Тошкент. Нафасингизни ичига ютинг
Ўзбекистон пойтахти Тошкент тобора исиб бормоқда. Аммо биз ҳали ҳам худди гап фақат аномал ҳароратли иссиқ ёз ҳақида кетаётгандек ўзимизни тутмоқдамиз. Ўтган ҳафтада мен узоқ вақт хотирамда қолган бир суҳбатда бўлдим. Биз Тошкент — менинг шаҳрим ҳақида баҳслашдик. Ва савол оддий, аммо ноқулай янгради: «Шаҳар яшил ҳудудларнинг йўқотилиши, оммавий зич қурилишлар ва бир пайтлар кўчаларнинг нафас олишига имкон берган ҳамма нарсанинг бетонга кўмилиши билан қандай курашмоқда?» Қисқа жавоб: «Ҳеч қандай».
Биз нимани йўқотдик ва буни қанчалик тез йўқотдик
Сўнгги 8–10 йил ичида Тошкент ўзининг яшил қопламасининг сезиларли қисмидан маҳрум бўлди. Бу тасодифан содир бўлгани йўқ — бу режали тарзда, аниқроғи, режа йўқлиги сабабли содир бўлди. Лойиҳачилар 1966 йилги зилзиладан кейин шаҳарни ривожлантириш бош режасини ишлаб чиқишда, турар жой мавзелари орасида онгли равишда катта яшил ҳудудларни қолдиришган эди. Булар бўш ерлар эмас эди. Улар келажакдаги ўсиш учун — шаҳарнинг ДНКсига сингдирилган нафас олиш майдони сифатида захиралаб қўйилганди.
Мен ана шундай жойлардан бирининг яқинида улғайганман. 1980-йилларда мактабим ёнида улкан дарахтзор бор эди. Бу мавзе ичидаги ҳудуд бўлиб, болаликда у чексиздек туюларди. Дарсдан кейин биз ўйнайдиган футбол майдони ҳам ўша яшил ҳудуднинг бир қисми эди. 1960-йиллардаги лойиҳачилар 2020-йиллардаги қурувчилар дарахтзорнинг деярли ҳаммасини шунчаки кесиб ташлаб, турар жой мажмуаси қуришини тасаввур ҳам қила олишмаган бўлса керак. Футбол майдони ҳам йўқолди — унинг ўрнида бино қад ростлади. Ва энг алам қиларлиси: янги аҳолининг фарзандлари учун ҳеч ким қўшимча мактаб ёки болалар боғчаси қурмади. Яшил майдон олиб ташланди. Одамлар қўшилди. Ва тамом.
Бошқа, камроқ муҳокама қилинадиган ҳодиса ҳам бор. Эски шаҳарда — «хусусий сектор» деб аталадиган жойда — кўплаб аҳоли ўзларининг мевали дарахтларини кесиб ташлаб, уларнинг ўрнига манзарали ўсимликлар экишди ёки автотураргоҳ учун бетон тўкишди. Яшил қопламанинг йўқолиши нафақат қурувчиларнинг қўли билан содир бўлмоқда. Бу маҳаллама-маҳалла, ҳовлима-ҳовли юз бермоқда.
Ҳақиқий муаммо — нафақат вентиляция
Дарахтлар билан бирга нималар йўқолаётгани ҳақида гапирганимизда, табиий вентиляция манзаранинг фақат бир қисмидир. Энг жиддий муаммо — иссиқлик ороли эффекти, яъни шаҳарнинг асфальт, бетон ва шиша туфайли ҳаддан ташқари қизиб кетишидир. Тошкент мунтазам равишда ҳавоси энг ифлос бўлган дунёнинг ўнта йирик шаҳарлари қаторига кирмоқда. Бу ҳис-туйғуга берилиб айтилган гап эмас. Бу маълумотларнинг қайтарилувчи фактидир.
