Хитойлик ўсмирлар "ҳақиқатдан қочиш" учун ақлни кар қиладиган гиёҳванд моддаларга мурожаат қилмоқдалар

Хитойлик о'смирлар тобора ко'проқ рецепт бо'йича бериладиган дориларни "ҳақиқатдан қочиш" воситаси сифатида ното'г'ри ишлатмоқдалар, бу ко'пинча кучли академик босим туфайли юзага келади.

14 ёшида, *Хитойнинг қирг'оқбо'йи провинсиясидан келган а'лочи талаба Хиаомеи атайлаб ко'п миқдорда ё'талга қарши дори ичган. Унга катта ёшли бола та'сир қилган, у бу дори дам олишга ёрдам беради деб айтган. Одатда шифокор рецептини талаб қилса-да, у таблеткаларни интернет орқали сотиб олган. Дастлаб у енгил бош айланишини бошдан кечирган, аммо тез орада у нозик карахтлик ҳиссиётига қарам бо'либ қолган, бу эса яқинлашиб келаётган имтиҳонлар стрессидан вақтинча халос бо'лиш имконини берган. Ушбу дорининг юқори дозалари галлюцинациялар ва мотор қобилиятининг бузилиши каби жиддий ён та'сирларга олиб келиши мумкин.

Кейинчалик у онлайн чат гуруҳларида тавсия этилган бошқа дорилар билан тажриба о'тказди, уларнинг ба'зилари ог'риқни ё'қотиш ёки эпилептик тутқаноқлар учун мо'лжалланган эди. Унинг исте'моли турлича бо'либ, ба'зан бешта таблетка, ба'зан эса турли дориларнинг биргаликдаги та'сирини ҳис қилиш учун о'ндан ортиқ таблетка ичган. Икки йил давомида у ко'п миқдорда турли хил рецепт бо'йича бериладиган дориларни исте'мол қилган, уларнинг ҳеч бири унга ёки оиласига буюрилмаган. Ҳаммаси интернет орқали сотиб олинган.

"О'қишимдан жуда ко'п босим о'тказганимда, имтиҳонларда яхши натижаларга эриша олмаганимда ёки ҳатто ота-онам билан жанжаллашганимда ҳам, мен шу дориларни қабул қилардим", деди у ББСга. "Мен ҳақиқатдан қочиб юрардим".

ББС турли ижтимоий медиа платформаларидаги онлайн чат хоналарида ко'плаб хитойлик о'смирларнинг шунга о'хшаш ҳикояларига дуч келди. Улар орасида такрорланувчи мавзу босимдан қочиш истаги бо'либ, улар бунга "фармацевтика исте'моли" деб аталадиган нарсага интилиш орқали эришдилар.

Бир қиз нейропатик ог'риқ қолдирувчи дорининг катта дозасини ичгандан со'нг, нутқи хиралашган ва тушуниш қийин бо'лган овозли хабарни улашди: "Мен танам менга тегишли эмаслигини ҳис қиляпман. Бошим айланяпти". Унга жавобан: "Шунчаки ухланг. Эртага яхши бо'ласиз", деди.

Бошқа бир бола отасининг муддати о'тган рецептидан фойдаланиб, худди шу дори учун янги рецепт ёзишни таклиф қилди. Ба'зи фойдаланувчилар "Агар галлюцинация қилишни истасангиз, шунчаки сотиб олишингиз мумкин... бу ҳали назорат қилинмаган" каби маслаҳатлар беришди, улар Паркинсон беморлари томонидан титроқни бошқариш учун ишлатиладиган, чалкашлик ёки делирюмни ҳаддан ташқари ко'п миқдорда келтириб чиқариши мумкин бо'лган дори ҳақида гапиришди. Бошқа бир фойдаланувчи: "Онлайн платформаларда уни қидириш учун қайси калит со'здан фойдаланишим керак?" деб со'ради.

Мутахассисларнинг фикрича, хитойлик талабаларнинг ко'п вақт о'қиш соатлари уларнинг хавотирига сезиларли даражада ҳисса қо'шади. Расмий статистиканинг ё'қлиги сабабли бу муаммонинг то'лиқ ко'ламини аниқлаш қийин.

