ТошТеч: Ўзбекистонга 10 йилдан сўнг қандай мутахассислар керак ва мос олийгоҳни қандай танлаш зарур?

**ТошТеч: Ўзбекистонга 10 йилдан сўнг қандай мутахассислар керак ва мос олийгоҳни қандай танлаш зарур?**

Минглаб битирувчилар ўз йўналишини танлаш арафасида турибди ва келгуси йилларда талаб юқори бўлиши кутилаётган касбларга устуворлик бермоқда. Муҳандислик яна келажак касби сифатида эътироф этилмоқда. Аммо янги иқтисодиёт мамлакатда айнан қандай муҳандисларга эҳтиёж сезади ва кучли таълим дастурини шунчаки чиройли реклама буклетидан қандай ажратиш мумкин? Бу ҳақда мақоламизда сўз юритамиз.

Яқин вақтгача “муҳандис” деганда барчанинг кўз олдига чизмалар, калкулятор ва ҳимоя каскаси билан ишлайдиган, конструксиянинг мустаҳкамлигини ҳисоблайдиган ҳамда ускуналарнинг ишончли ишлашини назорат қиладиган мутахассис келарди. Бироқ 2030-йилга қадар корхоналар излайдиган муҳандис энди бошқача бўлади.

Бу ёзда мутахассислик танлаётган оила учун асосий савол – бу ўн йилдан кейин керак бўладиган ва яхши ҳақ тўланадиган касбми – айнан шу ерда яширинган. Жавобни олий ўқув юртларининг реклама буклетларидан эмас, балки мамлакат ҳақиқатан ҳам қурмоқчи бўлган нарсадан излаш ҳалолроқ. Чунки муҳандислар бирор нарса қурилаётган жойда керак бўлади.

Республиканинг режалари катта. Сўнгги йилларда биргина энергетика соҳасига қарийб 35 миллиард доллар жалб қилинди. 2030-йилга бориб “яшил” энергетика улушини 54 фоизга етказиш, 17 ГВт дан ортиқ янги қувватларни ишга тушириш ва 6 минг км га яқин юқори кучланишли линияларни қуриш режалаштирилган. Жиззахдаги БЙД заводи – компаниянинг Хитойдан ташқаридаги биринчи заводларидан бири – йилига 50 мингдан 500 мингтагача электромобил ишлаб чиқаришни кўпайтиришга ваъда бермоқда. 2,6 млрд долларлик уч йиллик муҳим минералларни ўзлаштириш дастури эса мис, литий ва волфрам каби хомашёларни қотишмалар, батареялар ва бутловчи қисмлар каби маҳсулотларга айлантириши керак.

Аммо на инвестициялар, на замонавий ускуналар ўз-ўзидан ишлайди. Уларни лойиҳалаштирадиган, ишга туширадиган ва узлуксиз фаолиятини таъминлайдиган мутахассислар керак.

Муаммо фақат сонда эмас. Ўнлаб университетлар муҳандисларни тайёрлайди, аммо барча муҳандислик йўналишларига талабаларнинг атиги 13 фоизи тўғри келади. Бутун дунё бўйлаб иш берувчилар бир хил нарсани такрорлашади: битирувчи назарияни билади, аммо замонавий ускуналар олдида ўзини йўқотиб қўяди ва уни жойида охиригача ўргатишга тўғри келади. Бунинг сабабларидан бири юзаки – дастурларда амалиёт улуши атиги 6−9 фоизни ташкил этади ва фақат дунёнинг энг нуфузли университетларида бу кўрсаткич 15−20 фоизни ташкил этади. Ҳақиқий ишлаб чиқаришни биринчи марта фақат диплом ҳимоясида кўрган муҳандис – бу иқтисодиёт энди ўзига йўл қўя олмайдиган бўшлиқдир.

**Энергетика.** Қуёш ва шамол электр стансиялари электр узатиш тармоқлари ҳамда подстансиялар қурилишига қараганда тезроқ барпо этилмоқда. Натижада электр тармоқлари ишлаб чиқарилган энергиянинг барчасини қабул қила олмайди ва унинг бир қисми йўқотилади. Бундай ҳолатларнинг олдини олиш учун оддий электр тармоқларини таъмирлайдиган мутахассис эмас, балки бутун энергия тизимини реал вақт режимида, юклама ўзгаришлари, маълумотлар оқими ва автоматлаштирилган бошқарувни ҳисобга олган ҳолда бошқара оладиган муҳандислар зарур бўлади. Айнан шундай мутахассислар энг катта талабга эга бўлади.

**Саноат.** Автоматлаштириш дегани фақат роботлар эмас. Бунга БЙД мисол бўла олади. Компания заводни ишга тушириш билан бир вақтда политехника олийгоҳлари билан ҳамкорликда ўз ўқув марказини ташкил этишини ҳам эълон қилди. Бу ҳатто йирик инвесторлар ҳам меҳнат бозоридан тайёр мутахассис топишга ишонмаётганини кўрсатади. Замонавий саноатга фақат станок оператори эмас, балки бутун ишлаб чиқариш жараёнини – ускунадан тортиб иқтисодий самарадорликгача – лойиҳалаштира оладиган муҳандис керак.