Шунга қарамай, биз олаётган сигналлар зиддиятлидир. Бир томондан, расмийлар янги парклар ва сув ҳавзаларини ваъда қилмоқда. Иккинчи томондан — аҳоли дарахтларнинг кесилиши, яшил ҳудудларнинг қисқариши ва бундай иқлимга умуман мослашмаган янги бинолардан шикоят қилмоқда. Иккала жараён ҳам бир вақтда кетмоқда. Муаммо ҳам айнан шунда.
Режа йўқми — демак, ҳар бир қарор зиддиятлидир
Буларнинг кўпчилиги замирида кейинги 25–30 йилга мўлжалланган яхши ўйланган, ҳисоб-китоб қилинган ривожланиш бош режасининг йўқлиги ётади.
Бундай режасиз, парклар яратиш режалари яшил ҳудудларни қурилиш учун сотиш — ва кейин, албатта, дарахтларни кесиш билан ёнма-ён мавжуд бўлиши тўлақонли мумкин. Қандайдир йўл билан Тошкент шаҳар ҳокимлиги қурилиш ва дарахтларни кесишга эълон қилинган мораторий тўғрисидаги Президент Фармонларига риоя қилмасликнинг уддасидан чиқмоқда. Ҳатто коррупция ва тартибсиз қурилишларни четга суриб қўйганда ҳам, асосий савол қолади: 30, 50, баъзан эса 100 йилдан ортиқ яшаган дарахтларнинг кесилиши шаҳар экотизимида қайта тикланмайдиган ўзгаришларни келтириб чиқаради. Янги экилган кўчатлар бу йўқотишни тезда қоплай олмайди. Ниҳол асрлик дарахтнинг ўрнини боса олмайди — на сояси, на карбонат ангидридни ютиши ва на яшаш муҳити сифатида.
Оқибатлар тўлқинсимон тарзда тарқалади ва биз доим ҳам ўлчай олмайдиган усулларда намоён бўлади. Тошкентнинг кўплаб туб аҳолиси қушлар камайганини ва уларнинг турлари ўзгарганини таъкидламоқда. Аниқ маълумотлар, афсуски, етарли эмас. Аммо чумчуқлар аниқ камайган. Қушлар кам — ҳашаротлар ва дарахт зараркунандалари кўп дегани. Тошкентда эса шундоқ ҳам касал дарахтлар кўп.
Тошкентга кейинги 25–30 йил учун реал ва объектив маълумотларга асосланган тизимли, яхши ўйланган, ҳисоб-китоб қилинган режа жуда зарур. Бу нафақат экология ёки ҳаёт сифати масаласи. Бу яна шаҳарнинг инвестициявий салоҳияти масаласидир. Инвесторларга аниқлик керак. Ҳозир эса у йўқ.
Биз муаммони умуман ўлчаяпмизми?
Мана ноқулай ҳақиқат: бу баҳсларнинг аксарияти объектив маълумотларсиз олиб борилмоқда. Маълумотлар турли манбаларда мавжуд бўлиши мумкин, аммо ҳеч ким уларни бирлаштирмайди ва ҳеч ким таҳлилни чоп этмайди.
Таҳлил бўлмаганда, одамлар ҳиссиёт ва туйғуларга таянадилар. «Аномал иссиқлик» ибораси тинмай янграйди. Аммо иссиқликнинг қанча қисми минтақавий ва глобал иқлим ўзгаришидан, қанчаси эса дарахтларни кесиш, бетонлаштириш, асфальтлаш ва оммавий қурилишлардан келиб чиққани ҳақида умумий тушунча йўқ.
Аҳолининг хабардорлиги, шубҳасиз, ошиб бормоқда. Аммо аксарият одамлар ўз ҳаёти ва иссиқлик билан қандайдир тарзда курашиш билан банд. Бу тушунарли — ва айнан шунинг учун ҳам ҳаракатлар учун жавобгарлик фақат алоҳида шахслар зиммасига туша олмайди.
