Тошкентда Ўзбекистон иқтисодиётининг иқлим чидамлилиги ва яшил ривожланиш истиқболлари муҳокама қилинди

Тошкентда Ўзбекистон иқтисодиётининг иқлим барқарорлиги ва яшил ривожланиш истиқболлари муҳокама қилинди

2026 йил 27 октябрь куни Тошкентда «Сув-иқлим хавфларининг Ўзбекистон иқтисодиётига таъсири ва яшил ривожланиш имкониятлари» мавзусида халқаро илмий-амалий семинар бўлиб ўтди.

Тадбир ташкилотчилари сифатида ГПБ Банки (АЖ) қўллаб-қувватловида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Макроиқтисодий ва ҳудудий тадқиқотлар институти (МҲТИ) ва «Иқтисодиёт олий мактаби» Миллий тадқиқот университети (ИОМ МТУ, Россия) иштирок этди. Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти (СМТИ) ҳамкор-ташкилотчи бўлди.

Семинар Ўзбекистон ва Россия давлат органлари, етакчи илмий-тадқиқот марказлари, олий таълим муассасалари ва молия институтлари вакилларини бир даврага жамлади.

Хусусан, унда Иқтисодиёт ва молия, Энергетика, Сув хўжалиги ва Транспорт вазирликлари, Экология ва иқлим ўзгариши бўйича миллий қўмита, Статистика бўйича миллий қўмита, Ўзбекистоннинг соҳавий илмий ва таълим муассасалари, шунингдек, Марказий Осиё Давлатлараро сув хўжалигини мувофиқлаштирувчи комиссиясининг Илмий-ахборот маркази вакиллари иштирок этди. Россия илмий-эксперт томонидан ИОМ МТУ, Табиий ресурслар иқтисодиёти ва иқлим ўзгариши институти, РФА А.М. Обухов номидаги Атмосфера физикаси институти ва бошқа ташкилотлар вакиллик қилди.

Иқлим хавфлари ва иқтисодиёт учун янги имкониятлар

Муҳокамалар марказида Ўзбекистон иқтисодиётининг иқлим ўзгаришига барқарорлигини ошириш, сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, энергетика хавфсизлигини таъминлаш ва ривожланишнинг паст углеродли моделига глобал ўтиш имкониятларидан фойдаланиш масалалари турди.

Иштирокчилар иқлим ўзгаришлари узоқ муддатли иқтисодий ривожланиш, саноат, қишлоқ хўжалиги, ташқи савдо ва аҳоли фаровонлигига қандай таъсир кўрсатаётгани ҳақида фикр алмашдилар. Қайта тикланадиган энергетика, электр транспорти, ишлаб чиқаришни паст углеродли модернизация қилиш ва углеродли тартибга солиш истиқболларига, шунингдек, халқаро бозорларда маҳаллий маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини мустаҳкамлаш чора-тадбирларига алоҳида урғу берилди.

Экспертлар иқлим ўзгариши давлатларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишига тобора сезиларли таъсир кўрсатаётган узоқ муддатли тенденция эканини таъкидладилар. Бундай шароитда иқтисодиёт, инфратузилма ва аҳолини ўзгариб бораётган табиий-иқлим шароитларига мослаштириш стратегик режалаштиришнинг муҳим қисмига айланмоқда. Шу билан бирга, глобал яшил трансформация технологик янгиланиш, инвестицияларни жалб қилиш, янги ишлаб чиқариш қувватларини яратиш ва мамлакатнинг экспорт салоҳиятини кенгайтириш учун қўшимча имкониятлар очади.

Илмий тадқиқот: глобал энергия ўтишининг иқтисодий самаралари

Семинарнинг бош воқеаси «Ўзбекистон иқтисодиётини сув-иқлим инқирозига ва жаҳон иқтисодиётининг яшил трансформациясига мослаштириш» лойиҳаси доирасида ИОМ МТУ Табиий ресурслар иқтисодиёти ва иқлим ўзгариши институти томонидан МҲТИ билан ҳамкорликда тайёрланган «Жаҳон иқтисодиётининг яшил трансформацияси: Ўзбекистон учун имкониятлар ва хавфлар» маърузаси тақдимоти бўлди.

