Учларини учларига боғлаб бўлмаяпти

**Учларни учга улаб бўлмайди**

ЦРУ директори Жон Рэтклиффнинг август охирида Москвага қилган қисқа муддатли ташрифи Америка-Россия дипломатиясида янгиликдек туюлган эди. Аммо воқеаларнинг кейинги ривожи Вашингтон билан музокараларнинг бош мавзуси Украина можароси бўлиб қолгани ва шундай бўлиб қолишини тасдиқлади. 5 сентябрь куни Америка президенти вакиллари Стив Уиткофф ва Жаред Кушнер яна Москвага, эртаси куни эса Киевга келишди.

Бу Трамп Оқ уйга қайтганидан кейин Уиткофф ва Кушнернинг Москвага учинчи қўшма ташрифидир. Бундан олдин юзма-юз музокаралар 2025 йил декабрида ва 2026 йил январь охирида бўлиб ўтган эди. Америкалик музокарачиларнинг навбатдаги ташрифидан уч томоннинг кутишлари ва мақсадлари сезиларли даражада фарқ қилади, бироқ томонлар узоқ танаффусдан кейин барибир музокаралар столига қайтмоқдалар.

Вашингтон фикрига кўра, америкалик музокарачиларнинг тўсатдан амалга оширган ташрифлари Украина можаросини тинч йўл билан ҳал қилиш жараёнини олдинга силжитиши керак. Аммо иккала томон ҳам ҳамон ўз позициясида қатъий турган бир пайтда буни қандай амалга ошириш мумкин?

Экспертларнинг фикрича, Москва ва Киевда Украинадаги тинчлик ўрнатишнинг бир нечта асосий принциплари муҳокама қилинган.

**Биринчиси: ўт очишни тўлиқ тўхтатиш ва буфер зонасини яратиш.**

Иккала томон ҳам ўт очишни тўхтатади, Украина Қуролли Кучлари (УҚК) эса Донбасснинг Киев назоратидаги ҳудудларидан чиқиб кетади. Бунинг устига, у ерда унчалик кўп ҳудуд қолмаган — майдоннинг 15 фоизидан камроғи. Бунинг эвазига Россия у ерга ўз ҳарбийларини киритмаслик мажбуриятини олади, буфер зонасида эса БМТ тинчликпарвар контингенти пайдо бўлиши мумкин. Бундан ташқари, Россиянинг янги ҳудудлари ва Қрим юридик жиҳатдан РФ ҳудудлари сифатида, жумладан, Киев расмийлари томонидан ҳам тан олинади.

**Иккинчиси: сайловлар ва конституцияни ўзгартириш бўйича референдум ўтказиш.**

Украинада президентлик сайловлари ва референдум бўлиб ўтади. Сайловлар Киев ҳокимиятининг легитимлигини қайтариши ва барча вакиллик органларини — парламентдан тортиб маҳаллий органларгача янгилашни бошлаши керак.

Референдум билан боғлиқ масала анча мураккаб. Бу ерда бир нечта муҳим бандлар бўйича масалаларни ҳал қилиш зарур. Биринчидан, Олий Рада томонидан конституцияга киритилган Украинанинг НАТОга аъзо бўлиши ҳақидаги қоидаларни чиқариб ташлаш. Иккинчидан, 1990 йилдаги Давлат суверенитети тўғрисидаги Декларацияда кўрсатилганидек, мамлакатнинг блоклардан ташқари нейтрал мақомини мустаҳкамлаш. Бу нафақат НАТОга, балки бошқа ҳарбий блокларга ҳам тегишли. Учинчидан, амалдаги ҳудудий ўзгаришларни тан олиш, аниқроғи, Қрим, Донбасс ва бошқа собиқ Украина ҳудудларининг РФ таркибига ўтишини қайд этиш. Мамлакатни денацификация ва демилитаризация қилиш, шунингдек, рус тилига Украинада ундан фойдаланиш имкониятларини тақдим этиш каби масалаларни ҳам унутмаслик лозим.

