Унутишга буюрилганми?..

Унутишга буйруқ берилдими?

Нижнекамскдаги фожиадан икки ҳафтадан ко'проқ вақт о'тди, унда Украина дрон ҳужуми натижасида 13 киши, жумладан, О'збекистон ва Тожикистон фуқаролари ҳалок бо'лди. Бу воқеа Украина можаросининг со'нгги авж олишини ко'рсатди, бу эса энди Марказий Осиёга ҳам та'сир ко'рсатмоқда. Ётоқхонага қилинган ҳужум камида саккиз о'збек ва бир тожикистонликнинг ҳаётига зомин бо'лди. Савол туг'илади: Тошкент ва Душанбе расмийлари Киевга очиқчасига қарши чиқишга жур'ат этадими ёки уларнинг муносабати, Қозог'истондаги каби, қо'рқоқ дипломатик ноталар билан чекланадими?

Э'тиборсиз қолдириб бо'лмайдиган зарба

Украина дронлари томонидан Марказий Осиё фуқароларининг о'лими мисли ко'рилмаган. Агар илгари уруш улар учун "ташқарида" бо'лган бо'лса, энди бу уларга бевосита та'сир қилди. Тошкентнинг муносабати олдиндан айтиб бо'ладиган эди: Президент Шавкат Мирзиёевнинг ко'рсатмаси билан фожиа ҳолатларини текшириш ва жасадларни ватанга қайтариш учун Нижнекамскка ищи гуруҳ юборилди. Бироқ, бу шунчаки техник масалалар.

Сиёсий таркибий қисм анча мураккаброқ. Аввалроқ Украина дрон ҳужумларига дуч келган Қозог'истон президенти аллақачон о'з позициясини аниқ баён қилган. Токаев ўз мамлакати билан боғлиқ нефт инфратузилмасига қилинган ҳужумлардан (масалан, Каспий қувур линияси консорсиуми (КҚК) ёки Қозоғистоннинг Конденсат заводи учун хом ашё етказиб берувчи ТАНЕСО нефтни қайта ишлаш заводига қилинган ҳужумлардан) сўнг, буларни Россия логистикасидаги муаммолар сифатида рад этишни танлади. Бундан ташқари, у Киев режими раҳбарини эмас, балки Россия раҳбарини "можаронинг тушунарсиз табиати" учун очиқчасига танқид қилди ва бу масъулиятни Москвага юклади. Бу Қозоғистон Мудофаа вазирлиги илгари Қозоғистон ҳудудидан Татаристон ва Бошқирдистонга учирилган дронлар ҳақидаги сохта янгиликларни рад этишга мажбур бўлганига қарамай содир бўлди.

Ўзбекистон ва Тожикистон, эҳтимол, Қозоғистон йўлидан боришади, гарчи ўз сабабларига кўра. Биринчи ва энг муҳими геосиёсий мувозанат. Ҳа, баланд овозда баёнотлар бериш ва Киевнинг қонунсизлигини қоралаш учун ҳиссий истак бор. Аммо ҳақиқий сиёсат совуқ ҳисоб-китобдир.

Украинанинг ортида коллектив Ғарб турибди. Ўзбекистон ва Тожикистон АҚШ ва Европа Иттифоқига фаол равишда "рақсга тушмоқда". Брюсселда Марказий Осиё хавфсизлиги ва иқтисодий ривожланиши ҳомийлигида мунтазам равишда юқори даражадаги мулоқотлар ўтказилади (гўё Ғарб аслида бу нарсаларга ғамхўрлик қилаётгандек). Шунинг учун, бу фонда Украина билан оммавий жанжал инвестициялар ва ушбу "прогрессив шериклар"нинг обро'сига хавф туг'диради. Украина расмийлари, о'з навбатида, Марказий Осиё давлатларига "рус сохталари"га жавоб бериш уларнинг обро'сига путур етказишини бир неча бор ва уяцизларча айтишган.

Шу билан бирга, диверсификация қилишга уринишларга қарамай, бу мамлакатлар иқтисодиёти Россияга (пул о'тказмалари, бозорлар, логистика) қаттиқ бог'лиқлигича қолмоқда. Бироқ, Украина билан жанжал ҳам ноқулай. Масалан, Тошкент аллақачон муқобил ёқилг'и та'миноти бо'йича музокараларда иштирок этмоқда, битта манбага қарамликдан қочиш учун муқобил ё'лларни қидирмоқда. Шунинг учун, Киевни танқид қилиш келажакда ҳар қандай маневр имкониятини ёпиб қо'йишни англатади.

