У ерда булутлар ортида
Тошкент ва Астана виртуал булутлардан даромад олишни мўлжалламоқда. Марказий Осиёнинг икки мамлакати рақамли режалари янги энергетик ечимларни талаб этмоқда
Булутлар ортида
3 ноябрда Тошкентда маълумотлар марказлари ва булутли хизматларга бағишланган форум бўлиб ўтади. Ўзбекистон халқаро ҳисоблаш бизнеси учун майдончага айланишни мўлжалламоқда. Экибастузда «Маълумотларни қайта ишлаш марказлари водийси»ни ривожлантираётган Қозоғистон ҳам шунга ўхшаш мақсадни кўзлаган. Иккала мамлакат рақамли хизматлардан даромад олишни ният қилган, бироқ эълон қилинган ташаббуслар миқёси электр энергияси манбаларига ва бўлажак мижозларга синчковроқ қарашга мажбур қилади.
Тошкентдаги Эурасиа Дата Сентер & Cloud Forum дастурида сунъий интеллект (СИ) инфратузилмасини электр билан таъминлаш, энергия жамғарувчилар ва серверларни совутиш масалалари белгиланган. Текник кун тартиби ортида ҳисоблаш хизматлари экспортига қилинган ҳисоб-китоб туради.
«Биз ўз олдимизга юқори мақсад қўйдик – 2030 йилга бориб АТ-хизматлар экспортини 5 млрд долл. га етказиш», – деган эди президент Шавкат Мирзиёев 2025 йил охирида парламент ва халққа йўллаган Мурожаатномасида. Ўшанда у тўртта маълумотлар маркази қурилиши, иккита суперкомпьютер ва 15 та олий ўқув юртида СИ (сунъий интеллект) лабораториялари ўрнатилиши ҳақида эълон қилган эди. Гап бутун тармоқни, жумладан, дастурлар ва рақамли хизматларни яратишни ривожлантириш ҳақида бормоқда. Жорий йилда ушбу режаларни ҳаётга татбиқ этиш бошланди.
Қозоғистон СИ тизимларини ривожлантиришни Америка технология компаниялари билан ҳамкорлик қилиш билан боғламоқда. Firebird октябрь ойида ўз лойиҳасининг биринчи навбати учун 45 мингта NVIDIA Grace Blackwell тезлаткичларига АҚШнинг экспорт лицензиясини олганини маълум қилди. Тижорий ишга тушириш 2027 йилнинг учинчи чорагига мўлжалланган. Компания тахминий инвестицияларни 5 млрд долл. га баҳоламоқда, кейинги кенгайтириш эса унинг мамлакатдаги инфратузилмасининг потенциал қувватини тахминан 500 МВт гача ошириши керак.
«МҚИМ водийси» — бу бир нечта лойиҳалар учун майдончадир. Август ойида Қозоғистон ҳукумати 2027 йилнинг июнь ойида фойдаланишга топшириладиган, қуввати 50 МВт бўлган биринчи объект қурилиши ҳақида хабар берган эди. Майдончанинг узоқ муддатли энергетик потенциали 1 ГВт га баҳоланган. Ушбу кўрсаткичлар аллақачон ишлаб турган қувватларга эмас, балки турли босқичларга тегишлидир.
Ўзбекистонда ишга туширишга энг яқин лойиҳалардан бирини Саудиянинг DataVolt компанияси Тошкентдаги IT Park ҳудудида амалга оширмоқда. Илгари компания республикада 2032 йилга бориб умумий қуввати 500 МВт бўлган учта маълумотлар марказини қуриш режаларини эълон қилган эди. Тошкентдаги объект ушбу дастурга киради. Европа тикланиш ва тараққиёт банкининг (ЕТТБ) ҳужжатларига кўра, унинг сервер ускуналари қуввати 12 МВт ни, лойиҳа қиймати эса 250 млн долл. ни ташкил этади. Банк 78 млн долл. гача кредит ажратишни маъқуллади. Октябрь ойида республика Рақамли технологиялар вазирлиги инвестор билан қурилишни якунлаш ва марказни очишга тайёргарлик кўришни муҳокама қилди.
Яна бир йирик ўзбек лойиҳаси Хитойнинг Shanghai LinkWise компанияси билан боғлиқ. IT Park маълумотларига кўра, Қорақалпоғистоннинг Тахиатош туманидаги ҳисоблаш маркази барча босқичлар якунлангач, 300 МВт қувватга чиқиши керак. Майдонча Тахиатош иссиқлик электр станцияси ёнидан танланди.
