Хотира урушлари: АфД шарқда ҳокимиятга кўз тикаётган бир пайтда, Германиянинг нацистлар ўтмиши бўйича сайловлар тўқнашмоқда
Жаҳон урушларидаги ролини эслаб қолиш замонавий Германиянинг ўзига хослигининг муҳим жиҳати, аммо АфД ўтмишга ижобийроқ нуқтаи назар билан қараш вақти келганини таъкидлайди.
**Германиянинг "Хотира урушлари": АфДнинг Шарқдаги юксалиши нацистлар о'тмиши бо'йича мунозараларга сабаб бо'лди**
О'нг қанот Германия учун алтернатива (АфД) партияси шарқий Германияда та'сир доирасини кенгайтирар экан, мамлакатнинг нацистлар о'тмиши бо'йича баҳслар кучайиб бормоқда. Ко'плаб АфД тарафдорлари замонавий Германия о'з тарихини фахр билан қабул қилиши ва нацистлар даврига камроқ э'тибор қаратиши кераклигига ишониб, диққат марказини о'згартиришни қо'ллаб-қувватламоқда.
"Анти-Германия" сан'атини молиялаштиришни то'хтатиш ва мактабларда Гитлерни о'қитишни "ватанпарварлик" кун тартибининг бир қисми сифатида қисқартиришни таклиф қилган АфД ҳозирда 6-сентабр куни бо'либ о'тадиган штат сайловлари олдидан Саксония-Анҳалтда о'тказилган со'ровларда етакчилик қилмоқда. Партиянинг манифестида Германиянинг хотира маданияти "айбдорлик комплекси" сифатида та'рифланган, бу позиция нацистлар жиноятларига қарши туриш узоқ вақтдан бери ахлоқий императив деб ҳисобланган миллатни чуқур иккига ажратади.
Керфуртдаги митингда 70 ёшли АфД тарафдори Герд, мобил скутерига кичкина, эскирган Германия байрог'ини осиб қо'йиб, тарихни "о'чириб ташлаш" мумкин бо'лмаса-да, "Иккинчи Жаҳон урушининг энди биз билан ҳеч қандай алоқаси ё'қ" деб айтди. Герд немис тилида со'злашувчи ерлар "шоирлар ва мутафаккирлар" маркази сифатида нишонланганида, келажакка ва нацистларгача бо'лган о'тмишга қараш жуда муҳим деб ҳисоблайди.
Агар Саксония-Анҳалтда г'алаба қозонса, АфД тарих о'қув дастурини қайта ко'риб чиқишни режалаштирмоқда, Биринчи ва Иккинчи Жаҳон урушларидан олдинги асрга ург'у бермоқда. Ушбу дастурнинг ме'мори Ханс-Томас Тиллшнайдер Миллий социализм ҳали ҳам о'қитилиши мумкинлигини, аммо у "бироз камроқ" бо'лишини та'кидлади. У бу ёндашувни 1871-йилда Германияни бирлаштириш ме'мори Отто фон Бисмаркга ишора қилиб, "Ко'проқ Бисмарк, камроқ Гитлер" деб умумлаштирди. Партия шунингдек, давлат мактабларида ҳар куни Германия байрог'ини ко'таришга ва немис аскарларига баг'ишланган уруш ёдгорликларини сақлашни кучайтиришга ва'да беради.
Бошқа сиёсий партиялар АфД билан коалиция тузишдан бош тортдилар, бу партия 2023-йилдан бери Саксония-Анхалт каби бир қанча штатларда о'нг қанот экстремист деб таснифланган. Ички разведка идоралари маҳаллий партия бо'лимини антидемократик деб топди ва унинг мақсадлари "ирқчи мафкура" билан сингиб кетган, АфД эса одатда сиёсий сабабларга ко'ра туҳмат деб ҳисоблайди.
АфД Германия сиёсатидаги муҳим ютуқ бо'лган Саксония-Анхалтда парламент ко'пчилик овозини олишга интилади. Со'ровлар бу мумкинлигини ко'рсаца-да, бу кафолатланмаган. Бундай катта г'алаба партияга маданий, полиция ва та'лим хизматлари устидан назоратни беради.
АфДнинг юқори лавозимли шахслари Германия тарихининг энг қоронг'у бобини кичрайтиришга уринишда айбланмоқда, танқидчиларнинг та'кидлашича, бу ко'проқ экстремист тарафдорларга мурожаат қилиш тактикаси. 2018-йилда собиқ ҳамраис Александр Гауланд нацистлар даврини "қуш ахлати" деб атаган ва бир йил олдин Турингиядаги партия раҳбари Бёрн Хёкке Берлиндаги Холокост ёдгорлигини "Уят ёдгорлиги" деб атаган эди.
Саксония-Анҳалтда АфДнинг биринчи штат бош вазири бо'лишга тайёрланаётган Улрич Зигмунд ББСга партиянинг ватанпарварлик кун тартибини ҳимоя қилиб, одамларнинг о'з мамлакатлари билан фахрланишини "дунёдаги энг нормал нарса" деб атади. "Биз буни қайтариб олишни истаймиз", деди у. "Бизнинг юзлаб йилларга чо'зилган хилма-хил тарихимиз бор ва биз бу тарихни барча юксак ва пастликлари билан, лекин маг'рурлик ва ижобий нуқтаи назар билан то'лиқ о'ргатишни истаймиз."
