Улар Чарли Кирк ҳақида пост жойлаштирганларидан кейин ишдан айрилдилар, аммо баъзилари бундан афсусда эмаслар
Кирк суиқасдидан кейин ишдан бўшатилган баъзи одамлар иш берувчилардан катта миқдорда товон пули ундиришга муваффақ бўлишди, бошқалари эса ҳаммасини нолдан бошлашга мажбур бўлишди.
Улар Чарли Кирк ҳақида пост қолдирганларидан кейин ишдан айрилишди, аммо баъзилари бундан афсусланмайди
2025 йил сентябрь ойида Жеральд Бурге ниҳоят ўзи доим орзу қилган ҳаёт билан яшаётганига ишонарди: у рафиқаси билан бассейнли уй сотиб олган, яқиндагина ўғилли бўлишган ва у профессионал эркаклар баскетболи ҳақида ёзиб, тўлиқ ставкада ишлар эди.
Бу ҳолат у 10 сентябрь куни Юта водийси университети кампусида нутқ сўзлаётганда отиб ўлдирилган марҳум консерватив фаол Чарли Киркни танқид қилиб, интернетда бир қатор хабарлар қолдирганидан кейин ўзгарди.
Ушбу постларда Бурге Киркни «ёвуз одам» деб атади ва у ўз ҳаётини нафратга тўла ғояларга бағишлаганига шама қилди. У, шунингдек, Киркнинг тарафдорларини ҳам нишонга олиб, улар мактаблардаги отишмалар ҳақида бунчалик очиқ гапирмаганликларини айтди.
«Мен одамларнинг бу шахс ҳақида қандай гапиришаётганини — уни улуғлаб, қаҳрамон даражасига кўтаришаётганини кўрдим ва у айтган кўплаб гаплардан келиб чиқиб, бу мени безовта қилди», — деди Бурге BBC билан суҳбатда.
«Turning Point USA» христиан ёшлар ташкилоти асосчиси бўлган Кирк АҚШ сиёсатида қутблаштирувчи шахс эди. Сиёсий ўнг қанотдаги кўпчилик учун у харизматик ва консерватив ғояларни ёшларга етказишда ғайриоддий даражада самарали эди. Бироқ унинг танқидчилари учун ирқ ва иммиграциядан тортиб, қурол назорати ва гендер идентификациясигача бўлган масалалардаги чиқишлари чуқур ҳақоратли эди.
Бургенинг постларидан олинган скриншотлар интернетда тез тарқалди. У ишдан бўшатилди, уй манзили оммавий равишда эълон қилинди ва унга таҳдидли хабарлар кела бошлади, дейди у. Хавфсизликларидан қўрқиб, оила тўрт ойлик чақалоғи билан штатдан чиқиб кетди. Кейинроқ улар уйни сотиш учун қайтиб келишди ва охир-оқибат бутунлай кўчиб кетишди.
Бир йил ўтиб, у айтган гапларидан афсусланмаслигини айтади, гарчи тан олса-да: «Бундан кейин ҳаётим ҳеч қачон аввалгидек бўлмайди».
«35 ёшимда кўп жиҳатдан ҳаммасини бошидан бошлашимга тўғри келмоқда... Буни ҳатто энг ашаддий душманимга ҳам раво кўрмасдим», — деди Бурге BBC ошкор қилмасликка рози бўлган янги яшаш жойидан туриб.
Бургенинг собиқ иш берувчиси «PHNX Sports» BBC’нинг изоҳ сўраб қилган мурожаатига жавоб бермади.
Бурге Кирк ўлимидан кейин у ҳақидаги танқидий фикрлари учун ишдан бўшатилган ёки интизомий жазога тортилган юзлаб одамлардан бири эди. Ишини йўқотганларнинг баъзилари ўз лавозимларига қайта тикланган ёки товон пули олган бўлса — баъзан миллионлаб доллар — Бурге каби бошқалар ҳаммасини нолдан бошлашга мажбур бўлишди.