Нималар реал қилинмоқда ва нималар қилинмаяпти
Сув ичиш ва уйда қолиш ҳақидаги стандарт маслаҳатлардан ташқари, экстремал иссиқлик тўлқинларига жавоб бериш бўйича давлат протоколлари мавжудми? Менда ёзма протоколлар бор-йўқлиги ҳақида маълумот йўқ. Аммо мулоқотда баъзи ўзгаришлар аниқ юз берди. Фавқулодда вазиятлар вазирлиги энди иссиқлик авжига чиққан пайтда очиқ ҳавода бўлиш вақтини чеклашни тавсия этувчи хабарларни юбормоқда. Баъзи ташкилотлар ва қурилиш компаниялари очиқ ҳаводаги ишчилар учун иш соатларини ўзгартирдилар. Булар керакли қадамлар. Аммо улар аста-секинлик билан амалга оширилмоқда. Бу аномалия эмас, балки янги воқелик эканлиги ҳақида ҳали ҳам кенг тан олиш йўқ. Биз ҳали ҳам буни «аномал иссиқлик» деб атаяпмиз — гўёки у ўтиб кетадигандек.
Биз ўзлаштиришимиз шарт эмас. Биз эслашимиз керак
Одамлар Марказий Осиё шаҳарлари совутиш масаласида Европадан нимани ўрганиши мумкин деб сўрашганда, менга саволнинг қўйилишининг ўзи нотўғридек туюлади. Марказий Осиё шаҳарлари аллақачон салқинликни сақлашни билишган. Минг йиллар давомида ушбу минтақа халқлари нима иш беришини тушунишган: яшил ҳудудлар, соя, оқар сувли ариқлар, сув ҳавзалари, ҳовузлар. Булар безак эмас эди. Бу инфратузилма эди. Ва у 2000-йилларнинг бошигача ишлади.
Кейин нимадир ўзгарди. Бу билимларга эга бўлган одамлар кетганидан кейин, уларнинг ўрнини — ўз айбларисиз — бу элементларнинг вазифасини тушунмайдиганлар эгаллади. Ариқ тизими вайрон қилинди. Ваҳоланки, айнан у яшил қоплама билан бирга шаҳар микроиқлимини яратар эди. Бизга ҳеч нарсани ўзлаштириш керак эмас. Биз минтақамиз минг йиллар давомида ишлаб чиққан билимларга қайтишимиз керак.
Ортга суриб бўлмайдиган тўртта қадам
Агар мен Марказий Осиё шаҳарларини экстремал иссиқликка мослаштиришнинг мутлақ устувор йўналишларини айтишим керак бўлса, улар қуйидагилар бўлар эди:
— Муаммони тан олиш. Муаммонинг тўғри шакллантирилиши унинг ўзини тушуниш каби жуда муҳимдир. «Аномал» атамасини энди, айтиш мумкинки, қўллаб бўлмайди.
— Уни янада оғирлаштиришни тўхтатиш. Биз зудлик билан ҳамма нарсани бетон ва асфальтга кўмишни тўхтатишимиз керак. Шаҳарларни қуриш мумкин ва керак, аммо аниқ талаблар ва чекловлар билан. Масалан, давлат энди майдони 500 квадрат метр ва ундан ортиқ бўлган бинолар лойиҳаларида ер майдонининг камида 30 фоизини яшил ҳудуд учун ажратишни талаб қилмоқда. Бу ижобий ўзгариш. Аммо унга «тишлар» керак: яшил ҳудуд деб нима ҳисобланишининг аниқ, бажарилиши мажбурий бўлган таърифи зарур. Туваклардаги буталар ва пальмалар ҳисобга ўтмайди.
— Иложи борича ҳамма жойда ариқ тизимини тиклаш. Бу бизнинг азалий совутиш инфратузилмамиздир. У асрлар давомида мавжуд бўлган. У яна мавжуд бўлиши мумкин.
— Бинолар ичидаги одамларни ҳимоя қилиш. Ижтимоий объектлар — давлат мактаблари, болалар боғчалари, клиникалар, шифохоналар, болалар уйлари, давлат университетларининг ётоқхоналари тоза ҳаво оқими тизимига эга кондиционерлар билан жиҳозланиши керак. Хусусий объектлар эса бундай тизимларни ўз ҳисобидан ўрнатишга мажбур бўлиши лозим.
