УзТендер: давлат харидлари ғолибларининг ярми — янги компаниялар, 33 фоиз контрактни эса 161 компания олди

УзТендер: давлат харидлари ғолибларининг ярми — янги компаниялар, контрактларнинг 33 фоизини эса 161 компания олди

Сўнгги 12 ой давомида Ўзбекистон давлат буюртмачилари xarid.uzex.уз, etender.uzex.уз ва бошқа майдончалардаги тендерлар якунига кўра 60,6 трлн сўмлик 75 123 та контракт тузди. Уларни 11 947 та компания қўлга киритди, шундан 6268 таси (52%) олдинги икки йилда бирор марта ҳам ғолиб бўлмаган эди. Контрактларнинг ярми 50 млн сўмдан арзон: булар кичик фирма ҳам бемалол кураша оладиган буюртмалардир. УзТендер бу пулни ким ва қандай олаётганини кўриб чиқди ва “ўзиникига ёзилган” лотни ариза топширишдан олдин таниб олиш учун еттита қизил байроқни жамлади.

Бир йиллик медиан контракт — 51 млн сўм. Контрактларнинг 50 фоизи 50 млн, 68 фоизи 200 млн сўмдан арзон. Йирик қурилишлар статистикада сезиларли ўрин эгаллайди, аммо буюртмалар сони бўйича бозор кичик ва ўрта етказиб беришлардан иборат: канселярия моллари, ёнилғи, таъмирлаш, лойиҳа ишлари, озиқ-овқат, мебел.

Ҳозирда 2,3 трлн сўмлик 3858 та лот очиқ турибди, уларнинг учдан икки қисми — 50 млн сўмгача. Ҳар иш куни қарийб 570 та янги лот чиқади.

Буюртмалар кўп ва ғолиблар ойдан-ойга алмашиб турадиган тоифалар ҳам бор: бозор икки-учта компания ўртасида бўлиб олинмаган. Бир йилда лойиҳа ва муҳандислик хизматларида 1165 та компания 17 422 та контракт олди, медиана — 32 млн сўм. Электр ускуналарида 378 та компания 2112 та контракт олди, медиана — 30 млн. Бундай категорияларда янги компания кўпинча ўзининг биринчи шартномасини қўлга киритади.

11 947 та ғолиб компаниянинг 6268 таси олдинги 24 ойда бирорта ҳам ғолиб бўлмаган: ҳар иккинчи компания харидлар бозорига яқинда кириб келган.

Иккинчи томони ҳам бор: бир йилда 50 ва ундан кўп ғалаба қозонган 161 та компания барча контрактларнинг 33 фоизини олди. 10 ва ундан кўп марта ғолиб бўлган компаниялар ғолибларнинг 12 фоизини ва контрактларнинг 66 фоизини ташкил этади. 5292 та компания эса атиги бир марта ғолиб бўлиб, шартномаларнинг 7 фоизига эга бўлган.

Компанияларнинг 12 фоизи контрактларнинг учдан иккисини олади: ғалабалар сони бўйича компаниялар улуши ва контрактлар улуши

Харидларда таниш-билишлик бор ва буни инкор этиш — аҳмоқлик. Аммо 7 фоиз ва 33 фоиз ўртасидаги фарқнинг катта қисмини таниш-билишлик эмас, жараён тушунтиради: ўнлаб ғолиб бўлган компаниялар ҳар ҳафта ариза топширади. Улар лотни эълон қилинган куниёқ кўради, ҳужжатлар пакети тайёр, нарх коридорини билади. Мингта лотдан уч юзтасини танлайди, юзтасида қатнашади, ўнтасида ютади. Бу жараён бозорни ҳар куни кузатадиган ҳар кимга очиқ.

“Ўзиники учун ёзилган” тендер — шартларидан фақат олдиндан маълум битта етказиб берувчи ўта оладиган харид. Иштирокчилар сони ҳеч нарсани англатмайди: ҳалол лотда ҳам, келишилган лотда ҳам учтадан бўлиши мумкин. Бошқа белгилар муҳимроқ бўлиб, уларнинг бари ариза топширишдан олдин сезилади.

Буюртмачи контрактларининг катта қисмини битта етказиб берувчи олади.

Мисол: Эйвалек махсус темир бетон АЖ бир йилда 34 та етказиб берувчи билан 583 та контракт тузди. Шулардан 323 таси, яъни 55 фоизи, битта компанияга кетди, учта етказиб берувчи эса биргаликда 80 фоизини олди.

Битта буюртмачи етказиб берувчиларининг консентрацияси: буюртмачи саҳифасида бу шундай кўринади

Бу ҳар доим ҳам қоидабузарлик эмас: айрим буюртмачиларнинг ихтисоси тор, бозорда икки-учта етказиб берувчи бор. Аммо контрактларнинг 80 фоизи икки йил кетма-кет битта фирмага кетаётган бўлса, аризага бир ҳафта вақт сарфлашдан олдин имкониятни ҳушёр баҳолаш керак. Йилига 20 ва ундан кўп контракт тузадиган 375 та буюртмачининг ҳар саккизинчисида битта компания контрактларнинг ярмидан кўпини, ҳар ўн олтинчисида эса тўртдан уч қисмини ва ундан кўпини олади.

