Трамп Эронга иқтисодий босимни оширмоқчи. Унда қандай имкониятлар бор?
Жорий йил феврал ойида АҚШ Исроил билан Кўрфазда янги уруш бошланганидан бери Эроннинг денгиз, энергетика ва молия соҳаларига яна қўшимча санксиялар киритди. Ҳўрмузда денгиз қамалини бошлади. Урушнинг бешинчи ойига келиб президент Трамп Эронга яна иқтисодий «қаттиқ зарба беришга» ваъда бермоқда.
Трамп Эронни иқтисодий жиҳатдан янада сиқувга олмоқчи: қандай имкониятлар мавжуд?
Ўтган ҳафта АҚШ президенти Доналд Трамп Эрон иқтисодиётига қаттиқ зарба беришга ваъда берди. Бу баёнот АҚШ Молия вазири Скотт Бессентнинг келгуси ҳафтада Теҳронга нисбатан "аввал ҳеч кўрилмаган" чоралар жорий этилишини маълум қилганидан бир кун ўтиб янгради.
АҚШ, БМТ ва Европа Иттифоқи 1970-йилларнинг охиридан бери Эроннинг ядровий дастури ва инсон ҳуқуқлари бузилиши каби турли сабаблар билан унга қарши санксиялар қўллаб келади. Эрон савдо эмбарголари остида қолган ва миллиардлаб долларлик активлари музлатилган.
Жорий йил феврал ойида АҚШ Исроил билан Кўрфазда янги уруш бошланганидан сўнг Эроннинг денгиз, энергетика ва молия соҳаларига қўшимча санксиялар киритди ва Ҳўрмуз бўғозида денгиз қамалини бошлади.
АҚШ Молия вазирлигининг Хорижий активларни назорат қилиш бошқармаси (ОФАС) маълумотларига кўра, Трампнинг иккинчи муддатида агентлик 1000 дан ортиқ жисмоний шахслар, кемалар ва самолётларга санксиялар қўллаган.
Сўнгги чоралар Эроннинг яширин нефт флоти, кемаларни суғурталовчилар, қурол сотиб олишига ёрдам берувчи субъектлар ҳамда рақамли биржаларга қаратилган. Реутерс хабарига кўра, натижада Эрон билан боғлиқ юзлаб миллион долларлик криптовалюта музлатиб қўйилган.
Экспертларнинг фикрича, Трамп маъмурияти Эронга босимни ошириш учун қуйидаги вариантларни ҳам кўриб чиқиши мумкин:
**Хитойнинг "чойнак" заводларига қарши санксиялар**
"Чойнаклар" номи билан танилган мустақил нефтни қайта ишлаш заводлари Хитойнинг умумий қайта ишлаш қувватининг чорак қисмини ташкил этади. Улар паст, баъзан эса манфий фойда маржаси билан ишлайди.
Кплер таҳлилий фирмасининг 2025-йилги маълумотларига кўра, Хитой Эрон экспорт қиладиган нефтнинг 80 фоиздан ортиғини сотиб олади. Мустақил нефтни қайта ишлаш заводлари эса ушбу савдонинг катта қисмини ўзлаштиради. Натижада улар "иккиламчи чоралар" хавфи остида қолиши мумкин.
АҚШ аввалроқ Хитойнинг йирикроқ мустақил нефтни қайта ишлаш корхоналарини Эрон нефтини сотиб олишдан қайтарган эди. Бироқ кичик мустақил заводлар маълум даражада дахлсиздир, чунки уларнинг АҚШ молия тизими билан деярли алоқаси йўқ.
**Хитой банкларига қарши санксиялар**
ОФАС Эроннинг миллиардлаб долларлик нефтини қайта ишлашда ва қурол сотиб олишни молиялаштиришда ёрдам беришда айбланган Хитой ва Гонконгдаги кичикроқ ташкилотларга иккиламчи санксиялар киритган.
Молия вазирлиги, шунингдек, Хитойнинг иккита йирик банкини, агар улар Эрон маблағларини айлантираётгани аниқланса, иккиламчи санксияларга учраши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирган. Бироқ АҚШ ҳозирча уларга нисбатан санксия жорий этгани йўқ.
АҚШ расмийларининг Реутерсъга айтишича, ушбу иккита банкка зарба бериш йирикроқ молия институтларига жиддий тийиб турувчи таъсир кўрсатиши мумкин. Аммо санксиялар бўйича экспертлар бу Пекиннинг жавоб чораларини келтириб чиқаришидан огоҳлантирган.
Шу билан бирга, Оқ уй расмийлари йил охирида Трамп ва Си ўртасида кутилаётган учрашув олдидан Вашингтон ва Пекин ўртасидаги зиддиятларни юмшатишга ҳаракат қилмоқда. Улар Хитой илғор технологиялар ишлаб чиқариш учун зарур бўлган муҳим минераллар экспортини қисқартириши мумкинлигидан хавотирда.
