Трамп АҚШда сайловчиларнинг сохтакорлиги «авж олган» демоқда — далиллар бу жуда кам учрайдиган ҳолат эканини кўрсатади

Трамп АҚШдаги сайловлардаги қаллобликлар «авж олганини» айтмоқда — далиллар эса бу жуда кам учрайдиган ҳолат эканини кўрсатмоқда

Президент Дональд Трамп АҚШда судда айблов ҳукми билан тасдиқланган сайловдаги қаллоблик ҳолатлари ҳақида хабар берган ҳар бир кишига 1 миллион доллар (750 000 фунт стерлинг) мукофот ваъда қилди.

3 ноябрга белгиланган оралиқ сайловлар яқинлашаётган бир пайтда, Трамп почта орқали овоз беришда ва фуқаро бўлмаган шахслар томонидан «авж олган» ғирромликлар бўлаётганини иддао қилиб, овоз бериш жараёнининг ҳалоллигини сўроқ остига олмоқда.

Бироқ тадқиқотлар шуни кўрсатадики, иккала ҳолатнинг ҳам реал мисоллари жуда кам учрайди.

BBC Verify Трамп томонидан сайлов тизимига таклиф этилаётган ўзгаришлар билан бир қаторда мавжуд далилларни ҳам ўрганиб чиқди.

Кўп йиллардан бери Трамп почта орқали овоз бериш кенг кўламли қаллобликларга олиб келиши ҳақида исботланмаган иддаоларни такрорлаб келади.

Шу билан бирга, у республикачиларни оралиқ сайловларда почта орқали овоз беришга чақирди ва илгари ўзи ҳам почта орқали овоз берганини айтди.

Президент Конгрессни одамларга фақат ногиронлиги бўлган, хаста, ҳарбий хизматда бўлган ёки сафарда бўлган ҳоллардагина почта орқали овоз беришга рухсат берувчи қонунни қабул қилишга мажбурлай олмади.

Аксарият штатлар , external одамларга ҳеч қандай сабаб кўрсатмасдан почта орқали овоз беришга рухсат беради ва 2024 йилги президентлик сайловида 48 миллионга яқин киши почта бюллетенларидан фойдаланди.

Ўтган йили Трамп АҚШ Почта хизматига бюллетенларни фақат давлат идоралари томонидан тузилган фуқаролар рўйхатидаги сайловчиларга етказиб беришни топширувчи ижроия фармойишини имзолади. Шунингдек, у штатларни почта орқали овоз беришда бир хил конверт дизайнидан фойдаланишга мажбур қилишни мақсад қилган эди.

SAVE America далолатномаси (Американи сақлаб қалиш тўғрисидаги қонун) нима ва у нима қилади?

АҚШ Олий суди оралиқ сайловларга жуда яқин қолганда бундай ўзгаришлар киритиш «ўзбошимчалик ва эътиборсизлик» эканини айтиб, фармойишни рад этди — гарчи кейинчалик бу масалани яна кўриб чиқиши мумкинлигини билдирган бўлса-да.

АҚШ штатларида почта бюллетенларини текшириш бўйича турлича қоидалар мавжуд, аммо ҳар бир штат мувофиқликни тасдиқлаш учун бюллетендаги айрим сайловчи маълумотларини базадаги ёзувлар билан солиштиради ва аксарият штатлар имзоларни ҳам текширади.

АҚШдаги бир нечта сайловлар бўйича ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, почта орқали овоз беришда қаллоблик жуда кам учрайдиган ҳолат бўлган.

, external 2016, 2018, 2020 ва 2022 йилги сайловларни ўрганиб чиқди ва ҳар 10 миллион почта орқали берилган овозга ўртача тўрттага яқин қаллоблик ҳолати тўғри келишини аниқлади.

Ҳисобот илгари Трампни қўллаб-қувватлаган «Heritage Foundation» таҳлил маркази томонидан юритиладиган базага таянган бўлиб, унда айблов ҳукми билан якунланган сайловдаги қаллоблик ҳолатлари қайд этилади.

