X-planes: Дронларнинг янги даврида уларга эҳтиёж борми?

X-самолётлар: Дронларнинг янги даврида уларга эҳтиёж борми?

X-59 нинг узун бурни самолётнинг товуш зарбасини камайтиришга мўлжалланган

АҚШ осмонида ғайриоддий ва ҳайратланарли реактив самолёт учмоқда. Унинг бурни чумолихўрникига ўхшайди, қисмлари бошқа самолётлардан олинган, кабинаси эса шу қадар орқада жойлашганки, учувчи қаерга кетаётганини билиш учун камерага таяниши керак.

Ушбу машина, X-59, авиация келажагини ифодалаши мумкин.

X-59 нинг ғайриоддий шакли товуш зарбалари муаммоси туфайли юзага келган. Реактив самолёт товуш тўсиғини енгиб ўтганда ҳосил бўладиган зарба тўлқини Concorde самолётини фақат денгиз йўналишлари билан чеклаб қўйган ва унинг АҚШ бўйлаб сердаромад парвозларига тўсқинлик қилган эди.

Эндиликда Nasa X-59 нинг узайтирилган бурни ёрдамида ўта товуш тезлигидаги зарбаларни сезиларли даражада пасайтириб, ушбу муаммони ҳал қилмоқда.

Ғайриоддий кўринишидан ташқари, X-59 ажойиб тарихга эга. Бу Nasa нинг 1947 йилда товуш тўсиғини биринчи бўлиб енгиб ўтган Bell X-1 самолёти билан бошланган экспериментал самолётлар туркумининг энг янгисидир.

Дастурни назорат қилувчи, Nasa нинг 43 йиллик фахрийси Питер Коэн X-самолётларнинг 80 йиллик мантиқини шундай тушунтиради: "Бизнинг ёндашувимиз — парвоз маълумотлари билан исботламоқчи бўлган кичик мақсадларни танлаш ва шу битта вазифа учун фюзеляж яратишдир".

X-самолёт ғояси "мақсадларни минималлаштиришдан иборат, мақсадлар қанчалик кўп бўлса, лойиҳа шунчалик қимматга тушади". X-59 учун мақсад шунчаки товуш зарбаларини арзон йўл билан бостиришдир, холос.

1947 йилда афсонавий синовчи-учувчи Чак Йегер томонидан товуш тўсиғидан ўтказилган X-1 билан Nasa .50 калибрли ўқ товушдан тезроқ ҳаракат қилишини билар эди. Шунинг учун кичик, калта самолёт қанотли ўқ шаклида лойиҳалаштирилган.

Орадан атиги 20 йил ўтиб, X-15 ракета-самолёти — B-52 бомбардимончи самолётидан ташланадиган кичик қанотли цилиндр — товуш тезлигидан 6,7 баравар юқори тезликка (соатига 4520 миль) ва коинот чегарасига етди. Бу Space Shuttle учун жуда муҳим бўлган иссиқликка чидамли материалларга йўл очишга ёрдам берди.

Nasa ўта товуш тезлигидаги зарба самолётнинг узайтирилган бурни орқали юмшатилиб, пасайтирилганда одамлар буни қандай қабул қилишини аниқлаш учун X-59 парвозлари билан бир қаторда ижтимоий сўровлар ҳам ўтказмоқда.

"Биз одамлар учун кундалик ҳаётда қандай даражадаги товуш зарбаси мақбул эканини аниқламоқчимиз", дейди Коэн. Унинг фикрича, самолёт Мах 1 тезлигидан (авиакомпанияларнинг крейсерлик баландлигида тахминан соатига 660 миль) ўтганда, унинг овози "кўчанинг нариги томонида машина эшиги ёпилганидек" эшитилади.

Кабинаси ва катапульта ўриндиғи T-38 ўқув самолётидан, шассиси F-16 қирувчисидан ва двигатели F-18 дан олинган ушбу самолёт-пазл Lockheed Martin томонидан Nasa учун йиғилган.

Учувчи рўпарасидаги экранга тасвир узатувчи камера олдинга кўриниш йўқлигини қоплаш учун компьютерда тасвирни лаҳзалик қайта ишлаш тизимидан фойдаланади. У илк бор 2025 йилда учди ва ҳозирда АҚШнинг танланган шаҳарлари узра товуш тўсиғини енгиб ўтмоқда.

Аммо нисбатан арзон дронлар тез суръатлар билан ривожланаётган — айниқса Украинанинг Россияга қарши урушида — ҳозирги дунёда X-самолёт лойиҳаларига ҳали ҳам эҳтиёж борми?

Nasa нинг ўзи ҳам учувчисиз X-59 вариантини кўриб чиққан эди. Аммо дронлар ҳар доим ҳам арзонроқ танлов бўлавермайди.

