«Хавфсиз болалик». Ўзбекистонда ўсмирлар болаларга зўравонлик ҳақида хабар беришга ёрдам берадиган платформани ишлаб чиқмоқда

"Хавфсиз болалик". Ўзбекистонда ўсмирлар болаларга зўравонлик ҳақида хабар беришга ёрдам берадиган платформа яратмоқда

Зўравонликка дуч келган болаларга бу ҳақда катталарга айтиб бериш ва ёрдам сўраш нередко қийин кечади. Ўзбекистондаги Xavfsiz Bolalik ("Хавфсиз болалик") лойиҳаси иштирокчилари тенгдошларига зўравонликни танишда ва хавфли вазиятда қаерга мурожаат қилиш мумкинлигини тушунишда ёрдам бермоқда. Ҳозирда жамоа сунъий интеллект қўлланилган аноним мурожаатлар учун платформа устида ҳам ишламоқда. Podrobno.uz мухбири Самарқанддаги Болалар фаровонлиги бўйича бутунжаҳон саммитида лойиҳа билан танишди ва ўсмирлар тенгдошларига қандай ёрдам бераётгани ҳамда бунда янги технологиялар қандай роль ўйнаши мумкинлигини билиб олди.

Ўсмирлар тенгдошларига қандай ёрдам бермоқда

Xavfsiz Bolalik лойиҳаси 2025 йилда ишга туширилган. Унинг иштирокчилари — зўравонликдан ҳимояланиш ҳақидаги ахборотни болалар учун янада ҳамёнбоп қилишга интилаётган ўсмирлардир.

Жамоа вакиллари Азамбек Ўрмонбеков ва Лайло Ҳасанованинг сўзларига кўра, ҳозирда лойиҳага 50 га яқин кўнгилли жалб қилинган. Улар мактаб ўқувчилари ва болалар муассасалари тарбияланувчилари билан учрашувлар ўтказиб, зўравонликнинг турли шакллари ҳақида сўзлаб беришади ва бола хавфли вазиятга тушиб қолса ёки шундай ҳолатга гувоҳ бўлса, қаерга мурожаат қилиш кераклигини тушунтиришади.

Жамоа маълумотларига кўра, лойиҳа бешта мактаб ва бешта муассасадаги уч мингдан ортиқ болани камраб олди. Учрашувлар чоғида кўнгиллилар болаларнинг ўзи зўравонлик муаммосини қандай қабул қилишини ва ёрдам сўраб мурожаат қилишга тайёрми-йўқлигини ҳам аниқлайдилар.

Жамоа тақдим этган сўровнома натижаларига кўра, иштирокчиларнинг ярмига яқини зўравонликни оилавий иш деб ҳисоблайди. Шу билан бирга, сўралганларнинг атиги 1–3 фоизи шундай вазиятда ижтимоий хизматларга ёки ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига мурожаат қилишини айтган.

Болалар содир бўлган воқеа ҳақида айтиб беришга юрак ютолмаслигининг сабаблари орасида лойиҳа иштирокчилари уларга ишонмасликлари ёки сўзларини жиддий қабул қилмасликларидан қўрқишни, шунингдек, қаерга мурожаат қилишни билмасликни тилга олишмоқда.

Нима учун болаларга ёрдам сўраш қийин

Муаммо фақат боланинг катталар реакциясидан қўрқиши билан чекланиб қолмайди. Болалар ҳар доим ҳам қайси ҳаракатлар зўравонлик деб ҳисобланишини, хавфли вазиятда ўзини қандай тутиш кераклигини ва кимга мурожаат қилиш мумкинлигини тушунавермайдилар.

"Кўпчилик болалар учун зўравонлик мавзуси нотаниш бўлиб қолмоқда. Бошида улар бу ҳақда норозилик билан гапиришади ва кўпинча хавфли вазиятларда қандай муносабат билдиришни билишмайди", — деди Азамбек Ўрмонбеков.

Лойиҳа иштирокчиларининг фикрича, бола учун катталарга қараганда тенгдошига очилиш осонроқ бўлади. Шунинг учун ўсмирлар нафақат ахборот улашишга, балки болалар мураккаб вазиятларни муҳокама қилишлари ва ёрдам олишнинг мавжуд усуллари ҳақида билиб олишлари мумкин бўлган майдон яратишга ҳаракат қилмоқдалар.