Масалан, тадқиқотда айтилишича, Орегон штатида 2000 йилдан 2020 йилгача 100 миллиондан ортиқ почта бюллетени юборилганидан кейин бор-yoғи 40 та қаллоблик ҳолати қайд этилган.

Трамп фуқаро бўлмаганларнинг овоз бериши кенг тарқалганини айтди ва 2024 йилги сайлов олдидан демократлар миллионлаб мигрантларни АҚШга «овоз беришлари, овоз беришлари ва яна овоз беришлари учун» киритаётганини иддао қилди.

АҚШ федерал сайловларида фуқаро бўлмаган шахсларнинг овоз бериши ноқонуний ҳисобланади — жазо чоралари қамоқ, жарима ва депортацияни ўз ичига олиши мумкин.

Трамп Конгресс томонидан қабул қилинишини хоҳлаётган сайлов қонуни сайловчилардан овоз беришдан олдин давлат томонидан берилган фотосуратли шахсни тасдиқловчи ҳужжатни, рўйхатдан ўтишда фуқароликни исботловчи ҳужжатни ва фуқароликнинг давом этаётганини текширишни талаб қилади.

АҚШдаги оралиқ сайловларда миллионлаб одамлар муддатидан олдин овоз бериб бўлди

Мухолифларнинг айтишича, сайловчиларнинг шахсини тасдиқлаш бўйича қаътийроқ қоидалар давоматни камайтириши мумкин, чунки кўп одамларда паспорт ёки талаб қилинадиган давлат томонидан берилган фотосуратли ID-карта бўлмаслиги мумкин.

«Кўпгина мамлакатлардан фарқли ўлароқ, бизда ҳукумат томонидан бериладиган миллий ID-карта йўқ. Ҳайдовчилик гувоҳномаси энг кенг тарқалган, аммо у сизнинг иммиграция мақомингизни аниқламайди, шунинг учун аксарият америкаликлар ёнида олиб юрадиган ID-карта овоз беришингиз учун етарли бўлмайди», дейди «Campaign Legal Center» ташкилотининг сайлов ҳуқуқлари бўйича мутахассиси Жонатан Диас.

Бошқалар эса, мавжуд сайловчилар шахсини тасдиқлаш қонунлари ҳеч қандай сезиларли таъсир кўрсатмаганини айтмоқда.

«Олимлар сайловчилар шахсини тасдиқлаш қонунларининг таъсирини ўрганганларида — хоҳ консерваторларнинг қаллоблик ҳақида айтганлари бўлсин, хоҳ прогрессив гуруҳларнинг сайловчиларни чеклаш ҳақидаги огоҳлантиришлари бўлсин — иккаласи ҳам содир бўлганига оид кўп далиллар мавжуд эмасдек туюлади», дейди консерватив «Cato Institute» институтининг сайлов бўйича мутахассиси Уолтер Олсон.

Сўнгги йилларда асосан республикачилар томонидан бошқариладиган бир нечта штатлар сайловчилар шахсини тасдиқлаш қоидаларини кучайтирди. «Brennan Center for Justice» тадқиқотига кўра, 2024 йилги сайловдан бери ID ҳужжатларига нисбатан қаътийроқ талабларни жорий этиш учун 21 та чекловчи сайлов қонуни қабул қилинган.

Кўплаб тадқиқотлар шуни кўрсатадики, АҚШдаги ўтган сайловларда фуқаро бўлмаган шахсларнинг овоз бериши билан боғлиқ тасдиқланган ҳолатлар жуда кам бўлган.

«Heritage Foundation» маълумотлар базаси 2005 йилдан 2025 йилгача бўлган даврда овоз бергани учун фуқаро бўлмаган 24 киши айбдор деб топилганини аниқлади.

«Биринчи навбатда, фуқаро бўлмаганлар учун овоз беришнинг ноқонунийлиги кучли тўхтатувчи омил ҳисобланади, чунки кўплаб одамлар ўзларининг иммиграция мақомидан хавотирда ва овоз бериш жуда хавфли қадам бўлади», дейди «Brookings Institute» институтининг тўнғич илмий ходими Даррелл Вест.