Учувчини олиб ташлаш робот-самолётни аҳоли пунктлари узра юқори тезликда учириш учун сертификатлаш харажатлари ва мураккаблигини оширган бўларди.

Бундан ташқари, X-59 товуш тўсиғини ёриб ўтувчи йўловчи самолётига ўхшаши учун етарлича катта бўлиши керак эди, бу эса кабина учун ҳам жой яратди.

Nasa учувчисиз X-самолётларга бегона эмас. Қанот ва фюзеляжни ягона кўтарувчи корпусга бирлаштирган йўловчи самолётининг кичрайтирилган модели бўлган X-48 2007 йилда учган.

Қанотлари кенглиги 20 фут бўлган кичик X-48 учун кичик ўлчам идеал эди, чунки бу дастурни бюджет доирасида ушлаб туришга имкон берди.

"Келажакдаги X-самолётлар учувчисиз бўлиши эҳтимоли юқори", дейди Коэн ва муҳим шартларни қўшимча қилади: "агар биз тадқиқ қилаётган технология учувчиликка тегишли бўлмаса ёки учувчили вариант иқтисодий жиҳатдан самаралироқ бўлмаса".

Крэнфилд университетининг Самолётларни синаш ва баҳолаш профессори Гай Граттон учувчили синов самолётлари даври ўтди деган фикрдан ғазабланади.

"Баъзи доираларда дронлар ҳамма нарсани қила олади деган ишонч бор. Украинада дронлар билан ажойиб ишлар қилинди, лекин агар сиз одамларни ташимоқчи бўлсангиз, осон йўлларни излай олмайсиз".

Граттон енгил самолётларни синовдан ўтказган ва жараёнда инсон омилининг аҳамиятини таъкидлайди. "Учувчиларсиз сиз жуда кўп нарсани йўқотасиз, учувчи аниқлай оладиган сабоқларни ўтказиб юборасиз, бундан ташқари, дронни синаш учун ерда тўрт баравар кўп одам талаб қилиниши мумкин".

Дрондан келаётган сигналларни кузатиш учун зарур бўлган ходимлар билвосита харажат ҳисобланади, бу эса айрим учувчили X-самолётларни нисбатан ҳамёнбоп сақлаб қолишга ёрдам беради.

Буюк Британия ҳам ўз технология синов майдончаларини учирган ва Крис Йео бир вақтлар улардан бирининг учувчи ўриндиғида ўтирган. Экспериментал самолёт дастури (EAP) 1946 йилда Ланкаширдан учган ва Typhoon қирувчиси учун асосий тизимларни синовдан ўтказган.

Йео EAP нинг X-самолётлар билан умумий жиҳатларини эътироф этади. "Уларнинг барчаси парвознинг қайсидир жиҳатини тадқиқ қилади ва дизайн тўғри ишлаётганини кўрсатади. Кўп одамлар бирор нарса қила олишини айтади, лекин сиз унинг ишлашини фақат дизайн синовдан ўтказилиб, сертификатланганидан кейингина биласиз".

Йеонинг EAP парвозларидан қирқ йил ўтиб, Буюк Британиянинг янги технология намойишчиси шаклланмоқда. BAE Systems учун лойиҳани бошқараётган Тони Годболд уни "авлодимизнинг X-самолёти" деб атайди.

Ушбу BAE Systems лойиҳаси 2030-йилларда учиши кутилаётган қирувчи самолёт — Глобал жанговар авиация дастурига (GCAP) татбиқ этилиши мумкин бўлган ғояларни синаш учун Буюк Британиянинг 100 та етказиб берувчисини, жумладан Rolls-Royce ни бирлаштиради. Технология намойишчиси мавжуд Typhoon двигателларидан фойдаланади ва 2028 йилда учиши режалаштирилган.

Бу Буюк Британиянинг малакали тезкор реактив синовчи-учувчиларининг кичик гуруҳи орасида катта ҳаяжонга сабаб бўлди. Годболднинг айтишича, уларнинг деярли барчаси, тахминан 14 киши, самолётни симуляторда учириб кўришган.

Аэрокосмик соҳадаги кўпчилик учун инсон омили ҳали ҳам Йегер давридагидек муҳим аҳамиятга эга. "Компьютерлар ва симуляторларда кўп нарсани моделлаштириш мумкин, аммо синовчи-учувчиларнинг тажрибаси вазият жиддийлашганда намоён бўлади, биз фақат уларнинг фикр-мулоҳазаларини олганимиздагина ҳақиқий хулоса чиқарамиз", деб тан олади Годболд.

Бу самолётларнинг сиёсий томони ҳам бор. Годболднинг айтишича, унинг самолёти Буюк Британиянинг Италия ва Япония билан қўшма лойиҳа бўлган GCAP га содиқлигини кўрсатади. "Бу бизнинг ушбу соҳада жиддий эканимизни исботлайди".