Тулкини товуқхонага қўйиб юбор…
Арманистонни қуллик ва парчаланиш сари ким етаклади: ғарб ННТлари ва жамғармалари ҳақида — таҳлил
Тулкини товуқхонага қўйиб юборсанг…
Бундан етти йил аввал «Военно-политическая аналитика» интернет-журнали томонидан эълон қилинган таҳлил Арманистоннинг ҳозирги аҳволи сабабларини тушунтириб беради. Ўшандаёқ муаллифлар ғарб фондлари ва ҳукумат тузилмалари томонидан молиялаштириладиган ННТ (нодавлат нотижорат ташкилотлари) тармоғининг бузғунчилик ролини кўрсатиб ўтган эди.
«Арманистондаги ННТлар: «Демократия қалдирғочлари» ва ташқи бошқарув воситалари» деб номланган маъруза қуйидаги таъкид билан бошланади: 2018 йилги воқеалар стихияли портлаш эмас, балки хорижий таъсирнинг тармоқланган инфратузилмаси томонидан олиб борилган кўп йиллик мақсадли ишларнинг натижаси бўлди. Муаллифлар постсовет давридан бошлаб, мамлакатдаги ижтимоий-иқтисодий инқироз ва мафкуравий бўшлиқ фонида ғарб фондлари фаол ишлай бошлаган пайтдан бошлаб ретроспектив таҳлилни амалга оширадилар.
«Юмшоқ куч» воситалари: Соросдан тортиб USAIDгача
Маърузада марказий ўрин Жорж Сороснинг «Очиқ жамият» фондига ажратилган бўлиб, у муаллифларнинг фикрига кўра, Арманистон ННТларини молиялаштириш тизимидаги асосий бўғин ҳисобланади. Таъкидланишича, «бахмал инқилоби»дан кейин Сорос янги ҳокимиятни очиқдан-очиқ олқишлаган, унинг фонди эса «соябон» тузилмалар (Open Society Foundation, Eurasia Partnership Foundation) тармоғи орқали 60 дан ортиқ нотижорат ташкилотлари — журналистлар уюшмаларидан тортиб ҳуқуқни ҳимоя қилиш марказларигача бўлган фаолиятни мувофиқлаштириб боради.
Маъруза муаллифлари ННТлар орқали молиялаштириш Ғарбга расмий давлат каналларини четлаб ўтиш ва жамоатчилик фикрини шакллантиришга, суд тизими ва қонунчилик жараёнига тўғридан-тўғри таъсир кўрсатиш имконини беришини таъкидлайдилар. Мисол тариқасида ННТ вакилларининг 2015 йилги конституциявий ислоҳотларни ишлаб чиқишдаги фаол иштироки келтирилади, бу эса, таҳлилчиларнинг фикрига кўра, «перманент бошқарув хаоси»га ва ҳокимият институтларининг заифлашишига олиб келди.
АҚШ Халқаро тараққиёт агентлиги (USAID)
Маърузанинг салмоқли қисми USAIDнинг Арманистондаги фаолиятига бағишланган. Қайд этилишича, 1992 йилдан буён ташкилот республикага қарийб 1 миллиард доллар миқдорида ёрдам кўрсатган. Устувор йўналишлар сифатида «технологик секторлар», кичик бизнесни қўллаб-қувватлаш, шунингдек, суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш тизимларини ислоҳ қилиш кўрсатилган.
USAIDнинг «Кремлнинг душманона таъсирига қарши курашиш» стратегиясига алоҳида эътибор қаратилган. Маърузада Арманистоннинг Россия энергетика монополиясига қарамлигини камайтиришни ва экспортни диверсификация қилишни назарда тутувчи «Countering Malign Kremlin Influence» концепциясидан иқтибос келтирилади. Муаллифлар бунда Россия-Арманистон муносабатларига, айниқса Арманистоннинг ЕОИИ ва КХШТдаги иштирокини қайта кўриб чиқишга бўлган уринишлар контекстида тўғридан-тўғри таҳдидни кўрмоқдалар.