35 ёшли собиқ ҳаво спрейи сотувчиси Зигмунд о'зининг г'айратли кампанияси ва ижтимоий тармоқлардан моҳирона фойдаланиши туфайли АфДнинг таниқли шахсига айланди. Керфуртда у "Германиянинг энг хавфли одами" деб номланган Дер Спиегел журналининг муқоваси нусхаларига имзо чекаётганида, оломон уни кутиб олиш учун соатлаб навбатга туришди.
АфД экстремизм ёки Миллий социализм билан таққослаш ҳақидаги айбловларни доимий равишда рад этиб келади. 2024-йилда, Зигмунд каби юқори лавозимли шахслар австриялик о'нг қанот фаоли Мартин Селлнер билан учрашувда қатнашгани ма'лум бо'лганидан со'нг, партияни тақиқлаш бо'йича янги чақириқлар пайдо бо'лди. Неонацист о'тмишга эга бо'лган Селлнер, ёшликдаги аҳмоқлиги билан бог'лиқ, энди "ремиграция" тарафдори, бу атама оммавий депортация ёки миграция келиб чиқишига эга шахсларни мажбурий равишда депортация қилиш деган ма'нони англатади. АфД о'зининг "ремиграция" сиёсати қонуний бо'лишини та'кидлайди, жиноятчиларни ва мамлакатда ноқонуний равишда бо'лганларни депортация қилишга қаратилган. ББС томонидан со'ралганда, Зигмунд Селлнерни 2023-йилда Поцдамда бо'либ о'тган ягона учрашувидан бери ко'рмаганлигини тасдиқлади.
Танқидчиларнинг та'кидлашича, АфДнинг Саксония-Анхалт учун режалари, жумладан, "анти-Германия" сан'атини молиялаштиришни қисқартириш ва'даси Миллий социализмни акс эттиради. Нацистлар режими Германиянинг маданий ҳаёти устидан қат'ий назорат о'рнатди, хусусан, 1937-йилда бо'либ о'тган "Дегенерате Арт Эхҳибитион"да қабул қилиб бо'лмайдиган деб топилган асарларни намойиш этди. Эислебендаги маҳаллий театр директори Франк Мартин Видмаер хавотир билдириб, "Қандай қилиб кимдир буни етарлича немисча эмас деб айтиши мумкин ва бу нимани англатади?", деб та'кидлади. Театри давлат маблаг'ларига катта таянадиган Видмаер АфД режаларини ҳам ноаниқ, ҳам таҳдидли деб билади ва буни "нацистлар тарг'иботи билан о'йнаш" ва одамлар ва муассасалар учун таҳдид деб атайди.
АфД бадиий эркинлик қонун билан ҳимояланган бо'лса-да, солиқ то'ловчиларнинг пуллари биринчи навбатда немис кимлигини ривожлантирадиган сан'атни қо'ллаб-қувватлаши кераклигини та'кидлайди. Бу АфДнинг мамлакатнинг о'зига бо'лган ишончини "тиклашга" қаратилган "ватанпарварлик о'згариши"нинг бир қисмидир.
Германиянинг хотира маданияти ёки *Эриннерунгскултур* зарарли кимлик инқирозини келтириб чиқаргани ҳақидаги баҳсли да'во янгилик эмас. Бироқ, АфДнинг тобора оммалашиб бораётгани бу аргументни жонлантирмоқда, чунки партия нафақат Саксония-Анхалтда, балки бутун мамлакат бо'йлаб со'ровларда етакчилик қилмоқда, гарчи федерал даражада унчалик катта фарқ бо'лмаса ҳам.
Видмаер *Эриннерунгскултур* айбдорлик комплексига тенг деган фикрни рад этади. У, айниқса, Иккинчи Жаҳон урушидан кейин туг'илган авлодлар ҳақида гапирганда, "Сиз о'зингизни айбдор ҳис қилишингиз шарт эмас", дейди. "Аммо бу ҳеч қачон такрорланмаслиги учун буларнинг барчаси билан курашишингиз керак. Бу Германиядаги ДНКимизнинг бир қисмидир."
Саксония-Анхалтдаги сайловлар Германия учун потенциал ҳал қилувчи лаҳзани англатади. АфД ҳукуматининг тузилиши урушдан кейинги Германияда о'нг қанот партиясининг биринчи марта сезиларли кучга эга бо'лганини англатади. Бу, шунингдек, партиянинг ватанпарварлик кун тартибининг дастлабки реал синови бо'либ хизмат қилади, танқидчиларнинг та'кидлашича, бу хавфли ревизионизмни ниқоблайди. Германия разведкаси АфДни о'та о'нг қанот деб таснифлаган, агентлик Германияда деярли 60 000 о'нг қанот экстремистлари борлигини хабар қилган.