Хегсет АҚШ уруш олиб бораётган бир пайтда Пентагонни ларзага солмоқда - аммо бунинг баҳоси нима бўлади?
Ҳарбий соҳадаги тўнтариш Трампнинг иккинчи муддати меросини шакллантириши мумкин, деб ёзади Би-би-си мухбири Том Бейтман.
Хегсет АҚШ уруш олиб бораётган бир пайтда Пентагонни қайта шакллантирмоқда — аммо бунинг баҳоси қандай?
АҚШ армияси икки жабҳада кураш олиб бормоқда.
Биринчиси — Президент Дональд Трампнинг Ҳурмуз бўғозини Эрон назоратидан тортиб олишга қаратилган ҳаракати бўлиб, бу унинг Кўрфаздаги боши берк кўчага кириб қолган урушининг сўнгги босқичидир ва у бутун дунё бўйлаб АҚШ кучлари ҳамда техникасини ўзига тортмоқда.
Иккинчиси — ички маданий уруш бўлиб, унда Мудофаа вазири Пит Хегсет Пентагонда ваъда қилинган ислоҳотларни амалга оширмоқда. Бу эса кескин норозилик ва бир қатор истеъфоларга, жумладан, ўтган ҳафта АҚШ қуруқликдаги қўшинларини назорат қилувчи олий фуқаровий раҳбарнинг кетишига сабаб бўлди.
Бу тартибсизликлар Трампнинг иккинчи муддати меросини белгилаб бериши мумкин бўлган саволларни кун тартибига чиқарди. АҚШ армияси глобал хавфсизликка таҳдид соладиган даражага итариляптими? Ва бу ўзгаришлар Американинг бутун дунёдаги ажойиб иттифоқчилик тармоғини хавф остига қўймоқдами?
Ўтган душанба куни Пентагондан драматик хабарлар келди.
Унинг энг юқори мартабали сиёсий арбобларидан бири Дэн Дрисколл АҚШ армияси вазири лавозимидан истеъфога чиқди.
Дрисколл АҚШда, айниқса хорижда унчалик машҳур исм эмас. Аммо унинг кетиши муҳим аҳамиятга эга эди. Бу қалъасимон Пентагон ичида дунёдаги энг қудратли ҳарбий кучнинг келажаги учун бораётган ҳокимият курашидаги навбатдаги бурилиш бўлди.
Дрисколл ҳарбий ислоҳотларнинг суръати ва хусусияти борасида Хегсет билан бир неча бор тўқнаш келган эди. Унинг кетиши Хегсет томонидан лавозимидан четлаштирилган ёки суриб қўйилган юқори лавозимли мулозимларнинг узун рўйхатидаги сўнггиси бўлди.
Хавотирнинг чуқурлиги республикачи сенатор Том Тиллис — Трампнинг тез-тез танқидчиси — Хегсетни ишдан бўшатишга чақирганида яққол намоён бўлди. «Мен мамлакатимизга хизмат қилаётган жасур эркаклар ва аёлларнинг бундан кўра уқувсизроқ бошқарилишини ҳеч қачон кўрмаганман», деди у.
«Бу яхши хабар эмас. Биласизми, миллатимиз учун, армия учун», деди Трампнинг биринчи муддатида Миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчиси бўлиб ишлаган Ҳ.Р. Макмастер CBS телеканалига Дрисколлнинг кетиши ҳақидаги саволга жавоб берар экан. «Вазир Дрисколл армияни замон талабларига мослаштириш учун... модернизация кун тартибини илгари сураётган эди».
Дрисколлнинг истеъфоси фони АҚШ армиясининг жанговар шайлиги ҳақидаги саволларнинг марказига бориб тақалади. Дрисколл армия 21-аср урушларига тайёр бўлиши учун стандарт армия тузилмаларига дронларни қўшиш орқали зудлик билан модернизация қилишни хоҳлаган эди.