Кирк суиқасд қурбони бўлганидан кейин, кўпчилик ўз фикрларини сир тутди ёки уларни фақат яқин дўстлари билан баҳам кўрди.
Аммо кескин қутблашган ижтимоий тармоқларда фойдаланувчилар баҳсли фаолни мақташга ёки қоралашга шошилишди. Баъзилар унинг ўлимидан бир неча соат ўтиб ёзилган танқидларни одобсизлик деб аташди. Бошқалар эса бу шарҳлар шафқатсиз, масхараомуз ва ҳатто янада кўпроқ зўравонликни рағбатлантириши мумкинлигини айтиб, зудлик билан жазолашни талаб қилишди.
X тармоғида қарийб 2 миллион обуначиси бўлган нуфузли ўнг қанот шарҳловчиси Лора Лумер Киркнинг танқидчиларини «келажакдаги барча касбий интилишларингиз барбод бўлишига тайёр туринг» деб огоҳлантирди.
Жазолашга бўлган интилиш АҚШ ҳукуматининг энг юқори доираларидан ҳам чиқди.
«Чарлининг ўлдирилишини нишонлаётган бирор кимсани кўрсангиз, уни фош қилинг», — деди вице-президент Жей Ди Вэнс суиқасддан бир неча кун ўтиб. «Ва керак бўлса, уларнинг иш берувчисига қўнғироқ қилинг», — дея қўшимча қилди у.
Оқ уй матбуот котиби Дэвис Ингл BBC’га шундай деди: «Сиёсий зўравонлик ёки суиқасд маданияти билан шуғулланадиган ёки уни қўллаб-қувватлайдиган ҳар қандай одам энг қаттиқ тарзда қораланиши керак».
Чап қанот танқидчилари Киркни танқид қилиш ва унинг ўлимини нишонлаш ўртасида фарқ борлигини таъкидлашди. Баъзилар консерватив етакчиларни иккиюзламачиликда айблаб, уларнинг кўпчилиги илгари «бекор қилиш маданияти» (cancel culture) — баҳсли қарашларни ифода этган одамлар жиддий касбий ва ижтимоий оқибатларга дуч келадиган феномендан шикоят қилишганини қайд этишди.
«Бекор қилиш маданияти яхши бўлиши мумкин, у нотўғри йўналишда қўлланилганда ёмондир», — деди Жанубий Каролина Вакиллар палатасининг республикачи аъзоси Жордан Пейс BBC’га. «Агар сиз сиёсий суиқасдларни ва икки нафар ёш фарзанди бор бегуноҳ одамнинг ўлдирилишини кўпчилик қилганидек нишонлайдиган одам бўлсангиз, унда ҳа, жамиятнинг бундай одамларни шарманда қилиши тўғри йўлдир».
Пейс аввалроқ ўз штатидаги университетларни, агар улар Кирк ҳақида фикр билдирган ходимларга нисбатан чора кўрмаса, молиялаштиришни тўхтатишга чақирган эди. Унинг постларидан бири АҚШ Президенти Дональд Трамп томонидан қайта улашилган.
Бутун мамлакат бўйлаб баъзи иш берувчилар — ҳам хусусий, ҳам давлат секторида — босим кампаниясига жавобан тезкор чоралар кўришди. Қанча одам ишдан бўшатилгани ёки интизомий жазога тортилгани ҳақида аниқ маълумотларни аниқлаш қийин, аммо ўтган йилнинг ноябрь ойида Reuters ўтказган ҳисоб-китоблар 600 дан ортиқ ҳолатни аниқлади. Бу кўрсаткич эҳтимол пастроқдир, чунки ҳар бир ҳолат ҳам миллий ёки маҳаллий даражада ёритилмаган.
Интизомий чораларга сабаб бўлган хатти-ҳаракатлар турлича эди. Теннесси штатида антропология профессори Тамар Ширинян Facebook’да Кирксиз «дунё яхшироқ бўлади» деб ёзганидан кейин ишдан четлаштирилди ва кейинроқ ишдан бўшатилди.