**"Кўрсичқон ўйини" – туганмас кураш**
Булардан ташқари, АҚШ Эроннинг санксияларни айланиб ўтишига ва ҳарбий ҳаракатлари учун даромад йиғишига ёрдам бераётган шахслар ва ташкилотларни нишонга олишда ҳам давом этиши мумкин.
Яқинда Молия вазирлиги Эроннинг нефт даромадларини товарларга алмаштираётган воситачи фирмаларга қарши санксиялар киритганди. Аммо таҳлилчи Бретт Эриксоннинг таъкидлашича, бундай чоралар "кўрсичқон ўйини"га тенг – бири йўқ қилинса, бошқаси пайдо бўладиган ёндашув. Чунки бундай санксиялар Эроннинг хатти-ҳаракатларини ўзгартирмайди, эронликлар уларнинг ўрнига шунчаки янги ташкилотларни тузиб олаверади.
Санксиялар бўйича яна бир эксперт Миад Малекининг айтишича, Бессент, эҳтимол, Эронга тўловларни амалга оширишга ёрдам берувчи нефт ташувчилар, харидор ва валюта айирбошловчилар устидан назоратни кучайтиришга ишора қилган бўлиши мумкин.
Унинг қўшимча қилишича, АҚШ "денгиз қамали"ни эълон қилган бир пайтда, Эроннинг имкониятларини пасайтиришга қаратилган авиацияга оид навбатдаги санксиялар ҳам киритилиши мумкин.
**Қуруқлик қамали**
АҚШ ва Исроилнинг айрим расмийлари қуруқликдан қамал қилиш эҳтимолини илгари суришди, деб ёзмоқда нашр. Бу эса Эроннинг қўшнилари: Ироқ, Туркия, Покистон, Афғонистон, Туркманистон, Озарбайжон ва Арманистоннинг ёрдамини талаб қилади.
Трамп маъмурияти Афғонистондан ташқари бу давлатларнинг барчаси билан турли даражадаги яқинликка эга. Аммо у ердаги чегара шундоқ ҳам тоғли ва назорат қилиш ўта қийин ҳудуд ҳисобланади.
Трамп, масалан, яқинда ўз иқтисодиётидаги доллар тақчиллигидан чиқиб кетиш учун АҚШдан 10 миллиард доллар нақд пулда қарз сўраган Покистонга таъсир кўрсатиши мумкин. Бундан ташқари, АҚШнинг Ф-35 ҳарбий самолётлари дастурига қайтишга интилаётган Туркияга нисбатан ҳам бу режа ишлаши мумкин.
Қуруқлик қамали озиқ-овқат, энергия ва тўқимачилик маҳсулотлари импортини тўхтатиб қўйиш орқали Эрон халқига босимни кучайтириши мумкин. Аммо экспертларнинг таъкидлашича, бундай қадамни амалга ошириш қийин бўлади ва у Эронда ички босимга олиб келмаслиги мумкин.
**Иккиламчи тарифлар**
Олий суд бундай солиқларнинг ҳуқуқий асосини бекор қилганига қарамай, Трамп Эрон билан бизнес қиладиган мамлакатларнинг товарларига божлар киритиш билан бир неча бор таҳдид қилган.
Ўтган ҳафтада Сенат Россияга қарши кенг кўламли санксиялар тўғрисидаги қонун лойиҳасини қабул қилди. Нашрга кўра, ушбу ҳужжат Эронга қарши янги санксияларни ҳам ўз ичига олади. Бу эса Доналд Трампга Эрон савдосига ёрдам берадиган мамлакатларга қарши фойдаланиши мумкин бўлган янги тариф ваколатларини беради.
Бироқ бу қонун ҳужжатлари ҳали АҚШ Вакиллар Палатасидан ўтиши керак. Конгрессда тариф чораларига нисбатан кенг тарқалган хавотирларни ҳисобга олганда, буни амалга ошириш қийин кечиши мумкин.
Трампнинг янги иқтисодий босими ва қуруқлик блокадаси таҳдидларига жавобан, Эрон расмийлари Ҳўрмуз бўғозини ёпиш ва АҚШдан товон талаб қилиш орқали қарши босимни давом эттириб келмоқда. "Узоқ йиллик санксиялар билан яшаш тажрибаси" Теҳронга "омон қолиш иқтисодиёти"га ўтишга ёрдам берган, дейиш мумкин.
Шу билан бирга, Эрон АҚШ ва унинг иттифоқчилари манфаатларига қарши ҳарбий чоралар кўриши мумкин. Хитой билан яширин ёки очиқ нефт экспорти орқали АҚШ блокадасини заифлаштириш ҳам давом этади.
Бундан ташқари, расмий Теҳрон Доналд Трамп сайловчилари ва партиядошлари босимига дуч келаётганини ҳам яхши тушуниб турибди.