Унинг айтишича, Украинадаги уруш арзон дронлар ва ракетага қарши тизимлар АҚШ армиясининг улкан бюрократияси ва қиммат харидлар тизимига шубҳа туғдириши орқали жанг майдони қандай ўзгарганини кўрсатди.
Хабарларга кўра, Хегсет аслида ушбу модернизация ҳаракатларининг катта қисмини бошлаган, бироқ кейинчалик Дрисколл, шунингдек, унинг тез кенгайишини талаб қилаётган бошқа шахслар билан ихтилофга тушиб қолган.
Ўтган ҳафтадаги истеъфодан хабардор манбанинг айтишича, Дрисколл маъмурият ичида армиянинг шайлиги ва трансформацияси бўйича хавотирларни кўтарган, Дрисколлнинг сўзларига кўра, Хегсет бунга айнан масъул генералларни ишдан бўшатиш орқали «тўсқинлик қилган».
Ҳарбий-денгиз кучларининг истеъфодаги капитани ва Оқ уйнинг мудофаа сиёсати бўйича собиқ мулозими Жон Даффининг айтишича, Дрисколлнинг истеъфоси Хегсет муҳим бир пайтда ҳарбий раҳбариятни қанчалик «бўшатиб қўйганини» кўрсатди.
«Сиз модернизацияни ҳаракатлантирувчи [армия] вазирини, бош штаб бошлиғини ва бошқа юқори мартабали раҳбарларни йўқотсангиз, бу жуда кўп ноаниқликни келтириб чиқаради ва суръатни бузади», деди у.
«Раҳбарият даражасидаги бу ноаниқлик қўшинга ҳам таъсир қилади», дея қўшимча қилди армияда 30 йил хизмат қилган ва Обаманинг иккинчи маъмурияти даврида Оқ уйга қўшилишдан олдин АҚШ ҳарбий кемаларига қўмондонлик қилган Даффи.
Омма олдида эса Хегсет — Миллий гвардиянинг собиқ аскари ва Fox News шарҳловчиси — ўз вақтининг катта қисмини АҚШ армиясида маданий ўзгаришларни талаб қилишга бағишлади.
У «woke» (либерал) ташаббусларига чек қўйишга ва жангчиларнинг «самарадорлигини» чеклайдиган «аҳмоқона» жанг қоидаларини йўқ қилишга ваъда берди. У хилма-хиллик дастурларини бекор қилди, соқол қўйишни тақиқлади ва «Пентагон йўлакларида семиз генералларни» кўришдан шикоят қилди.
У Қуруқликдаги қўшинлар, Ҳарбий-денгиз кучлари ва Ҳарбий-ҳаво кучларини бошқарадиган олий ҳарбий офицерларни, шунингдек, камида йигирма нафар генерал, адмирал ва фуқаролик мудофааси мулозимларини, жумладан, АҚШ армиясининг энг кўп тақдирланган офицерларини кўпинча ҳеч қандай тушунтиришсиз лавозимидан четлаштирди ёки суриб қўйди.
Танқидчилардан бири раҳбариятдаги бу ўзгаришларни Президент Си Цзиньпиннинг Хитой армиясидаги сиёсий тозалашларига қиёслади, бу эса қўмондонлик тузилмаси ва жанговар шайликда жиддий бўшлиқларни қолдирган деб айтилади.
«Биз ҳам ҳарбий тозалаш олиб бормоқдамиз ва бу армиямизнинг ўз мажбуриятларини бажариш қобилиятига ҳақиқий таъсир кўрсатади», деди Обама президентлиги даврида 2009 йилдан 2012 йилгача Шарқий Осиё бўйича Пентагоннинг собиқ юқори лавозимли мулозими Майкл Шиффер BBC’га.
«[Хегсетнинг] уларни силкитиш усули... ҳеч қандай аниқ ҳал қилиш ёки юмшатиш йўлисиз жуда катта хавф-хатарни келтириб чиқармоқда», деди ҳозирда либерал «Америка тараққиёти маркази» таҳлил марказининг катта илмий ходими Шиффер.