«Delta Air Lines» авиакомпанияси борткузатувчиси Киркнинг ўлдирилишига жавобан «яхши бўлибди» (good riddance) деб ёзганидан кейин ишдан бўшатилди. «Office Depot» компанияси Кирк хотирасига бағишланган варақаларни чоп этмоқчи бўлган мижозга ёрдам беришдан бош тортган ходимни ишдан бўшатди. «Delta Air Lines» изоҳ беришдан бош тортди. «Office Depot» изоҳ сўровига жавоб бермади.
Бошқалар Кирк ёки унинг ўлими ҳақида тўғридан-тўғри фикр билдирмаган бўлсалар ҳам жазоландилар. Теннесси штатидаги театр профессори Даррен Майкл Киркнинг қурол назорати бўйича баҳсли фикрлари ҳақидаги 2023 йилги янгилик мақоласининг скриншотини жойлаштирганидан кейин ишдан бўшатилди. Ушбу мақолада Киркнинг фуқароларнинг қуролга эгалик қилиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш, ҳатто бу ҳар йили қуролдан ўлим ҳолатларига олиб келса ҳам, бунга арзийди, деган сўзлари келтирилган.
Флориданинг Балиқчилик ва ёввойи табиатни муҳофаза қилиш комиссияси биолог Бриттни Браунни Киркнинг ўз отишмаси фонида қуролли зўравонликка бўлган муносабатини масхара қилувчи мемни қайта улашганидан кейин ишдан бўшатди.
«Мен бутунлай вайрон бўлдим», — деди Браун BBC’га ишдан бўшатилиши ҳақида. «Гўё бир лаҳзада бутун дунё остин-устун бўлиб кетгандек эди».
Кирк ўлдирилганидан кейинги бир йил ичида фаол ҳақидаги шарҳлари учун ишдан бўшатилган одамлар томонидан бутун мамлакат бўйлаб ўнлаб даъво аризалари берилди, улар ўзларининг бўшатилиши сўз эркинлиги ҳуқуқларини бузганини даъво қилишди. Баъзи ҳолларда бу даъволар катта миқдордаги тўловларга олиб келди.
Браун 485 000 долларлик (355 000 фунт стерлинг) молиявий келишувни қабул қилди — бу Брауннинг йиллик маошидан тахминан 12 баравар кўпдир.
Даррен Майкл Остин Пи давлат университети томонидан ишга қайта тикланди ва январь ойида ўқув юрти ҳуқуқий даъволарни ҳал қилиш учун унга 500 000 доллар тўлашга рози бўлди. Ўқув юрти изоҳ сўровига жавоб бермади.
BBC томонидан кўриб чиқилган энг йирик келишувда Теннесси университети антрополог Тамар Ширинян томонидан унинг «яхшироқ бўлади» деган шарҳи устидан қўзғатилган даъвони ҳал қилиш учун 1,9 миллион доллар тўлашга рози бўлди. Келишувга кўра, у ишга қайта тикланмайди ва келажакда университетдаги лавозимларга қайта ҳужжат топширмасликка рози бўлди.
Яқинда арбитр «The Washington Post» газетасига фикр-мулоҳаза журналисти Карен Аттиани ишга қайта қабул қилишни ва ўтмишдаги маошларини тўлаб беришни буюрди. У интернетдаги постлари учун ишдан бўшатилган эди, унда қисман «зўравонликни тарғиб қилган оқ танли одам учун кўргазмали мотам тутмоқчи эмаслигини» ёзган эди.
BBC яна бир нечта даъво аризалари ҳали ҳам кўриб чиқилаётганини аниқлади.
Ҳуқуқий даъволарнинг аксарияти давлат муассасалари ходимлари ёки касаба уюшмаси аъзолари бўлган ишчилар томонидан қўзғатилган бўлиб, улар маълум даражада сўз эркинлиги ҳимоясига эга.