Хулоса: хабардорликдан ҳаракатга
Бу суҳбат менга нимани ўргатди ва сиз ундан нимани англашингизни истардим: билимлар мавжуд. Марказий Осиё шаҳарларни совутиш муаммосини асрлар олдин яшил ҳудудлар, соя, ариқлар ва сув ҳавзалари ёрдамида ҳал қилган. Биз ҳал қилиб бўлмайдиган муаммога дуч келганимиз йўқ. Биз ҳал қилишни унутиб қўйган муаммога дуч келдик.
Маълумотлардаги бўшлиқ реалдир. Умумлаштирилган, чоп этилган, объектив маълумотларсиз биз ҳиссиётлар даражасида баҳслашамиз. Биз ўзимиз ўлчамайдиган нарсани бошқара олмаймиз. Кимдир — ҳукумат, академик ҳамжамият, фуқаролик жамияти, хусусий сектор — таҳлилни яратиши ва чоп этиши керак.
Режа йўқ. Объектив маълумотларга асосланган 25–30 йилга мўлжалланган бош режа — ҳашамат эмас. Бу экотизим, ҳаёт сифати ва инвесторлар ишончининг асосидир. Усиз зиддиятли қарорлар бир-бирини йўққа чиқаришда давом этаверади.
Дарахтлар бизнинг вақт ўлчовимизда ўрнини тўлдириб бўлмайдиган нарсадир. Бугун кесилган юз йиллик дарахтнинг ўрнини эртага экилган ниҳол қоплай олмайди. Йўқотишлар тўпланиб боради. Улар иссиқликда, ҳаво сифатида, биохилма-хилликда, қушларнинг камайишида ва зараркунанда ҳашаротларнинг кўпайишида намоён бўлади.
Бу иссиқ ёз эмас, балки янги воқеликдир. Биз фойдаланадиган тил аҳамиятга эга. Модомики биз буни «аномал иссиқлик» деб атар эканмиз, унинг тугашини кутамиз. У тугамайди.
Шундай қилиб, мана илтимос — ва у нафақат амалдорларга, балки ҳаммага тегишли
Агар сиз профессионал бўлсангиз — архитектор, лойиҳачи, эколог, маълумотлар бўйича мутахассис, қурувчи, инвестор — ушбу муҳокамага ўз тажрибангизни олиб киринг. Чоп этинг. Гапиринг. Маълумотларга ўз ҳиссангизни қўшинг. Агар сиз бизнес етакчиси бўлсангиз — ўз изингизни текширинг. Экишингиз мумкин бўлган жойда ҳамма нарсани бетонга кўмяпсизми? Биноларингиз ушбу иқлимга мослаштирилганми? Очиқ ҳаводаги ишчиларингиз ҳимояланганми? Агар сиз аҳоли вакили бўлсангиз — кўчангизда, ҳовлингизда, маҳаллангизда нималар содир бўлаётганига эътибор беринг. Саволлар беринг. Ўзгаришларни қайд этинг. Дарахт тушунтиришсиз кесиб ташланганда эътироз билдиринг. Агар сиз ҳукуматда бўлсангиз — бош режага бюрократик машқ сифатида эмас, балки зудлик билан ҳал қилиниши керак бўлган инфратузилма сифатида қаранг. Мораторийга риоя этилишини таъминланг. «Яшил ҳудуд»ни шундай таърифлангки, уни четлаб ўтишнинг иложи бўлмасин. Ариқларни тиклашни молиялаштиринг.
Хабардорлик — мақсад эмас. Ҳаракатсиз хабардорлик — бу шунчаки бойроқ сўз бойлигига эга бўлган хавотирдир
Билимлар — бизники. Иқлим ўзгармоқда. Ягона савол — биз Марказий Осиёда ҳаётни қандай ташкил қилишни эслайдиган минтақа сифатида ҳаракат қиламизми ёки унутадиганми.
Келинг, эслайлик. Ва кейин, келинг, қурайлик.