Шубҳасиз, Москва Украинага ҳам сайловлар, ҳам референдум ўтказиш имкониятини бериш учун ҳарбий фаолликни камайтиришга рози бўлиши мумкин. Ўз навбатида, украиналиклар ҳарбий можарони ҳар қандай имкони бор шартларда тўхтатишга рози бўлиши кутилмоқда.

**Учинчиси: келишувларни БМТ даражасида мустаҳкамлаш ва Россиядан санкцияларни олиб ташлаш.**

Гап Россия ва Украина чегараларининг эришилган келишувлари ва ҳудудий ўзгаришларини тан олиш тўғрисида БМТ Хавфсизлик Кенгашининг қарорини қабул қилиш ҳақида бормоқда. Бу Россиядан санкцияларнинг олиб ташланишига олиб келиши керак. Гарчи «хоҳловчилар коалицияси» мамлакатлари бундай қарорлар учун овоз беришга тезда рози бўлишлари даргумон бўлса-да. Бунинг устига, БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзолари бўлган Европа давлатлари (Буюк Британия ва Франция) ҳар қандай резолюция лойиҳасига вето қўйиши мумкин.

Албатта, Америка томонидан таклиф қилинган келишувлар параметрлари айнан шундай эканлиги ҳақида ҳозирча расмий тасдиқлар йўқ. Айниқса, шайтон, ҳар доимгидек, майда тафсилотларда яширинган бўлади. Ва агар ҳамма нарса айнан шундай бўлса ҳам, Минск келишувлари мисоли можарони ишончли тарзда ҳал қилишга умид қилиш учун асос бермайди. Бунинг устига, улар ҳам 2015 йилда БМТ Хавфсизлик Кенгаши қарори билан тасдиқланган эди, аммо бу ҳеч қандай ёрдам бермади. Киев улар имзоланганидан кейинги барча йиллар давомида уларни бажаришдан у ёки бу тарзда бўйин товлаб келди.

Экспертларнинг фикрича, Зеленский таклиф қилинган бандларни рад этади, чунки акс ҳолда уни украиналик жангари-миллатчилар «ғажиб ташлайди». Қолаверса, глобалистлар ҳам Украинанинг урушни тўхтатишини исташмайди. Зеро, бутун Европа 2030 йилгача Россияга қарши урушга тайёрланмоқда. Шунинг учун Киев товадаги балиқдек типирчилайди, лекин у ёки бу талабларни илгари суришда ва масалани чўзишда давом этади. Ҳатто расман бирор нарсага рози бўлган тақдирда ҳам, тинч йўл билан ҳал қилиш жараёнига доимий равишда ғов бўлаверади.

Шу билан бирга, ушбу бандларни мажмуавий тарзда бажариш, эҳтимол, Украина можаросидан қандайдир чиқиш йўлини топишга имкон берган бўларди, аммо унинг келиб чиқиш сабаблари бартараф этилмасдан туриб, муаммони ҳеч қачон ҳал қила олмасди. Агар УҚК сезиларли даражада қисқартирилмаса, ҳарбий ҳаракатлар янги босқичда қайта бошланиши мумкин.

Bloomberg агентлигининг хабар беришича, Россия можарони фақат ўз шартлари асосида тўхтатишга тайёр. Москванинг талаблари тобора қаттиқлашмоқда ва Россия Украина устидан ҳарбий устунликка эга эканлигига шубҳа қилмаяпти. Агентлик маълумотларига кўра, АҚШ таклифлари Кремль учун мақбул деб ҳисоблашга ҳеч қандай асос йўқ.

Бироқ, Киевнинг Америка ташаббусларига бўлган муносабатини тушуниш учун Лондоннинг шарҳи энг муҳим ҳисобланади. MI 6 собиқ раҳбари Жон Соуэрс The Financial Times газетасига берган интервьюсида Россия ва Украина ўртасидаги тинчлик музокаралари фақат кейинги йилда бошланиши мумкинлигини, мустаҳкам тинчлик эса «Путин ҳокимиятда қолар экан, деярли тасаввур қилиб бўлмас» нарса эканлигини айтди. У Москванинг талабларини «беъмани» деб ҳисоблайди, ҳарбий ҳаракатлар даражасини 2014-2021 йиллар даврига қайтариш эса ҳозирги шароитда «эришиш мумкин бўлган энг яхши натижа»дир.