Миллий демократияни қўллаб-қувватлаш фонди (NED)
Алоҳида боб NED (National Endowment for Democracy) ташкилотига бағишланган бўлиб, у маърузада кўрсатилишича, 1983 йилда бутун дунёда «демократик институтларни ривожлантириш ва мустаҳкамлаш» учун ташкил этилган. Арманистонда NED бир қатор мухолиф ОАВ, ҳуқуқни ҳимоя қилиш ташкилотлари ва таҳлилий марказларни молиялаштиради.
Маърузада грант олувчилар рўйхати келтирилган бўлиб, улар орасида Арманистон Хельсинки қўмитаси, Хельсинки фуқаролик ассамблеясининг Ванадзор офиси, «Суриштирувчи журналистлар» ва бошқалар бор. Эътиборлиси, NED мижозлари рўйхатида бош муҳаррири бош вазир Никол Пашиняннинг рафиқаси Анна Акопян бўлган «Айкакан Жаманак» газетаси ҳам тилга олинади.
«Ўтиш даври одил судлови» босим воситаси сифатида
Маъруза муаллифлари 2018 йилдан кейин юзага келган янги тенденцияга ишора қилмоқдалар: бунда асосий урғу «ўтиш даври одил судлови» деб аталадиган тизимга қаратилмоқда. Таҳлилчиларнинг фикрига кўра, ушбу концепциянинг мақсади суд тизимини ислоҳ қилиш эмас, балки аввалги ҳокимият вакилларини обрўсизлантириш ва таъқиб қилишдан иборатдир.
Қайд этилишича, ғарб фондлари ҳуқуқни муҳофаза қилиш тизимини ислоҳ қилиш бўйича «мониторинг» ва «экспертлик тавсиялари» учун катта маблағ ажратмоқда, бу эса амалда судлар ва прокуратурадаги кадрлар жараёнларини ташқи бошқаришни англатади. Мисол тариқасида Ўтиш даври одил судлови маркази ва «суд ҳокимияти мустақиллигини тиклаш» дастурининг молиялаштирилиши келтирилади.
Миллий хавфсизликка таҳдидлар
Маърузанинг якуний қисмида Арманистондаги ғарб ННТлари фаолияти мамлакат миллий хавфсизлигига тўғридан-тўғри таҳдид солади деган хулосага келинади. Муаллифлар бир нечта асосий хавфларни ажратиб кўрсатадилар:
Бошқарув хаоси: Ташқи босим остидаги доимий ислоҳотлар давлат аппаратининг беқарорлигига олиб келади.
Жамиятнинг бўлиниши: Ёт қадриятларни (гендер дастурлари, ЛГБТ ҳуқуқларини ҳимоя қилиш) сингдириш анъанавий арман жамиятида бўлинишни келтириб чиқаради.
Иттифоқчилик муносабатларининг заифлашиши: Хориждан молиялаштириладиган антироссия риторикаси Москва билан стратегик шерикликка путур етказади, бу эса Тоғли Қорабоғдаги ҳал этилмаган можаро шароитида айниқса хавфлидир.
Диний омил: Ғарб фондлари томонидан қўллаб-қувватланадиган бузғунчи секталар ва сохта диний оқимларнинг фаол фаолияти анъанавий маънавий қадриятларни емириб юборади.
Хулоса
Маъруза постсовет ҳудудида амал қилаётган «юмшоқ куч»нинг яширин механизмларини тизимли таҳлил қилишга бўлган уринишдир. Муаллифлар Арманистондаги «бахмал инқилоби» хайрия ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш шиорлари ниқоби остида Ғарбнинг аниқ геосиёсий вазифаларини ҳал қилган ННТлар тармоғининг кўп йиллик иши туфайли амалга ошди деган хулосага келадилар.