Хизматларнинг ўзи ҳам фарқ қилади. Firebird СИ учун ҳисоблашларга умид боғламоқда ва Қозоғистон корхоналари ҳамда давлат органларига GPU қувватларининг камида 10% ини тақдим этишга ваъда бермоқда. Тошкентдаги DataVolt эса буюртмачиларнинг, жумладан бизнес, давлат муассасалари ва булутли провайдерларнинг ускуналарини жойлаштиради.
Ўзбекистон ва Қозоғистонни фақат мегаваттлар сони бўйича солиштириш етарли эмас. Серверлар учун жой ижарага берадиган марказ ва СИ учун тайёр ҳисоблашларни сотувчи бозорда турли позицияларни эгаллайди. Уларнинг хизматлари маҳаллий дастурчиларга қанчалик ҳамёнбоплиги ҳам муҳим, деб таъкидлайди АТ-мутахассислари.
Қозоғистон президенти Қасим-Жомарт Тоқаевнинг сўзларига кўра, «маълумотлар марказлари энергия сарфи бўйича металлургия комбинатлари билан тенглашади». У атом электр станцияси (АЭС) қурилиши тугашини кутмасдан, янги энергетика қувватларини фойдаланишга топширишга чақирди. KEGOC маълумотларига кўра, Қозоғистон 2025 йилда 123,1 млрд кВт·соат ишлаб чиқарди ва 124,6 млрд истеъмол қилди. Ўзбекистонда, Жаҳон банки баҳолашига кўра, тақсимлаш тармоқларидаги техник йўқотишлар 2024 йилда тахминан 13% ни ташкил этган, тармоқ объектларининг ярмидан кўпи эса 30 йилдан ортиқ фойдаланилган. Шунга кўра, электр энергияси ишлаб чиқаришни ошириш тармоқларни янгилаш ва уларнинг ўтказувчанлик қобилиятини ошириш билан бир вақтда амалга оширилиши зарур. Ҳокимият органлари ўсиб бораётган иқтисодиёт учун резерв яратган ҳолда, янги қувватларни талабдан олдинроқ фойдаланишга топширишни мўлжалламоқда. 2030 йилга бориб мамлакат электр станциялари қувватини 46,1 ГВт га етказиш режалаштирилган бўлиб, бу йилига тахминан 129 млрд кВт·соат ишлаб чиқариш имконини беради. 2035 йилга бориб ушбу кўрсаткичлар тегишлича 57,2 ГВт ва 154,7 млрд кВт·соатгача ўсиши керак.
Шавкат Мирзиёев сентябрь ойида, ёқилғи-энергетика тармоғида электр энергетикасини ривожлантириш истиқболлари ва лойиҳаларни бошқариш механизмларини такомиллаштиришга бағишланган тақдимотда, электр энергияси истеъмоли ўсишининг турли сценарийларини кўриб чиқди. Иқтисодиёт, саноат, электр транспорти ва рақамли инфратузилманинг жадал ривожланиши шароитида Ўзбекистонга қўшимча генерация қилувчи қувватлар керак бўлади.
Қорақалпоғистоннинг бўлажак шамол электр станцияларини қуввати 1 ГВт бўлган маълумотлар марказлари билан боғлаш таклиф қилинди. Бунинг учун янги нимстантсия ва электр узатиш тармоқлари талаб этилади. Пресс-хизмат хабарига кўра, президент генерация ва тармоқлар ривожланишини мувофиқлаштиришни ҳамда энергияни сақлаш тизимларини кенгайтиришни топширди. Энди энергетика объектлари ва маълумотлар марказларини фойдаланишга топшириш муддатлари мос келиш-келмаслиги муҳим.
Яшил энергия таъминоти бўйича ҳам саволлар қолмоқда. Аввалига IT Park Тошкентдаги DataVolt қайта тикланадиган энергия ва аккумулятор станциясидан фойдаланишини маълум қилган эди. Бироқ, ЕТТБ ҳужжатларига кўра, қўшни участкадаги жамғарувчи энди лойиҳага кирмайди. Бу яшил энергиядан воз кечишни англатмайди, лекин қайси схема кечаю кундуз ишлашни таъминлаши бўйича изоҳ талаб қилади.
Шу билан бирга, Тошкент миллий ҳисоблаш қувватларини бирлаштиришни таклиф қилмоқда. Шавкат Мирзиёев «минтақавий маълумотлар марказларини юқори тезликдаги алоқа каналлари билан боғлайдиган рақамли туркий коридор концепциясини ишлаб чиқиш» ғояси билан чиқди. Ҳозирча бу шунчаки ташаббус, ишлаётган тармоқ эмас. Иккала мамлакат учун ҳам муваффақият экспорт даромадлари, ҳисоблашларнинг ҳамёнбоплиги ва шахсий технология компанияларининг пайдо бўлиши билан белгиланади.