Тадқиқот сценарийлар таҳлили ва иқтисодий моделлаштиришга асосланган бўлиб, улар глобал энергетик ўтишнинг Ўзбекистон иқтисодиётига 2035 ва 2050 йилгача бўлган истиқболда таъсирини баҳолаш имконини беради. Муаллифлар жаҳон иқтисодиётини декарбонизация қилишнинг тўртта сценарийсини ва миллий иқтисодий сиёсатнинг турли вариантларини солиштириб, асосий тармоқлар учун мумкин бўлган фойда, харажатлар ва хавфларни аниқладилар.

Бундай ёндашув жаҳон талабининг ўзгариши, паст углеродли технологиялар нархи, иқлимга оид молиялаштиришнинг мавжудлиги ва углеродли тартибга солишнинг тарқалиши оқибатларини баҳолаш имконини беради. Бу узоқ муддатли сиёсатни ягона прогнозга боғлаб қўймасдан, жаҳон иқтисодиёти ривожланишининг турли траекторияларини ҳисобга олган ҳолда стратегик қарорлар ишлаб чиқиш учун асос яратади.

Тадқиқотнинг асосий хулосаларидан бири Ўзбекистоннинг қайта тикланадиган энергетикани ривожлантириш йўли иқтисодий жиҳатдан асосланганлиги бўлди. Тақдим этилган ҳисоб-китобларга кўра, кўриб чиқилган сценарийлар орасида энг катта иқтисодий самарани 2030 йилга келиб электр энергияси ишлаб чиқаришда қайта тикланадиган энергия манбалари, шу жумладан гидроэнергетика улушини 54 фоизга етказиш бўйича амалдаги мақсадларни амалга ошириш таъминлайди.

Қўшимча самарани энергетика ускуналари ва бутловчи қисмларни бевосита Ўзбекистонда ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш бериши мумкин. Миллий ишлаб чиқариш базасини ривожлантириш иш ўринларини яратиш, саноат кооперациясини кенгайтириш ва мамлакат ичида шаклланадиган қўшилган қиймат улушини ошириш имконини беради.

Тадқиқотчиларнинг баҳолашича, қуёш генерацияси сезиларли нарх потенциалига эга. Шу билан бирга, қайта тикланадиган энергетика қувватларини янада оширишни электр тармоқларини модернизация қилиш, энергияни жамлаш тизимларини ривожлантириш ва мамлакат ичида ускуналар ишлаб чиқариш учун шароит яратиш билан биргаликда олиб бориш зарур.

Маърузанинг алоҳида бўлими автотранспортни электрлаштиришга бағишланган. Муаллифлар амалдаги мақсадли кўрсаткичларга изчиллик билан эришишни мақсадга мувофиқ деб ҳисоблайдилар, бу чиқиндилар ўсишини жиловлашга ва бир вақтнинг ўзида энерготизимга тушадиган энг юқори юкламаларнинг ҳаддан ташқари ортиб кетишининг олдини олишга имкон беради. Бунинг учун электр транспорти, қувватлаш инфратузилмаси ва электр тармоқларини мувофиқ ҳолда ривожлантириш, шунингдек, шаҳар транспортини такомиллаштириш зарур.

Глобал энергия ўтиши: экспорт истиқболлари ва саноатни модернизация қилиш вазифалари

Тадқиқотда, шунингдек, энергетика ресурслари ва паст углеродли трансформация учун зарур бўлган материалларга жаҳон талаби тузилмаси ўзгариши фонида Ўзбекистоннинг экспорт салоҳиятини кенгайтириш имкониятлари кўриб чиқилган.