«Буни қилган одамлар кўплигини, айниқса сайлов натижаларига таъсир қиладиган даражада кўплигини кўрсатадиган ҳеч қандай далил ҳеч қачон бўлмаган.»

Трамп, шунингдек, штатларни фуқаро эмас деб гумон қилинган сайловчиларни аниқлаш ва уларни сайловчилар рўйхатидан чиқариб ташлаш учун федерал маълумотлар базасидан — «Systematic Alien Verification for Entitlements» (Save) маълумотлар базасидан фойдаланишга чақирди.

Тизим фуқароликни қабул қилган шахслар ва илгари федерал ҳукуматга мурожаат қилган фуқаро бўлмаган шахслар ҳақидаги маълумотларни ўз ичига олади. У 1980 йилларда идораларга шахсларнинг иммиграция мақомига қараб давлат нафақаларини олиш ҳуқуқига эга ёки эга эмаслигини текширишда ёрдам бериш учун яратилган.

Танқидчиларнинг айтишича, сайловчилар рўйхатини тозалаш учун бу маълумотлардан фойдаланиш ишончсиздир, чунки улар эскирган бўлиши ва кейинчалик АҚШ фуқаролигини олган шахсларни ўз ичига олиши мумкин — аммо АҚШ Олий суди Трамп маъмуриятининг ундан шу тарзда фойдаланишига қўйилган чекловларни олиб ташлади.

АҚШнинг ҳар бир штати почта орқали қисман овоз беришга рухсат беради ва 2024 йилги президентлик сайловида сайловчиларнинг 29 фоизи шу йўл билан овоз берди

«Федерал маълумотлар базалари сайловчилар рўйхатини янгилашга ҳаракат қилаётган штатлар учун жуда қадрли бўлиши мумкин, фақат уларнинг имкониятлари чекланганини тушуниш шарти билан», дейди Олсон. «Шунинг учун Трамп режасининг маълумот алмашишни талаб қилувчи қисми ижобий, гарчи штатлардан доимий равшанда кўриниб турган камчиликлари ва ноаниқликларига қарамай, база таркибига ишончли деб қарашни талаб қилувчи иккинчи қисми ёмон бўлса ҳам.»

Дастурдан алоҳида штатлар томонидан фойдаланиш ихтиёрийдир ва яқинда ундан фойдаланган штатларда аниқланган фуқаро бўлмаган шахслар сони кам бўлган.

Жоржияда штатнинг сайловчилар рўйхати аудит қилинганидан кейин,

фуқаро бўлмаслиги мумкин бўлган 432 киши аниқланди

Ички хавфсизлик вазирлиги Невада штатига 185 та номдан иборат рўйхатни берди ва фуқаро бўлмаган шахсларга сайловчи сифатида рўйхатдан ўтишга нотўғри рухсат берилганини айтди, аммо штат расмийлари уларнинг барчаси аслида фуқаролар эканини аниқладилар.

Оқ уй Нью-Джерсидаги ҳолатни мисол қилиб келтирди, у ерда шу ёзда штатнинг ҳайдовчилик гувоҳномаларини бериш бўлимидаги дастурий носозлик сабабли 2023 йил июнидан 2024 йил июнигача 6600 га яқин фуқаро бўлмаган шахслар овоз бериш учун рўйхатдан ўтган. Штат расмийларининг айтишича, 400 дан камроқ одам овоз берган ва уларнинг барчаси энди тизимдан олиб ташланган.

АҚШ Адлия вазирлиги Калифорния штатидан оралиқ сайловлар олдидан «фуқаро бўлмаган рўйхатдан ўтувчилар бўлиши эҳтимоли юқори» деб айтган одамларнинг 20 000 та почта бюллетенини ҳисобга олмасликни сўради — аммо апелляция суди бу сўровни рад этди.

Ўша 20 000 кишидан 28 нафарига вазирлик ноқонуний равишда овоз бериш учун рўйхатдан ўтган фуқаро бўлмаган шахслар деб

, external айблов эълон қилди.