Бироқ, муаммо шунчалик жиддийки, ҳукумат икки йил олдин дастлаб Хиаомеи томонидан ишлатилган ё'тални бостирувчи воситага қарши бутун мамлакат бо'йлаб қаттиқ чоралар ко'рди ва уни фақат шифокор рецепти билан мавжуд бо'лган психотроп дори сифатида таснифлади. Бу чора ёшларнинг онлайн харидларига сезиларли даражада то'сқинлик қилди. Жорий йилнинг апрел ойида расмийлар ёшлар орасида бошқа дори воситасига о'тишни кузатдилар ва унинг рецепти ва дорихоналарда тарқатилиши устидан қаттиқроқ назоратни жорий этдилар. Ушбу са'й-ҳаракатларга қарамай, ББСга ушбу дори онлайн чат хонасида граммига атиги 10 Хитой юани (1,5 доллар; 1,09 фунт стерлинг) эвазига таклиф қилинди.

Адлия вазирлиги ҳузуридаги Жиноятчиликнинг олдини олиш институтининг 2025-йилдаги мақоласида шундай дейилган: "Назорат қилинмаган моддаларни олиш осон ва ҳатто битта дори воситаси расмийлар томонидан назорат қилинган тақдирда ҳам, ёшлар тезда муқобилларини топадилар". ББС шунингдек, о'смирларнинг аниқлашдан қочиш учун онлайн равишда муқобил дори номларидан фойдаланиш ҳолатларини ҳам аниқлади, бу амалиёт 2025-йилги тадқиқотда ҳам та'кидланган.

Дунё бо'йлаб ёшлар босим ва хавотирга дош бериш учун рецепт бо'йича бериладиган дориларга мурожаат қилаётгани ҳақида далиллар тобора ко'пайиб бормоқда. Хитойнинг дунёдаги фармацевтика ингредиентларининг асосий ишлаб чиқарувчиси сифатидаги ролини ҳисобга олсак, у ерда арзон рецепт бо'йича бериладиган дориларнинг мавжудлиги ажабланарли эмас.

Сяомеи ё'тални бостирувчи воситани сотиб олиш учун то'лиқ қутини уйига етказиб бериш учун бир неча марта босиш кифоя қилганини айтиб берди. "Сиз шунчаки харид қилиш платформаларига ИД рақамингизни киритишингиз ва уни то'г'ридан-то'г'ри сотиб олишингиз мумкин". Унинг ёшини ҳам о'з ичига олган миллий идентификация рақамига қарамай, у дори воситасини ҳеч қандай саволсиз сотилганини айтди. У ҳам арзон эди, 50 та таблетка ко'пинча бир доллардан арзон эди.

Расмий равишда, Хитой ноқонуний гиёҳванд моддаларга қарши курашда муваффақият қозонаётганга о'хшайди. 2025-йил учун расмий ма'лумотларга ко'ра, 35 ёшгача бо'лган янги аниқланган гиёҳванд моддалар исте'молчилари сони сезиларли даражада 41% га камайган. Бироқ, расмийлар рецепт бо'йича дори-дармонларни ното'г'ри ишлатиш кенг тарқалган муаммога айланиб бораётганини, айниқса, Хитойнинг Миллий гиёҳванд моддаларни назорат қилиш комиссияси яқинда э'лон қилган ҳисоботда огоҳлантирганидек, вояга етмаганлар орасида бу ко'пайиб бораётганини тан олишди.

Сяомеи о'зининг элит кимё дарсидаги ко'плаб о'қувчилар "мутлақо маг'луб бо'лганлар" каби ҳис қилмаслик учун рецепт бо'йича дори-дармонларни ҳаддан ташқари ко'п исте'мол қилиш усулларини муҳокама қилганликларини ма'лум қилди. У шундай тушунтирди: "Имтиҳонлардан о'тиш ва элит синфларда қолиш жуда қийин. Бизнинг мактабимизда элит синфлар чиқариб ташлаш тизимида ишлайди; агар сизнинг академик балларингиз пасайиб кеца, сиз синфдан ҳайдаласиз. Сиз муваффақияцизликка учраганингизда, ҳаётда ҳеч қандай имконият ё'қлигига ишониб, о'зингизни муваффақияцизликка учрагандек ҳис қиласиз".

Машҳур хитойлик социолог ва Макс Планк Ижтимоий Антропология институти директори Сян Биао бу босимнинг бир қисмини фарзандини келажак учун ягона умид деб биладиган ота-оналарга бог'лайди. Унинг қо'шимча қилишича, 2016-йилда тугаган о'нлаб йиллар давомида амалда бо'лган битта бола сиёсати туфайли ко'плаб оилаларда уларнинг барча умидларини оқлайдиган фақат битта бола бор.

