паст (нам ҳаво мен учун шунчаки чидаб бўлмас!), илиқ ва ташриф буюрадиган жойларга бой. Афсуски, Ғарбда хавфсизлик тобора фақат моддий имконияти борлар учун имтиёзга айланиб бормоқда. Бу ерда эса бошқача. Бу шундай бўлиб қолишига умид қиламан.

Тошкентдан ташқарида фақат Самарқандда бўлдим. Шуни пайқадимки, қачонки дўкондор инглизча гапира олмаса, яқин атрофдаги ёшлар ёрдамга келишади.

Бу ердаги ёшлар бу ҳақиқатни тушунишади. Чет тилини билмасдан туриб, чет элда ўқиш, талабалар алмашинувини амалга ошириш ёки ривожланиш мумкин эмас.

Мени ҳайратда қолдирган нарса — Ўзбекистонда одамларнинг ўзбек ва рус тиллари ўртасида қанчалик осон ўтишларидир.

Масалан, Белгияда учта расмий тил бор, лекин одамлар уларни бундай аралаштириб юборишмайди ёки биридан иккинчисига ўтишмайди. Агар сиз фламандча гапирсангиз, тўсатдан немис ёки француз тилига ўтиб кетмайсиз. Канадада ҳам шунга ўхшаш вазият мавжуд бўлиб, у ерда одамлар инглиз ёки француз тилида гаплашадилар, лекин иккаласини камдан-кам аралаштирадилар. Бу ерда эса одамлар ўзбек ва рус тилларини бир-бирининг ўрнида ишлатадилар. Бу менга ғалати, лекин жуда қизиқарли туюлади.

Бўш вақтимни турлича ўтказаман. Ўтган йили Мирзо Улуғбек кўчаси бўйлаб кўп югурардим ва шаҳарда муқаррар равишда ейиладиган кўп миқдордаги мазали таомларнинг ўрнини қоплаш учун биномдаги зинапоялардан 25 қават юқорига ва пастга тушиб-чиқардим. Ҳозирги кунда дам олиш кунлари қаҳвахоналарда ва уйда математика билан шуғулланишга кўпроқ вақт ажратяпман.

Ростини айтсам, мен учун диққатни жамлаш учун энг яхши жой доимо McDonald's бўлган. У ер тинч эмас, лекин негадир мен ўтириб, диққатимни жамлай оламан.

Тошкентда одатда Park in Mall биринчи қаватидаги турк кафесига бораман. У ерда чой ичиб, бироз иш қиламан. Бир нечта мақолалар айнан бир пиёла турк чойи устида ўтирганда туғилган. Бу шунчаки ёқимли вақт!

Фото: Евгений Сорочин / Газета

Мен сақлаб қолган кам сонли қизиқишларимдан бири — гитара чалиш. Болалигимда отам менга асосий ноталар ва аккордларни ўргатган эди. Мен ҳам электр, ҳам акустик гитара чаламан, гарчи акустик гитарани афзал кўрсам ҳам. У юмшоқроқ ва нафисроқ эшитилади. Гитарамни Тошкентга олиб келолмадим, лекин ўтган семестрда кампусдаги мусиқа хонасига бир-икки марта кириб, у ерда чалишга муваффақ бўлдим.

Ишга кетаётганимда мунтазам равишда бир кўча созандасини учратаман. У Абдулла Қодирий кўчаси ва Мустақиллик шоҳкўчаси чорраҳасидаги кўприк остида чалади. У Грузиядан ва 1970-йиллар рокини — Iron Butterfly, Deep Purple ва бошқа кўплаб гуруҳларни жуда яхши билади. Уни кўрган ҳар сафар олдига бораман ва у менга ўз гитарасини чалишга рухсат беради.

Мен рокнинг ашаддий мухлисиман. Creedence Clearwater Revival гуруҳини чин қалбимдан яхши кўраман.

Улар атиги тўрт йил, 1968 йилдан 1972 йилгача фаолият кўрсатишган. Мен унда ҳали туғилмаган ҳам эдим, лекин улар билан алоҳида боғлиқликни ҳис қиламан.

«Лефт а гоод жоб ин тҳе ситй

Воркин' фор тҳе ман эверй нигҳт анд дай

Анд И невер лост оне минуте оф слеепин'

Воррьин' 'боут тҳе вай тҳингс мигҳт ҳаве беен…»

Тошкентда имкони борича жонли мусиқа концертларига боришга ҳаракат қиламан. Ўтган баҳорда Халқаро анжуманлар саройи орқасида бўлиб ўтган Халқаро жаз фестивалига кетма-кет уч кун бордим. Бу ажойиб эди. Шунингдек, Ўзбекистон давлат консерваториясида Рождество куйлари концертида ҳам қатнашдим.

Шунингдек, қўл соатларини йиғишни яхши кўраман. Мен Swatch моделлари, пластик соатлардан бошлаганман. Талабалик йилларимда уларни 30 долларга сотиб олардим. Бир вақтнинг ўзида улардан мингга яқинини йиғишга муваффақ бўлдим. Кейинчалик кўпини сотдим, лекин бу иштиёқ ҳеч қачон йўқолмади.

Мен доимо вақтга қизиқиб келганман.

У чизиқлими? У фақат бир йўналишда ҳаракат қиладими? Бу универсал ўзгарувчи, Ер юзида ҳам, Ой юзасида ҳам бир хил деб ҳисоблайдиган координата каби туюлади, аммо замонавий физика унинг бутунлай нисбий эканлигини кўрсатади.

Соатларга бўлган қизиқишим туфайли мен дайвинг билан шуғулланардим ва чуқурликни ўлчаш учун асбоблар керак эди. Сувда соат менинг ҳамроҳим эди. Мен уларни энди тақмайман, лекин атрофимдаги ҳамма маълум бир Seiko модели ҳақида гапира бошлаганида, мен ўйладим: менда улардан бир нечтаси бор; нега улар ҳақида гапирмаслик керак? Менинг Plastic Indices номли YouTube каналим шундай пайдо бўлди. Мен модел, корпус диаметри ва қалинлиги, ранги ва функцияларини қамраб олувчи видеошарҳларни жойлаштираман. Баъзи соатларда ўрнатилган компас, бошқаларида термометр бор. Баъзилари батареяда ишлайди; бошқалари механик — батарея керак эмас. Бу ҳақда ўйлаб кўрсангиз, жуда ажойиб.

— Сиз ўрганган биринчи ўзбекча сўз?

— «Раҳмат», «Салом».

— Сизнинг севимли ўзбек таомингиз?

— Палов, албатта. Шўрвани ҳам яхши кўраман. Бу ерда овқатлар жуда янги, тоза ва мазали. Одам осонгина вазн йиғади, шунинг учун мен бироз секинлашишим керак.

(кулади)

— Сизга меҳмонга келган ҳар бир кишини қайси жойга олиб борасиз?

— Ислом цивилизацияси маркази. Бу гўзал жой. Tashkent City Mall ва унинг атрофидаги ҳудудлар ҳам айланиш учун яхши жойлардир.