Ўтган ҳафта Дрисколлнинг кетиши ҳақида сўралганда, Вице-президент Жей Ди Вэнс Хегсетни ҳимоя қилиб, у 40 йиллик бой берилган урушлар ва «ҳарбий муваффақиятсизликлардан» кейин маданиятни ўзгартириш зарурлиги борасида «қатъий фикрдош» эканини айтди.
«Пит келиб қилмоқчи бўлган нарса Америка Қўшма Штатларида жангчилик руҳини қайта тиклаш эди», деди Вэнс.
Оқ уй BBC’га берган баёнотида Президент Трамп «Вазир Хегсетга ва «Эпик ғазаб» операцияси (Operation Epic Fury), «Мутлақ қатъият» операцияси (Operation Absolute Resolve) ва «Ярим тунги болға» операциясидаги (Operation Midnight Hammer) муваффақиятлари ўз-ўзидан далолат берадиган бутун Мудофаа вазирлигига тўлиқ ишонади», деб маълум қилди.
Трамп Хегсетни қўллаб-қувватлашда давом этди, Signalgate каби можароларда унинг ёнида турди ва ўтган ой NBC News телеканалига берган телефон орқали интервьюсида уни «аслида менинг энг яхшиларимдан бири» деб таърифлади.
Трампнинг биринчи маъмуриятида Мудофаа вазирининг собиқ ўринбосари бўлган Эзра Коэн Хегсетнинг ислоҳотларини «янгича фикрлаш ва янада олдинга интилувчан муносабатни олиб кириш» деб атади.
Аммо ҳарбий раҳбарлар ўртасидаги хабар қилинган кескинлик ва Эрон билан боши берк кўчага кириб қолган вазият ҳал қилувчи паллада АҚШ армиясининг келажаги ҳақида саволларни туғдирди.
Трампнинг 28 февраль куни Эронга зарба бериш ҳақидаги буйруғи кейинги ойларда АҚШ ҳарбий ресурсларининг глобал миқёсда қайта тақсимланишига сабаб бўлди. Европа ва Осиёда сақланаётган АҚШ қуроллари Кўрфаздаги захираларни тўлдириш учун ушбу минтақалардан кўчирилди.
Халқаро алоқалар кенгашининг Германиядаги эксперти, профессор Лиана Фикснинг сўзларига кўра, Европа ҳозирда жиддий «акс таъсир»ни бошдан кечирмоқда.
Унинг айтишича, Трамп маъмуриятининг Эронга ҳужум қилишдан олдин НАТО ва европалик иттифоқчилар билан алоқа қилмагани муносабатларни қаттиқ ларзага келтирди ва АҚШнинг баъзи ҳарбий ресурсларини Европадан узоқлаштириш бўйича аллақачон амалга оширилаётган стратегик қарорни тезлаштирди, айниқса Трамп европалик иттифоқчилар етарлича ҳисса қўшмаётганидан шикоят қилган бир пайтда.
Профессор Фикснинг айтишича, бу контекстда Россия Президенти Владимир Путин Германия каби НАТО давлатларига қарши қуролли дронлар ёки қўпорувчиликни ўз ичига олган «гибрид» ҳужумларни кучайтирган. Россия ҳужумларни амалга оширганини рад этади.
«[Путин] кўраётган нарса Россияга босимни янада ошириш учун Қўшма Штатлар ва европаликларнинг бирлашган позицияси эмас... у уларнинг заифлашаётганини, Европада заифлик ойналари ва тирқишлари борлигини кўрмоқда», деди у BBC’га.
Ўтган ой Марказий разведка бошқармаси директори Жон Рэтклифф Москвага жуда ноодатий ташриф буюрди.
Хабар қилинишича, у Кремлни НАТОнинг қатъиятини синаб кўрмаслик ҳақида огоҳлантирган. Аммо шу билан бирга, Хегсетнинг Пентагондаги юқори лавозимли мулозимларидан бири Элбриж Колби Европада бўлиб, мамлакатларни ўз мудофааси учун кўпроқ маблағ сарфлашга ундаётган эди.
