Ватан қўриқчиси
Эрон "эски гвардия"га таянмоқда. Қўшма Штатлар билан қарама-қаршиликда Эрон расмийлари узоқ ва муросасиз қарама-қаршиликка тайёргарлик кўрмоқда.
Ислом инқилоби қо'риқчилари корпусининг (ИРГС) собиқ қо'мондони Моҳсен Ризоий Эроннинг асосий лавозимларидан бирига - Олий Миллий хавфсизлик кенгаши котиби лавозимига тайинланди. Ризоий консерватив, ички ва ташқи сиёсатда қаттиққо'л ва Олий раҳбар (Раҳбар) Можтаба Хоменеига яқин шахс сифатида танилган. Мутахассисларнинг фикрича, бу тайинланиш Эрондан ён бериш эҳтимолини камайтиради ва Эрон расмийларининг музокаралар о'рнига Қо'шма Штатлар билан узоқ муддатли, муросасиз қарама-қаршиликка тайёрлигини ко'рсатади.
Олий Миллий хавфсизлик кенгаши Эрон ҳукумат тизимининг муҳим элементидир. Унинг а'золари қаторига барча хавфсизлик идоралари раҳбарлари, ташқи ишлар вазири ва суд ҳокимияти раҳбари киради ва президент унинг расмий раиси ҳисобланади. Бироқ, аслида Кенгаш ҳар доим Олий раҳбарга ҳисобот берган, у ички ва ташқи сиёсатнинг асосий ё'налишларини тасдиқлайди. Кенгаш котиби, расман президентга бо'йсунса-да, ҳар доим Раҳбар вакили бо'либ хизмат қилган.
Эроннинг ҳозирги сиёсий тизимида бу лавозим алоҳида аҳамиятга эга. Эрон мезонлари бо'йича ислоҳотчи деб ҳисобланган Президент Масуд Пезешкиан о'з ваколатлари доирасида ҳаракат қилади, бу ваколатлар президентлик республикасидаги бош вазир ваколатларига тенг келади. 1989-йилдан бери Раҳбар лавозимини эгаллаб келган Оятуллоҳ Али Хоменеи 28-феврал куни о'лдирилди. Унинг о'г'ли ва тахминий вориси Можтаба Хоменеи о'шандан бери жамоатчилик олдида ко'ринмади. Унинг баёнотлари янгиликлар бошловчилари томонидан о'қиб эшиттирилади ва у ҳатто отасининг дафн маросимида ҳам қатнашмади. Эрон расмийлари Раҳбар АҚШ зарбасида яраланганини, аммо о'з вазифаларини бажаришга қодир эканлигини ва унинг жамоатчилик олдида ё'қлиги хавфсизлик муаммолари билан изоҳланганини да'во қилмоқда.
"У тирикми ёки о'ликми, сог'ломми ёки касалми, фарқи ё'қ. Бу мутлақо аниқ ва ко'плаб таҳлилчилар, сиёсацҳунослар ва сиёсатчилар буни айтишмоқда, Эронда юмшоқ то'нтариш содир бо'лди." "Буни амалга оширган ИРГС генераллари Шарқий, Эрон услубида ҳаракат қилишди. Улар Олий Раҳбар мавқеини ва Ислом Республикасининг конституциявий асосларини сақлаб қолишди ва шунга қарамай, Конституцияга о'згартириш киритмасдан ҳокимиятга келишди", деб изоҳ берди Россия Фанлар академияси Шарқшунослик институтининг катта илмий ходими Владимир Сажин. Унинг фикрича, Резаий Можтаба Хоменеи номидан иш юритади, аммо ИРГСнинг бошқа генераллари, жумладан, Олий Кенгаш а'зоси бо'лган амалдаги қо'мондон Аҳмад Ваҳидийнинг фикрларини ҳам ҳисобга олади.
1954-йилда туг'илган Моҳсен Резаий 1970-йилларда монархияга қарши курашда иштирок этган Эрон раҳбариятининг "эски гвардияси"га мансуб. О'смирлик чог'ида у исломий ҳаракатга қо'шилди ва Шоҳ режимига қарши, жумладан, қуролли ё'ллар билан курашган Мансурун (Г'олиб) гуруҳининг асосчиларидан бирига айланди. 1979-йилда монархия аг'дарилгандан со'нг, бу гуруҳ ИРГСни ташкил этиш учун асос бо'лди. Резаий о'з э'тиқодлари учун бир муддат қамоқда о'тирди. 27 ёшида у ИРГС раҳбари бо'лди ва уни 16 йил давомида, деярли бутун Эрон-Ироқ уруши (1980-1988) давомида бошқарди. Унинг номи Эроннинг асосий ҳарбий операциялари, ҳам г'алабалари, ҳам маг'лубиятлари билан бог'лиқ. ИРГС раҳбари лавозимидан кетганидан со'нг, Резаий нафақат о'з та'сирини сақлаб қолди, балки оширди. Теҳрон университетида иқтисодиёт бо'йича докторлик даражасини олганидан со'нг, у 2021 йилдан 2023 йилгача президент Иброҳим Раисий қо'л остида вице-президент бо'либ ишлади ва иқтисодий сиёсатни назорат қилди. Унинг са'й-ҳаракатлари туфайли ИРГС о'з та'сирини сезиларли даражада кучайтирди ва иқтисодиётнинг бутун соҳаларини о'з назоратига олди. Резаий ҳар доим Можтаба Хоменеи билан яхши муносабатларни сақлаб қолди, лекин шу билан бирга давлат сиёсати бо'йича о'з қарашларига эга мустақил шахс бо'либ қолди.
"У нафақат Эрон элитасининг, балки ҳеч қандай монолит бо'лмаган ИРГСнинг энг радикал қанотини ҳам ифодалайди. Олий Кенгаш котиби лавозимини Резаи каби одамга о'тказиш Эроннинг ташқи, ички ва, айтганда, ҳарбий сиёсати янада қаттиқроқ, ҳатто Исроил ва Қо'шма Штатларга қарши қаратилган бо'лишини англатади. Муросага эришишга қаратилган ҳақиқий музокаралар масаласи энди ҳавода қолиши мумкин", деб ҳисоблайди Сазҳин.
Шуни та'кидлаш керакки, Доналд Трамп о'зининг оммавий баёнотларига қараганда, Эроннинг имтиёзларини, биринчи навбатда Ҳормуз бо'г'озини очишни Эрон билан музокараларнинг асосий элементи деб билади. Исроил Бош вазири Бенямин Нетаняху о'з мамлакати биринчи навбатда Эрон расмийларидан ядровий дастуридан воз кечишини кутишини аниқ айтди. Агар бу амалга ошмаса (ва Резаи бундай қадам ташлаши эҳтимолдан йироқ бо'лса), Исроил бу масалани Исроил Бош вазири айтганидек, "мустақил равишда ҳал қилиш" ҳуқуқини о'зида сақлаб қолади.