"Хитойлик о'смирларни бошқалардан ажратиб турадиган нарса уларнинг изоляция қилинган муҳитидир. Улар мактабда камида то'ққиз ёки о'н соат вақт о'тказишади. Уларда ижтимоий муносабатларни ривожлантириш учун жуда кам имкониятлар, ҳаётнинг асл моҳиятини ко'риш учун жуда кам имкониятлар мавжуд." Бундан ташқари, Биао рецепт бо'йича бериладиган дориларни суиисте'мол қилиш ва о'зига зарар етказишнинг ко'пайиши о'ртасидаги бог'лиқликни кузатади. Масалан, ББС ко'плаб чат хоналарида ёшлар бир-бирларини "нимадир ҳис қилиш учун" о'зларини кесишга ундаганини та'кидлади.

О'рта мактабга кириш имтиҳонлари рақобатбардош бо'лгани сабабли, Сяомеи хавотирини энгиллаштириш учун бошқа дори қидирди. "Аммо хотирам тезда ёмонлашди", деди у. "Мен ҳеч нарсани аниқ эслай олмадим ва доимий равишда карахтликда яшадим." Бу дори одатда эпилептик тутқаноқлар ва нейропатик ог'риқлар учун буюрилади. Сяомеи чат гуруҳларидан бирида ён та'сирларни тасвирлаб берганида, улар бошқа ог'риқ қолдирувчи дорини таклиф қилишди. У бироз енгиллик топди, аммо тез орада юқори дозаларни талаб қилди.

Муҳим имтиҳондан бир неча ой олдин у ҳаддан ташқари ко'п миқдорда қабул қилди. 50 та таблетка исте'мол қилгандан со'нг, у ваҳимага тушди. "Жиддий бир нарса юз беришидан қо'рқардим, лекин ошқозоним ог'риганини истамадим, шунинг учун ота-онамга айтишдан олдин кутишни хоҳладим." Бироқ, унинг аҳволи шунчалик ёмонлашдики, у буни тан олишга мажбур бо'лди.

Ота-онаси қизларининг ёрдам со'раб қилган илтижоларига жавоб беришди. "Улар асосан мени шундай ко'риш қанчалик қайг'ули эканлигини айтишди. Улар мени койимадилар ёки танқид қилмадилар. Уларнинг ёндашуви юмшоқ эди." Хиаомеи учун бу ёндашув катта фарқ қилди.

Биао шундай деди: "Ко'п болаларга жуда ко'п э'тибор берилади, лекин улар қандай э'тибор беришни хоҳлашади, улар о'зларини қандай ҳис қилаётганликлари со'ралади. Улар о'зларини ёлг'из ёки стрессли ҳис қиладиларми? Ко'пинча Хитойда ота-оналар буни рад этиб, шунчаки кучлироқ бо'лиш кераклигини айтишади." У хулоса қилди: "Хитой жамиятида жуда баланд сигнал чалинмоқда. Катталар о'смир учун қандай жавобгар бо'лишни о'рганишлари керак. Оила сифатида очиқ суҳбатлашиш - бу, эҳтимол, ҳаётнинг энг фойдали қисмидир."

Мутахассисларнинг фикрича, ҳақиқий қийинчилик шу ерда. Рецепт бо'йича бериладиган дориларнинг онлайн савдосини бостиришнинг "қо'пол" ёндашуви о'рнига, ҳукумат руҳий саломатлик инқирози бо'лиши мумкин бо'лган нарсага э'тибор қаратиши керак. Хитойнинг Руҳий саломатлик бо'йича ко'к китоби учун 2023-йилда о'тказилган тадқиқот шуни ко'рсатдики, қарийб 95 миллион киши депрессиядан азият чекади, уларнинг 30% дан ортиг'и 18 ёшгача бо'лганлар.

Хитой ҳукумати о'смирлар учун руҳий саломатликни қо'ллаб-қувватлаш зарурлигини тан олди. Режаларга ҳар бир мактабда маслаҳат хоналари, ҳар бир округда камида битта касалхонада психиатрия хизматлари ва руҳий саломатлик бо'йича мутахассислар сонини ко'пайтириш киради. Мақсад 2030-йилга келиб бутун мамлакат бо'йлаб психологик ёрдам ва инқирозга аралашиш тизимини яратишдир. Давлат кенгаши бошланг'ич мактабларнинг 92% ва о'рта мактабларнинг 95% да энди маслаҳатчи борлигини ма'лум қилган ҳолда, ютуқлар сезиларли даражада бо'лди. Пекин каби ко'плаб йирик шаҳарлар руҳий саломатликни о'қув дастурига интеграция қилишни бошладилар.