Аммо АҚШда хусусий сектор ходимларининг аксарияти «хоҳишга кўра» (at-will) шартномалари асосида ишлайди, яъни улар сабабсиз ишдан бўшатилиши мумкин.
Ҳатто маълум бир енгилликка эришганлар ҳам буни ғалаба деб ҳисобламайдилар.
«Мен фақат ишимга қайтишни хоҳлагандим», — деди биолог Браун. «Мен йилига атиги 40 000 доллар ишлаб топганимда, улар бунга қанча солиқ тўловчиларнинг пулини сарфлашди? Шунинг учун йўқ, бу адолатдек туюлмайди».
Ширинян ҳам BBC’га ўз ишига қайтишни хоҳлаганини, аммо ҳуқуқий кураш узоқ вақт талаб қилиши мумкинлигига ишонганини айтди.
«Мен келишувни қабул қилдим, чунки бу менга ҳаётимни давом эттиришга имкон беради», — деди у BBC’га. «Афсус қиладиган ягона кичик нарса — мен судда ўз кунимни кўрмайман ва адолат бу йўл билан қарор топмайди. Лекин ўйлайманки, келишув суммаси аслида шундоқ ҳам бу ҳақда гапиради».
Теннесси университети ва Флориданинг Балиқчилик ва ёввойи табиатни муҳофаза қилиш комиссияси BBC’нинг изоҳ сўровига жавоб бермади.
Хусусий компанияда «хоҳишга кўра» ишлайдиган ходим сифатида Бургенинг ишдан бўшатилиши устидан берган даъво аризаси муваффақиятли бўлиши даргумон. Бир йил ўтиб, у иш топишда қийналаётганини айтади. У яшаётган янги штатда профессионал баскетбол жамоаси бор, лекин у бу воқеа уни спорт ёзувчиларининг кичик дунёсида ишга яроқсиз қилиб қўйганига ишонади. Бунинг ўрнига у ўз подкастини йўлга қўйди, гарчи у харажатларини қоплаш учун етарли маблағ келтиришига шубҳа қилса ҳам.
«Мен у ҳаёт тугаганини ва янгисини бошлашим кераклигини қабул қилдим». Унинг айтишича, мамлакатни тарк этиш ҳам энди бир вариантдир.
Катта шахсий ва касбий йўқотишларга қарамай, BBC билан суҳбатлашганлар бир неча ойлик мулоҳазалардан кейин ҳам қилган ишларидан афсусланмасликларини айтишди.
«Мен айтмоқчи бўлган гапимни айтиш ҳуқуқига эгаман», — деди Браун. «Мен эмас, улар афсус қилишлари керак», — деди у собиқ иш берувчисини назарда тутиб.
Ширинян ишдан четлаштирилганидан бир неча кун ўтиб университетдан узр сўради. У BBC’га унинг шарҳи оммавий бўлиши назарда тутилмаган «ҳис-туйғулар портлаши» бўлганини ва ишлатган оҳангидан афсусда эканини айтди.
«Бироқ мен бу туйғудан афсусланмайман», — деди у ва қўшимча қилди: «Бу туйғу шундан иборат эдики, мен хафа эмасман. Ва мен шунчалик нафратга тўла бўлган одамнинг ўлдирилганидан хафа бўлишим керакдек ҳис қилишдан бош тартаман».
Бурге ҳам ўз фикрларидан афсусланмаслигини айтди, гарчи ундан кейин содир бўлган воқеаларга нисбатан аралаш туйғуларга эга бўлса-да.
«Мен бундай фикрлаш тарзидан афсусланмайман, чунки нафратга ботган нарсаларга қарши туриш муҳим деб ҳисоблайман», — деди у Киркнинг сиёсий ғояларини назарда тутиб.
«Айтган гапларимдан афсусланмайман. Уни айтган тарзимдан афсусланмайман. Мен ундан келиб чиққан занжирли реакциядан ва уларнинг менга, фаолиятимга, оиламга ва ўғлимга кўрсатган таъсиридан афсусдаман».