Вашингтон Германияда жойлашган 40 000 АҚШ аскаридан 5 000 тасини қисқартиришини эълон қилган эди, айни пайтда Байден давридаги ушбу мамлакатга узоқ масофали Томагавк (Tomahawk) ракеталарига эга АҚШ батальонини юбориш режасидан воз кечилмоқда эди.
Европадаги қисқартиришлар Трамп маъмуриятининг Эрон урушидан олдинги стратегиясига мос келади. У Тинч океани ва Вашингтоннинг Хитой билан рақобатини Американинг асосий миллий хавфсизлик муаммоси деб билади.
Аммо Эрон урушининг оқибатлари Трампнинг Европадан норозилигини кучайтирган ва АҚШнинг баъзи ҳарбий кучларини ушбу минтақадан узоқлаштиришни тезлаштирган бўлса-да, улар АҚШнинг Тинч океанидаги иштирокини зудлик билан кучайтирмади.
Аслида, Вашингтон у ердан ҳам ресурсларни тортди. Авиаташувчи кучлар Тинч океанидан Кўрфазга кўчирилди, жумладан USS Abraham Lincoln ва кейинроқ Японияда жойлашган USS George Washington.
Уруш Американинг муҳим ўқ-дорилар захираларини жиддий равишда тугатган деб ҳисобланади. Вашингтонда жойлашган Стратегик ва халқаро тадқиқотлар маркази (CSIS) маълумотларига кўра, АҚШ ўзининг 3000 талик Томагавк ҳужум ракеталари захирасининг тахминан учдан бир қисмини отган.
Унинг ҳаво ҳужумидан мудофаа ўқ-дорилари янада тезроқ суръатда ишлатилди, CSIS маълумотларига кўра, тахминан 2300 талик захирадан самолётлар, қанотли ва баллистик ракеталарни уриб тушириш учун ишлатиладиган 1500 га яқин Патриот (Patriot) тутиб олувчи ракеталари отилган.
Оқ уй матбуот котибининг биринчи ўринбосари Анна Келли Американинг «ҳарбий қудрати» «ҳар қачонгидан ҳам кучлироқ» эканини айтди.
«Америка Қўшма Штатлари армияси Бош қўмондоннинг барча стратегик мақсадларига ва ундан ташқарига хизмат қилиш учун етарлидан кўпроқ ўқ-дорилар, қурол-яроғ ва захираларга эга», деди у.
Шу билан бирга, Трампнинг собиқ мудофаа мулозими, ҳозирда Ҳудзон институти илмий ходими Эзра Коэн президент Эроннинг анъанавий ҳарбий таҳдидини камайтирганини айтди.
Эроннинг прокси гуруҳлари ҳар қачонгидан ҳам заифроқ, деди у ва кўп жойларда улар бутунлай йўқ қилинди, бу эса «президент ҳозирда минтақада Эроннинг бошқа нишонларига, жумладан, ядровий нишонларига ўз хоҳишига кўра зарба бериш учун қўшимча имкониятлар ва кучларга эга» деганини англатади.
Зарбалар ҳали ҳам яна содир бўлиши мумкин. Минг лаб аскарлар, жумладан 82-ҳаво-десант дивизияси, олти ойдан кўпроқ вақт олдин Яқин Шарққа юборилган эди ва бу сафарбарлик ҳозирда 2027 йилгача чўзилмоқда ва аниқ якуни кўринмаяпти.
Хегсет эса кемалардаги даҳшатли шароитлар ҳақидаги даъволарни қатъиян рад этди. Аммо бу баҳс Трамп ва Хегсет қимматга тушадиган, чўзилиб кетган урушда қатнашаётган бир пайтда Пентагонни ўзгартиришга ҳаракат қилаётганда дуч келаётган қийинчиликни акс эттирди.