Бироқ, болалар ва о'смирларга ихтисослашган тиббий психиатрларнинг сезиларли даражада етишмаслиги сақланиб қолмоқда. Британиянинг Тҳе Лансет тиббиёт журналида 2020-йилда чоп этилган тадқиқотда мамлакатда атиги 500 нафар малакали болалар психиатри борлиги, уларнинг ко'пчилиги Пекин ва Шанхай каби йирик шаҳарларда жойлашганлиги ко'рсатилган. Бу о'ттиз йиллик мисли ко'рилмаган ижтимоий ва иқтисодий о'згаришларни бошидан кечирган мамлакатда жиддий қийинчилик туг'диради.

Хитой Сяомейнинг ота-онаси бошидан кечирган воқеалар унинг келажакдаги келажагидан тубдан фарқ қилади. Унинг ота-онаси Коммунистик партиянинг ривоятига амал қилишган: тиришқоқлик билан ишланг, шунда сиз мукофотланасиз. Бугунги кунда, ҳатто юқори баҳолар ва университет дипломи билан ҳам, ёш катталар учун истиқболли келажак кафолатланмаган. Қаттиқ пандемия чекловларидан со'нг, Хитой иқтисодиёти тикланиш учун курашмоқда. Тахминан ҳар беш ёшдан биттаси иш топишда қийналмоқда ва оилалар харажатларини камайтирмоқда.

"Одамлар умуман олганда пессимистикроқ бо'либ қолишди", деб тан олди Биао ва бу хавотир катталарга ҳам тааллуқли эканлигини қо'шимча қилди. "Ота-оналар фарзандларида муаммо ко'рганликлари учун о'зларини чалкаш ва хавотирли ҳис қилишади, лекин улар бошқа алтернатива ко'рмайдилар. Агар фарзандимда муаммо бо'лса, бу дунёнинг охири. Агар фарзандим мактабда яхши о'қимаса, бу дунёнинг охири. Агар фарзандим мен билан гаплашмаса, бу дунёнинг охири. Менимча, биз болаларга ҳам, ота-оналарга ҳам ко'проқ э'тибор беришимиз керак."

Яхшиямки, Хиаомей ва унинг ота-онаси бу қийинчиликни муваффақиятли енгиб о'тишди. "Илгари ота-онам мени чиндан ҳам тушунишмасди ва жуда қаттиқ гаплар айтишарди. Мен ҳеч қандай ёрдамим ё'қдек ва о'зимни ёлг'из ҳис қилардим", деб эслади у. Бу унинг дозасини ошириб юбориши ва кейинчалик касалхонага ётқизилишидан кейин о'згарди. Улар уни тинглай бошладилар ва гаплаша бошладилар ва "ёнимда кимдир турганини билиш менга о'зимни жуда яхши ҳис қилишимга ёрдам берди", деди у. Бу қо'ллаб-қувватлаш ҳатто унга узоқ вақтдан бери қо'рққан кириш имтиҳонида яхши натижаларга эришишга ёрдам берди. "Мен уларнинг қо'ллаб-қувватлашига эга бо'лганимдан омадлиман", деб қо'шимча қилди у.

Ҳамма ҳам бундай қо'ллаб-қувватлашни топавермайди, *Лу Жингчан айнан шу ерда о'згариш қилишга умид қилмоқда. 22 ёшли йигит йиллар давомида депрессия билан курашди, рецепт бо'йича бериладиган дорилардан келиб чиқадиган эйфорияни енгишга ҳаракат қилди, бу эса то'рт йил ичида то'рттадан ортиқ дозани ошириб юборишга олиб келди. "Дорилар мени ақлдан озиш ёқасига олиб келди. Сиз гиёҳвандлик тубига чо'киб кетишингиз, сог'лиг'ингизни ё'қ қилишингиз мумкин", деб огоҳлантирди у.

У энди барча рецепт бо'йича бериладиган дориларни қабул қилишни то'хтатди ва вақтини ижтимоий тармоқларга баг'ишлади, бошқаларни эса бошламасликка чақирди. У шунга о'хшаш босимга дуч келаётган ёшларга қуйидаги маслаҳатни беради: "Умид қиламанки, сиз о'зингизни карахт қилиш учун дориларга муҳтож бо'лмасдан, ҳаётга юзма-юз келишингиз мумкин. Агар сиз дозани ошириб юборсангиз, мен сизга то'хташ учун жасорат бермоқчиман. Ишонаманки, ҳаётингиз яхшиланади. Ишонаманки, барчангиз бахт топасиз."

*Шахсларни ҳимоя қилиш учун исмлар о'згартирилди.