Бу муаммо фақат жисмоний зўравонликка тегишли эмас. Турли мамлакатлардаги болаларни ташвишга соладиган мавзулар орасида интернетдаги таъқиблар, кибербуллинг, тенгдошлар томонидан бўладиган тазйиқ ва уйдаги хавфсизлик ҳам айтиб ўтилади.

Тақдимот иштирокчиларининг сўзларига кўра, БМТ иштирокида ўтказилган халқаро консультацияларда 110 та мамлакатдан, шу жумладан Ўзбекистондан 1 700 га яқин бола иштирок этди. Уларнинг истаклари орасида муаммолар ҳақида онлайн хабар бериш имконияти ва катталарнинг болалар сўзларига жиддий қарашга тайёрлиги бор эди.

Сунъий интеллектга эга платформа қандай ишлайди

Лойиҳанинг кейинги босқичи — болалар зўравонлик ҳолатлари ҳақида аноним равишда хабар беришлари ва ёрдам сўраб мурожаат қилишлари мумкин бўлган платформани яратишдир. Жамоа бунинг учун сунъий интеллектдан фойдаланиш имкониятини кўриб чиқмоқда.

Бола чат-бот орқали хабар юбориши мумкинлиги назарда тутилмоқда. Tизим мурожаатни олдиндан баҳолайди, шундан сўнг кейинги ҳаракатларни белгилай оладиган ижтимоий ходим ишга уланади.

Ҳозирча платформа ишлаб чиқилиш босқичида. Унинг амалий самарадорлиги нафақат техник имкониятларга, балки мурожаатларни қайта ишлаш, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ва ахборотни мутахассисларга узатиш қандай ташкил этилишига ҳам боғлиқ бўлади.

Сунъий интеллект профессионал ёрдамнинг ўрнини босмаслиги керак. Шу каби вазиятларда мурожаат эътиборсиз қолмаслиги ва бола вазиятни баҳолай оладиган ҳамда зарур чораларни кўра оладиган инсондан ёрдам олиши муҳимдир.

"Сунъий интеллект болаларни ҳимоя қилиш учун фойдали восита бўлиши мумкин, аммо энг муҳими — катталар уларни эшита олишидир", — деб таъкидлади Лайло Ҳасанова.

Тақдимот чоғида Ўзбекистондаги болалар омбудсмани фаолиятига оид маълумотлар ҳам келтирилди. Сўзга чиққанларнинг сўзларига кўра, 2024 йилда идорага 1 064 та мурожаат келиб тушган бўлиб, улардан фақат 24 таси бевосита болалардан тушган. Тақдимотда ушбу рақамларнинг манбасига аниқлик киритилмаган.

Нима учун ягона технологиянинг ўзи етарли эмас

Аноним платформа муаммо ҳақида хабар беришнинг қўшимча усулига айланиши мумкин, аммо унинг ўзи бола зарур ёрдамни олишига кафолат бермайди. Бунинг учун мутахассислар, мурожаатларга муносабат билдиришнинг тушунарли тартиби ва болаларнинг ўз сўзлари эътиборсиз қолмаслигига бўлган ишончи зарур.

Профилактика ҳам кам аҳамиятга эга эмас. Болаларга зўравонликни қандай таниш, ёрдамни қаердан излаш ва нима учун хавфли вазият билан ёлғиз қолмаслик кераклигини тушунтириш зарур. Катталар эса, ўз навбатида, болани эшита олиш ва унинг кечинмаларини қадрсизлантирмаслик маҳоратига эга бўлишлари муҳим.

Ишнинг мумкин бўлган йўналишлари орасида — ўзаро ёрдам гуруҳлари, фойдаланиш мумкин бўлган мурожаат каналлари, педагоглар ва бошқа катталарни ўқитиш, шунингдек, болаларнинг ўзлари хавфсизлигига тааллуқли қарорларни ишлаб чиқишда иштирок этишидир.

Xavfsiz Bolalik ўсмирларнинг маърифий ишларини ва зўравонлик ҳақидаги мурожаатлар учун рақамли восита ғоясини бирлаштиради. Ҳозирда жамоа кўнгиллилик фаолиятини ривожлантирмоқда ва платформани ишлаб чиқмоқда. Кейинги муҳим қадам — ушбу ташаббуслар амалиётда қандай ишлашини ва болалар мурожаатдан сўнг реал ёрдамни қай тарзда олишлари мумкинлигини кўрсатишдир.