Ҳар саккизинчи йирик буюртмачида битта етказиб берувчи контрактларнинг ярмидан кўпини олади

Товарни тавсифламайдиган, балки рақобатчиларни четлаштирадиган талаблар.

Оддий етказиб бериш учун ўнлаб мутахассислардан иборат штат, “ёки муқобили” сўзларисиз аниқ бир марка, мамлакатда фақат битта ишлаб чиқарувчида бор бўлган сертификат.

Гаров бу тоифа учун одатдагидан анча юқори бўлади.

Бўлим бўйича медиана 1 фоиз бўлганда, ариза таъминотини буджетнинг 3 фоизи миқдорида белгилаш етказиб беришни эплай олмайдиганларни эмас, балки бўш маблағи бўлмаганларни четлатади.

Бажариб бўлмайдиган етказиб бериш муддати.

Шартномадан кейин бир кунда ускуна етказиб бериш фақат лот ҳақида олдиндан билган, ҳаммаси тайёр бўлганнинг қўлидан келади.

Лот керакли компания ғолиб чиққунича қайта эълон қилинаверади.

Савдо бўлмай қолади ёки бошқа компания ютади, лот эса ўша шартлар билан қайта эълон қилинади. Кўпинча бу шунчаки тор бозордир, аммо биринчи белги билан биргаликда бу аниқ сигнал ҳисобланади.

Олдинги сиклларда бу буюртмачида битта иштирокчи бўлган.

Йилдан-йилга битта компания келаётган бўлса, у ерда рақобат кутилмайди.

Ариза топшириш учун уч кундан кам муддат.

Бир йилда лотларнинг 36 фоизида ариза тайёрлашга уч кундан кам вақт берилган, медиана — 4,2 кун. Баъзан бу шошилинч эҳтиёж. Аммо янги ҳужжатлар пакетини икки кунда йиғиб бўлмайди ва буюртмачи буни билади.

Битта белгининг ўзи ҳукм эмас. Аммо иккитаси биргаликда бўлса — бу лотни четлаб ўтишга асос бўлади. Буюртмачидаги консентрация, қайта эълон қилиш, гаровнинг бўлим медианасига нисбати, дисквалификация қилувчи талаблар ва топшириш муддати УзТендеръда ҳар бир лот бўйича автоматик равишда ҳисобланади, ўтган сикллар ва етказиб бериш муддатларини текшириш эса яқин ойларда қўшилади.

Буюртмачи бошланғич нархни эълон қилади, иштирокчилар ўз нархини таклиф қилади. Янги компаниянинг хатоси — “аниқ ютиш учун минус ўттиз бериш”. Бошланғич нархи маълум 35 минг харид бўйича бир йиллик маълумотлар: 14 фоизида ғолиб роппа-роса бошланғич нархни таклиф қилган, яна 46 фоизида — ундан 1−5 фоиз пастини. Медиан чегирма — 5 фоиз, 15 фоиздан катта чегирмалар эса харидларнинг атиги 7 фоизида.

Савдо деярли бўлмайдиган тоифалар ҳам бор: активларни баҳолашда бир йилда 1371 та харид, 74 та етказиб берувчи ва ҳар тўртинчи харид роппа-роса бошланғич нархда ёпилган. Минус ўттиз берган эмас, аризани ўз вақтида топширган ва талаблардан ўтган ғолиб чиқади.

Амалий мўлжал — ўхшаш харидларда ғолиб нархининг медианаси ва тўртдан уч қисми кирадиган диапазон. Лот карточкасида: буджет 18 млн сўм, 500 та ўхшаш харид бўйича медиана 15 млн, одатий диапазон 10−25,3 млн — демак, нарх бозор даражасида ва демпинг керак эмас.

Лот бўйича бозор маълумотлари: ўхшаш харидларда ғолиб нархининг медианаси ва диапазони

Лотларнинг ярми беш кундан кам очиқ туради. Майдончага сешанбада кирадиган компания ўз соҳасидаги лотларнинг ярмини кўрмайди: улар чоршанба эълон қилиниб, жума ёпилади. Элликта контрактли ғолиб ҳаммасини кўради, чунки эълон заҳоти билдиришнома олади. 7 фоиз ва 33 фоиз ўртасидаги фарқ шу ерда бошланади.

Давлат тендерларининг 2026-йил 18-сентабрга қадар бўлган 12 ойлик очиқ натижалари: 75 987 та контракт, шулардан 75 123 тасининг нархи маълум, 11 947 та ғолиб, 4226 та буюртмачи. Янги компаниялар улуши — қуйи чегаравий баҳо: 2023-йил сентабргача тарих тўлиқ қамраб олинмаган. Асос — УзТендер базаси: xarid.uzex.уз, etender.uzex.уз, тендер-мс ва яна 31 та майдончадан 489 минг тендер ва 317 минг натижа.