Тадқиқотчилар глобал яшил трансформация саноат маҳсулотларининг экологик хусусиятларига янада юқори талаблар қўяётганини таъкидлайдилар. Бундай шароитда энергияни кўп истеъмол қилувчи ишлаб чиқаришларни, биринчи навбатда кимё саноати, металлургия ва минерал ўғитлар секторини модернизация қилиш алоҳида аҳамият касб этади.

Маҳсулотнинг углерод изини камайтириш, энергия самарадорлигини ошириш ва хом ашёни чуқур қайта ишлаш экологик талаблар кучаяётган бир шароитда хорижий бозорларда маҳаллий товарларнинг рақобатбардошлигини сақлаб қалиш учун зарурдир. Шу сабабли, яшил ўтиш нафақат чиқиндиларни камайтириш вазифаси, балки саноатнинг технологик даражасини ошириш, юқори қўшилган қийматга эга маҳсулотлар чиқаришни кенгайтириш ва халқаро ишлаб чиқариш занжирларида Ўзбекистоннинг позицияларини мустаҳкамлаш имконияти сифатида ҳам кўриб чиқилади.

Сув-иқлим хавфлари атласи: манзилли қарорлар учун асос

Семинар доирасида ҳудудий ва соҳавий иқлим хавфларини баҳолаш учун мўлжалланган «Сув-иқлим шароитлари ўзгаришининг Ўзбекистон иқтисодиёти ривожланишига таъсири» атласи ҳам тақдим этилди.

Атлас энг заиф ҳудудлар ва тармоқларни аниқлаш, сув танқислиги, қурғоқчилик ва аномал иссиқлик иқтисодий фаолликни чеклаши мумкин бўлган ҳудудларни белгилаш ва мослашишнинг устувор йўналишларини ўрнатиш имконини беради.

Ушбу воситанинг амалий қиммати суғориш тизимларини модернизация қилиш, ишлаб чиқаришларни жойлаштиришни режалаштириш, муҳим инфратузилмани ҳимоя қилиш ва ҳудудий инвестиция дастурларини тайёрлашда иқлимий баҳолашлардан фойдаланиш имкониятидадир. Бу иқлим таҳдидларини умумий баҳолашдан ҳудудларнинг хусусиятлари ва сув ресурслари билан таъминланганлигини ҳисобга олган ҳолда манзилли қарорларга ўтиш имконини беради.

Ўзбекистон иқлимга мослашиш чора-тадбирларини кенгайтирмоқда

Семинар давомида Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида мамлакатда табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш, инфратузилмани модернизация қилиш ва иқтисодий ўсишнинг яшил моделига ўтишга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилаётгани таъкидланди.

Қишлоқ хўжалигида сув тежовчи технологияларни жорий этишда салмоқли натижаларга эришилди. агар 2017 йилда улар 19 минг гектарни қамраб олган бўлса, 2026 йилга келиб бу майдон 2,6 млн гектарга етди, бу мамлакат суғориладиган ерларининг қарийб 60 фоизини ташкил этади. Тақдим этилган маълумотларга кўра, бу ҳар йили 2,5 млрд куб метр атрофида сувни тежаш имконини беради. Сув тежовчи технологияларни қўллаш майдонини 3,5 млн гектарга етказиш ва йиллик сув тежашни 5 млрд куб метрга етказиш вазифаси қўйилган.

Ичимлик суви таъминоти ва канализация инфратузилмаси ҳам ривожланмоқда. Охирги йилларда ушбу соҳага киритилган инвестициялар ўн бараварга ортиб, 2,7 млрд АҚШ долларига етди. Марказлаштирилган ичимлик суви билан таъминланган аҳоли улуши 2017 йилдаги 63 фоиздан қарийб 83 фоизга ошди. Ушбу даврда 7,7 млн киши илк бор тоза сувдан фойдаланиш имкониятига эга бўлди, 39 минг км сув қувурлари тармоқлари ва 3,4 мингта сув таъминоти иншоотлари қурилди ва реконструкция қилинди. Ўрта муддатли истиқболда аҳолини марказлаштирилган ичимлик суви билан қамраб олишни 90 фоизга етказиш кўзда тутилган.