**Электроника ва автоматика.** Бу замонавий технологияларнинг ўзига хос “асаб тизими” ҳисобланади. Датчиклар жараёнларни кузатади, контроллерлар қарор қабул қилади, куч электроникаси энергия оқимини бошқаради, ўрнатилган дастурий таъминот эса буларнинг барчасини ягона тизимга бирлаштиради. Айнан шу технологияларсиз электромобил ҳаракатлана олмайди, заводдаги автоматлаштирилган ишлаб чиқариш линияси ишламайди ва электр тармоғидаги юкламани мувозанатлаштириб бўлмайди. Бу йўналиш муҳандислари кўпинча кўзга ташланмайди, бироқ айнан улар бошқа барча муҳандислик соҳаларини ўзаро боғлаб туради. Шу сабабли уларга бўлган талаб йил сайин ортиб бормоқда.

**Янги материаллар.** Мамлакат хомашёни шунчаки қазиб олиб экспорт қилиш эмас, балки уни ўз ҳудудида чуқур қайта ишлаш йўлини танлади. Стратегик минераллар бўйича қабул қилинган давлат дастурининг асосий мақсади ҳам айнан шу – рудани экспорт қилиш ўрнига ундан қотишмалар, аккумуляторлар ва турли саноат компонентларини ишлаб чиқаришдир. Бу мақсадда Тошкент ва Самарқандда технопарклар ташкил этилмоқда. Демак, яқин йилларда материалшунос муҳандислар ва технологларга эҳтиёж кескин ортади. Ҳозирча эса бундай мутахассислар мамлакатда жуда кам тайёрланмоқда.

Нурафшон шаҳрида Келажак технологиялари маркази ташкил этилмоқда. Унда сунъий интеллект ва киберхавфсизлик бўйича замонавий лабораториялар, шунингдек, алоҳида муҳандислик кластери фаолият юритади.

Бир неча йилдан буён Ўзбекистон-Япония инновация маркази муваффақиятли фаолият олиб бормоқда. Бу ерда энергетика, фойдали қазилмаларни қайта ишлаш ва материалшунослик йўналишларидаги лабораториялар иш олиб бормоқда ҳамда Япония билан ҳамкорликда водород энергетикаси бўйича қўшма лойиҳа амалга оширилмоқда.

Шунингдек, муҳим стратегик минералларни ўзлаштириш дастури доирасида Тошкент ва Самарқанд шаҳарларида технопарклар барпо этилмоқда.

“Ҳақиқий ҳамкорлик меморандум имзолашдан эмас, балки университет ва корхонанинг ўзаро манфаатдорлиги ҳамда узвий ҳамкорлигидан бошланади. Амалиётнинг ҳар бир йўналиши бўйича биз ҳамкор корхона билан биргаликда ўқув учун сунъий яратилган топшириқни эмас, балки ишлаб чиқаришда ҳали ечимини топмаган реал муаммони танлаймиз. Талабалар ишининг натижалари университет ва корхона мутахассислари томонидан биргаликда баҳоланади. Амалиётнинг ўзи эса ўқув дастурининг ажралмас қисми ҳисобланади, академик кредитлар билан баҳоланади ва муҳандислик таълимининг тўлақонли таркибий қисмига айланади. Айнан шу ёндашув амалиётни оддий расмий талабдан ҳақиқий муҳандислик таълими элементига айлантиради”, – дейди Муҳандислик факултети декани, профессор Баҳрами.

Бу масалада ҳам рақамлар, ҳам кутилмаларни эҳтиёткорлик билан баҳолаш лозим. Чунки бугунги кунда эълон қилинаётган инвестицияларнинг катта қисми ҳали амалга оширилиши режалаштирилган лойиҳалардир. Уларнинг муддатлари ўзгариши ёки айрим лойиҳалар қайта кўриб чиқилиши мумкин.

Шунга қарамай, ушбу режаларнинг ҳатто ярми амалга ошган тақдирда ҳам, мамлакатга бугунгидан кўра кўпроқ муҳандислар керак бўлади.

Бироқ бундан ҳам муҳимроқ иккита муаммо мавжуд:

Мамлакат қандай иқтисодиётни барпо этишни аллақачон белгилаб олди. Энди уни айнан ким бунёд этиши масаласи келгуси ўн йил ичида нафақат қурилиш майдонларида, балки аудиториялар ва илмий лабораторияларда ҳам ҳал этилади.

Ҳужжатларни топшириш ва кириш имтиҳонига рўйхатдан ўтиш учун қуйидаги ҳавола орқали мурожаат қилиш мумкин.

Сайт: tashkenttech-edu.uz

Фасебоок: fb.com/Tashkent-Tech

Инстаграм: @ташкент_теч

Телеграм: t.me/tashkent_tech_uz

Реклама ҳуқуқлари асосида.