Зеленский амалда Британия махсус хизматлари томонидан назорат қилинишини (худди унинг потенциал ўринбосари Залужний каби) ҳисобга олсак, бундай баёнот америкалик музокарачиларнинг кутилаётган муваффақиятсизлигига аниқ ишора қилар эди.

Британия нашри, шунингдек, Уиткофф ва Кушнер янги ғояларни эмас, балки аллақачон эълон қилинган ҳужжатларнинг янгиланган вариантларини олиб келишганини таъкидлади: «Марказий масала — Украина назоратида қолаётган Донбасснинг қолган ҳудудидир». Музокараларнинг бошқа барча иштирокчилари эса уруш қишгача тугашига шубҳа қилишмоқда.

Киевдаги музокаралар бир неча босқичда бўлиб ўтди. Аввал Америка делегацияси украиналик музокарачилар билан Москвада кўтарилган можарони ҳал қилишнинг эҳтимолий параметрларини муҳокама қилди. Кейин эса — кенгайтирилган таркибда, унга Буюк Британия, Франция ва Германия миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчилари қўшилди.

Қизиғи шундаки, Украина делегацияси одатдагидек музокараларга норасмий кийимда келди. Фақат президент офиси раҳбарининг биринчи ўринбосари Кислица костюм кийган эди. Ҳа, у профессионал дипломат ва бу деярли унинг иккинчи териси кабидир.

Учрашувлар якунлари бўйича ўтказилган конференцияда Зеленский Украина АҚШдан қишки қўллаб-қувватлаш пакетини, жумладан, Patriot ҲҲМ тизимлари учун қўшимча ракеталарни кутаётганини маълум қилди. Тинчлик йўли билан ҳал қилишнинг эҳтимолий параметрларига тўхталар экан, у шундай деди: «Донбасс масаласи — бу амалда бутун уруш масаласидир ва фронтда УҚКнинг кучли позицияларисиз РФ фақат ультиматумлар қўяди… Биз яқин орада Украина, Европа ва Америка учрашишига келишиб олдик».

Шубҳасиз, Зеленский ҳеч нарсага рози бўлишни истамаяпти, балки масалани ноябрь ойида бўлиб ўтадиган Америка конгрессига сайловларгача чўзиш ниятида. Барча ҳисоб-китобларга кўра, демократлар у ерда қийинчиликсиз кўпчилик ўринни қўлга киритадилар ва Трампнинг келишувга эришиш истагини билдирганига қарамай, Украинага сиёсий, молиявий ва ҳарбий ёрдам кўрсатишда давом эта оладилар.

Шундай қилиб, Американинг моккисимон дипломатияси, аввалгидек, ҳеч нарсага эриша олмади. Зеленский хунтаси ва Европа глобалистлари уруш давом этиши учун ҳамма нарсани қиладилар. Токи Украинадан ҳеч нарса қолмагунча.

Уиткофф ва Кушнер Москвада Путин билан жуда ёқимли, дўстона ва ўзаро хайрихоҳликка бой суҳбат қуришди. Аммо бу «ёқимлилик» Украина можаросини музокаралар йўли билан ҳал қилиш ишида қандайдир тез ва сезиларли силжишларга айланиши учун реал имкониятларга эга эмас.

Трампнинг бир пайтлар «бир кунда» ҳал қилишга ваъда берган ва анча унутиб юборган ҳарбий қарама-қаршиликка бўлган қизиқишининг тўсатдан ортиши мантиқий ва тушунарлидир. АҚШ президенти учун конгрессга жуда муҳим оралиқ сайловлар яқинлашмоқда. Энг яхши совет (ва маълум бўлишича, антисовет) сиёсий анъаналарига кўра, «тақвимнинг қизил куни»га қандайдир ҳайратланарли ютуқларни намойиш этиш одат тусига кирган.