Параллель равишда яшил энергетика ҳам жадал суръатлар билан ривожланмоқда. Хусусий сектор ва халқаро инвесторлар иштирокида қуёш ва шамол электр станцияларини қуриш, электр тармоқларини модернизация қилиш ва энергияни жамлаш тизимларини жорий этиш лойиҳалари амалга оширилмоқда. Семинарда тақдим этилган маълумотларга кўра, 2026 йил октябрь ҳолатига кўра, электр энергияси ишлаб чиқаришда қайта тикланадиган манбалар улуши 31 фоизга етди. Амалдаги мақсадли мўлжал 2030 йилга келиб ҚТЭМ улушини, гидроэнергетикани қўшган ҳолда, 54 фоизга етказишни кўзда тутади.

Ушбу ислоҳотлар иқлимга янада мослашиш учун асос шакллантиради. Тадқиқот кўрсатганидек, яшил ўтишдан олинадиган иқтисодий самарани ошириш учун тоза энергетикани ривожлантиришни инфратузилмани модернизация қилиш, саноатнинг энергия самарадорлигини ошириш ва ускуналар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш билан уйғунлаштириш муҳимдир.

Ушбу ишда миллий илмий салоҳиятни мустаҳкамлаш муҳим роль ўйнайди. 2023 йилда Ўзбекистон Президенти ташаббуси билан Марказий Осиё атроф-муҳит ва иқлим ўзгаришини ўрганиш университети – Green University ташкил этилди. Университет ҳузурида хорижий мутахассислар иштирокида фундаментал ва амалий тадқиқотлар ўтказиш учун Иқлим илмий резиденцияси яратилди. Green University ва унга аъзо ташкилотлар тизимининг 2026–2029 йилларга мўлжалланган тасдиқланган илмий тадқиқотлар дастури амалий тадқиқотларни янада ривожлантиришни ва экология ҳамда иқлим йўналишлари бўйича мутахассислар тайёрлашни кўзда тутади.

Илмий натижалар – амалий қарорлар учун асос

Семинар якунлари бўйича иштирокчилар биргаликдаги тадқиқотларни давом эттириш, илмий маълумотлар ва амалий тажриба алмашишни кенгайтириш, иқлимни прогноз қилишни такомиллаштириш ва иқтисодиёт ҳудудлари ҳамда тармоқлари учун манзилли тавсиялар тайёрлаш зарурлигини таъкидладилар.

Тадқиқот натижаларидан Ўзбекистон иқтисодиёти ва аҳолисини сув-иқлим шароитлари ўзгаришига мослаштириш бўйича узоқ муддатли чора-тадбирларни ишлаб чиқишда, яшил ривожланиш устуворликларини белгилашда, соҳавий ва ҳудудий дастурларни такомиллаштиришда ҳамда иқлимга оид молиялаштиришни жалб қилишда фойдаланиш алоҳида аҳамиятга эга.

Тақдим этилган маъруза ва атлас асосланган давлат бошқарувининг амалий воситаларига айланиши мумкин. Уларни қўллаш инвестиция йўналишларини аниқроқ белгилаш, сув йўқотишларини камайтириш, ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, энергия самарадорлигини ошириш ва ўсиб бораётган иқтисодиётни ишончли энергия билан таъминлаш имконини беради.

Иштирокчилар давлат органлари, илмий марказлар, халқаро молия институтлари ва технологик ҳамкорлар саъй-ҳаракатларини бирлаштириш ресурсларни иқлим хавфларини камайтириш, сув ва энергетика хавфсизлигини мустаҳкамлаш ҳамда мамлакатнинг экспорт рақобатбардошлигини оширишга янада самарали йўналтириш имконини беришини таъкидладилар.

Семинарнинг ўтказилиши иқлимга мослашиш соҳасида амалий қарорлар ишлаб чиқиш ва Ўзбекистоннинг барқарор яшил ривожланиш моделини шакллантиришда халқаро илмий ҳамкорликнинг аҳамиятини тасдиқлади.