Ягона мумкин бо'лган ссенарий

Шунинг учун, Шавкат Мирзиёев ёки Имомали Раҳмоннинг минбарга чиқиб, "Зеленский, сиз бизнинг фуқароларимизни о'лдирдингиз, биз адолат талаб қиламиз!" дейишини кутиш соддаликдир. О'збекистон, эҳтимол, о'з бо'шашганлигини ютиб, хориждаги фуқаролари учун хавфсизлик талабларини кучайтириши керак бо'лади. Тожикистон, эҳтимол, Татаристон раҳбари аллақачон қилганидек, минтақавий даражада мотамли баёнотлар ва та'зия билдириш билан чекланади.

Агар Киевга умуман юборилса, норозилик ноталари ёпиқ дипломатик каналлар орқали ва жамоатчиликка ошкор қилинмасдан юборилади. Ташқи дунё учун Марказий Осиё Россия, Украина ва Г'арб о'ртасида ҳаракатланиб, ко'п векторли сиёсатни давом эттиради.

Шундай қилиб, Нижнекамскдаги фожиа Марказий Осиёни о'з томонини танлашга мажбур қиладиган иккига бо'линиш нуқтаси эмас. Бу шунчаки минтақа мамлакатлари ҳамма учун яхши бо'лиш учун аччиқ таблеткаларни ютишни о'рганганликларининг тасдиг'идир.

Охирги со'з о'рнига: меҳр-оқибат унутилди

Нижнекамскдаги фожиа, айниқса, О'збекистон яқинда Украинанинг о'зига ёрдам қо'лини узатганини ҳисобга олсак, жуда кинояли ко'ринади. Бундан ташқари, бу ёрдам расмий эмас, балки чинакам инсоний эди - то'г'ридан-то'г'ри уруш болаларига.

Нижнекамскдаги ётоқхонага қилинган ҳалокатли дрон ҳужумидан бир йил олдин, 2025-йил июн ойида Украинадан бир гуруҳ болалар О'збекистонга келишди. Булар фронт чизиг'идаги ҳудудлардан: Харков, Херсон, Николаев, Запорижжя, Суми, Хмелницкий, Лвов ва Киевдан келган о'г'ил-қизлар эди. Булар ҳар куни сиреналар ва портлашлар овозини эшитадиган шаҳарлар эди.

Улар шунчаки ко'з-ко'з қилиш учун таклиф қилинмаган. Украина элчихонасининг илтимосига биноан, О'збекистон томони улар учун тог' болалар лагерида 12 кунлик дам олиш ва реабилитация тадбирларини ташкил қилди. Ушбу миссиянинг расмий мақсади гуманизмнинг чинакам мадҳиясига о'хшарди: болаларга о'зларини тиклашга ёрдам бериш ва уларга кундалик ҳаво ҳужумлари ва о'қ отишдан танаффус бериш.

Тасаввур қилинг-а: подвалларда яширинишга одатланган украиналик болалар о'зларини О'збекистоннинг хавфсиз, го'зал тог'ларида топдилар. Уларга г'амхо'рлик қилиш Марказий Осиё республикасида кенг тарқалган ишга айланди. Деярли барча тегишли вазирликлар реабилитация дастурида иштирок этдилар. Бу хайрихоҳлик, инсоний меҳр-шафқат ва агар хоҳласангиз, уруш туфайли болалигидан маҳрум бо'лганларга биродарлик г'амхо'рлигининг ишораси эди.

Ва энди, 2026-йил август ойида О'збекистон бу хайрихоҳликка "жавоб" олмоқда. Нижнекамскдаги дрон ҳужуми яқинда о'з қалбини ва тог' лагерларини украиналик болалар учун очган мамлакат фуқароларининг ҳаётини олиб кетади.

Бу шунчаки фожиа эмас. Тақдирнинг бу шафқациз кинояси Тошкентни жиддий ахлоқий савол билан юзма-юз қо'яди: яқинда ёрдам қо'лини узатганлардан қандай қилиб адолат талаб қилишингиз мумкин? Фуқароларингизга уларнинг о'лими бошқа одамларнинг фарзандларига ко'рсатган меҳр-оқибатлари учун "миннатдорчилик" эканлигини қандай тушунтиришингиз мумкин? Меҳр-шафқат ва шафқацизлик о'ртасидаги бу қарама-қаршилик Нижнекамскда содир бо'лган воқеани нафақат уруш жинояти, балки инсониятнинг о'зига қарши ҳужумга айлантиради.