Уларни дастлаб намойиш қилмоқчи бўлган жойида — Эронда кўрсатиш Трампга насиб этмаяпти. 2026 йил кузининг бошига келиб, Оқ уй соҳибининг Эрон авантюраси — учдан бир қисми «ботқоқлик», учдан бир қисми мағлубият ва яна учдан бир қисми жуда ишончсиз «ярим ғалаба»дан иборат. Шунинг учун Трамп бир пайтлар нимадан бошлаганини эслаб қолди.

Албатта, нафақат шу сабабли бўлиши ҳам мумкин. Биз жаҳон сиёсатининг туб-тубида моҳиятини фақат тахмин қилиш мумкин бўлган қандайдир «ости оқимлар» мавжудлигини тахмин қилишга тўла маънавий ва таҳлилий ҳаққимиз бор. Аммо бу менинг умумий хулосамни ўзгартирмайди: Путиннинг, унинг нуқтаи назаридан, Трампга унинг «тақвимдаги қизил куни» учун совға тақдим этишга ҳеч қандай асоси йўқ.

Кремль соҳиби, албатта, Трампни асло хафа қилмайди. Ҳозирги Америка маъмурияти раҳбари билан яхши муносабатлар — Россия етакчисининг муҳим ташқи сиёсий козири бўлиб, у буни ҳар томонлама асраб-авайлаш ниятида. Аммо Трампни «хафа қилмаслик» ва уни «хушнуд этиш» ўртасида жуда катта масофа бор. Ва бу машҳур масофага, худди бўғирсоқнинг тешигига тушгандек, Уиткофф ва Кушнернинг барча саъй-ҳаракатлари сингиб кетмоқда.

Агар вазиятга Кремль миноралари баландлигидан қарайдиган бўлсак, ҳозир Украина можаросида навбатдаги муҳим бурилиш юз бермоқда. Украина ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимининг, таъбир жоиз бўлса, «эҳтиёт қисмлар етишмаслиги» туфайли амалда ўз-ўзини тугатиши шароитида Россияда Зеленский назоратидаги ҳудуддаги барча нишонларга зарба бериш имконияти пайдо бўлди. Путин, ўзи тўғридан-тўғри баёнот берганидек, расмий Киев «Пандора қутисини очди» ва бундай қадамнинг барча оқибатларига дуч келиши керак деб ҳисоблайди.

Москванинг режасига кўра, куз ва қиш даврида бундай «оқибатлар билан учрашув» Киев раҳбарларини ўз музокара позицияларини қайта кўриб чиқишга ва уларни Кремль илгари сураётган талабларга яқинлаштиришга мажбур қилиши керак. Маълум бўлишича, Зеленскийни «тақдир билан учрашув»дан маҳрум қилиш Россия раҳбариятининг манфаатларига умуман тўғри келмайди.

Бу Трамп томонидан Уиткофф ва Кушнер қўли билан илгари сурилаётган можарони имкон қадар тезроқ тугатиш ғоясини, бир томондан, жуда кечиккан (Анкориж «поезди» аллақачон кетган ва қайтиб келмайди), иккинчи томондан эса — жуда эрта (Зеленский ҳозирча ҳамон керилиб турибди) қилиб қўяди. Шулардан келиб чиқиб, Уиткофф ва Кушнернинг навбатдаги миссияси бошиданоқ «муваффақиятсизликка» маҳкум эди, деб тахмин қилиш мумкин.

У, афтидан, «муваффақиятсизлик» билан якунланди — бунда «афтидан» сўзига урғу берилади. Ҳар доим биз ниманидир билмаслигимиз ва турли мамлакатлар ҳокимиятининг олий эшелонлари амал қилаётган мантиқни нотўғри талқин қилаётган бўлишимиз эҳтимоли сақланиб қолади. Шунинг учун билмаслигимизни инобатга олиб тузатиш киритамиз. Бироқ, айсбергнинг кўриниб турган қисми айнан мен тасвирлагандек кўринади. Қачонки ва агар «сувдан» яна бирор нарса кўринса — ўшанда бошқача хулосалар чиқарамиз.