Тошкент марказида 350 йил. «Мовий гумбазлар» хиёбонидаги дарахт тарихи

Тошкент марказида 350 йил. «Мовий гумбазлар» хиёбонидаги дарахт тарихи

Дарахтлар ўтмиш хотирасини сақлайди. Улар ўнлаб, ҳатто юзлаб йиллар яшаб, турли даврлар ва авлодларни бошдан кечиради, шаҳарларни бутунлай бошқача қиёфада эслайди. Кўпчилиги аллақачон шаҳар ландшафтининг одатий қисмига айланиб улгурган, гарчи ҳар бир йўловчи ҳам уларнинг қанчалик кўп нарсага гувоҳ бўлгани ҳақида ўйлаб кўрмаса-да.

Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши қўмитасидан Daryo’га маълум қилишларича, бугунги кунда Ўзбекистонда ёши 100 ва ундан ортиқ бўлган 4,6 мингдан зиёд дарахт мавжуд.

Ана шундай дарахтлардан бири — пойтахтнинг Яккасарой туманидаги «Мовий гумбазлар» хиёбонида ўсаётган 350 ёшли оқ тутдир. Бу йил Тошкент шаҳар халқ депутатлари Кенгаши ушбу дарахтни давлат табиат ёдгорлиги деб эълон қилди.

Янги мақом кўҳна тут дарахтига янада кўпроқ эътибор қаратди. Мутахассислар дарахтни кўздан кечириб, уни асраб-авайлаш ва тўғри парвариш қилишни таъминлаш учун нималар қилиш кераклигини муҳокама қилишди.

Бироқ ушбу «фахрий» дарахтга ғамхўрлик қилиш у табиат ёдгорлиги мақомини олишидан анча олдин бошланган эди. Мутахассислар ва бефарқ бўлмаган инсонлар кўҳна дарахт атрофида қандай бирлашгани, қандай қийинчиликларга дуч келишгани ва уни асраб қолиш учун нималар қилишаётгани ҳақида Daryo мухбирига Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Халқаро молекуляр аллергология маркази (ХМАМ) директори Гулнора Жамбекова ҳамда эколог ва сув ресурслари бўйича мутахассис Нина Пикуль сўзлаб беришди.

### Илмий тадқиқотлардан — дарахтни қутқаришгача

Гулнора Жамбекованинг оқ тутга бўлган қизиқиши Халқаро молекуляр аллергология маркази фаолияти давомида пайдо бўлган. Марказ 2018 йилда ташкил этилган бўлиб, унинг йўналишларидан бири аэробиологик мониторинг, яъни ҳавода ўсимлик чанглари ва замбуруғ споралари мавжудлигини ўрганишдир.

Ўтган йилнинг баҳорида Гулнора Жамбекова дарахтнинг ўзгарганини — танасининг бир қисми йўқ бўлиб қолганини пайқади. Ўшанда шунчаки кузатишнинг ўзи етарли эмаслиги аён бўлди. Дарахтнинг ҳолатини баҳолаш ва 350 ёшли тутни асраб қолиш учун нима қилиш мумкинлигини тушуниш керак эди.

Аста-секин ишга бошқа мутахассислар — дендрологлар, фитопатологлар, карантин хизмати ходимлари ва ободонлаштириш мутахассислари ҳам қўшилди. Шу тариқа, кўҳна дарахтга ғамхўрлик қилиш бир кишининг иши бўлмай қолди ва унинг атрофида турли касб эгалари бирлашди.

«Биз нима қилиш кераклигини маслаҳат бера оладиган мутахассисларни изладик. Натижада манфаатдор инсонлардан иборат “Фахрий дарахт” ташаббускор гуруҳи шаклланди», — дея эслайди ХМАМ директори.

Гулнора Жамбекованинг сўзларига кўра, аввалига экологлар қаршисидаги дарахт ҳақиқатан ҳам тут эканлигига ҳатто ишонч ҳосил қилишмаган. Унинг баргларида зараркунанда ҳашаротлар томонидан етказилган деб тахмин қилинган кўплаб шикастланишлар аниқланган. Шу сабабли мутахассислар дарахтга ишлов беришни бошлашган. Шу билан бирга, гуруҳ бошқа тут дарахтларини ҳам кузатиб борган.

Шикастланган жойлар замбуруғ ҳосилаларидан тозаланиб, сўнгра махсус аралашмалар билан ишлов берилган. Ишда лой ва турли препаратлар, жумладан, Бордо суюқлигидан фойдаланилган.

«Улар туфайли барглар ва пўстлоқ юзасида юпқа ҳимоя қатлами ҳосил бўлади. У замбуруғ спораларини бостиради ва инфекциянинг ўсимлик ичига кириб боришига йўл қўймайди», — деб тушунтиради Гулнора Жамбекова.

Қишда ишлов берилган жойлар плёнка билан ёпилиб, лента билан маҳкамланган. Мутахассиснинг сўзларига кўра, бу аралашма ёмғир билан ювилиб кетмаслиги ва совуқ туфайли шикастланмаслиги учун қилинган. Шу йилнинг баҳорида мутахассислар дарахтни яна кўздан кечириб, ишлов беришди. Шундан сўнг тутда янги шохлар пайдо бўлди. Дарахтни куз ва қишга тайёрлаш учун ушбу ишни яна бир бор такрорлаш режалаштирилмоқда.

### «Дарахт — бу тирик организм»

Кўҳна тут тарихи экологларни умуман олганда кекса дарахтларни қандай парвариш қилиш кераклигига эътибор қаратишга мажбур қилди.

«Дарахт — бу тирик организм. Биз тушунишимиз керакки, барглар — унинг қўлларидир. Улар ишлайди, фотосинтезда иштирок этади, қуёш нурини ютади ва шу туфайли дарахтга энергия беради. Шунинг учун, биз заруратсиз шох ва баргларни олиб ташлаганимизда, аслида дарахтни озиқланиш ва тикланиш имкониятларининг бир қисмидан маҳрум қиламиз», — деб тушунтирди Нина Пикуль.

Эксперт, шунингдек, ёш ва кекса дарахтларни турлича парвариш қилиш кераклигини таъкидлади. Бу нафақат буташ, балки суғориш ва озиқлантиришга ҳам тегишли.

«Уларнинг эҳтиёжлари турлича. Дарахтни қачон суғориш, нима билан озиқлантириш ва қайси шохларни олиб ташлаш кераклигини тушуниш лозим», — деди у.

«Фахрий дарахт» гуруҳининг фикрича, бу билимлар айниқса ободонлаштириш ва кўкаламзорлаштириш билан шуғулланувчи ходимлар учун жуда муҳимдир.

### Дарахтларни парвариш қилиш мутахассисларини ўқитиш зарур

Гулнора Жамбекованинг сўзларига кўра, муаммолардан бири шундаки, кўчатларни парвариш қилаётган ходимларнинг ҳаммаси ҳам махсус тайёргарликка эга эмас. Шу болатдан у бундай ходимларни ўқитишни зарур деб ҳисоблайди.

«Дарахтларни қандай тўғри буташ кераклигини, буни қайси вақтда қилиш лозимлигини, қайси шохларни олиб ташлаш мумкинлигини ва қайсиларини мумкин эмаслигини тушунтириш керак. Инсонга шунчаки “Дарахтни бута” деб айтиб бўлмайди», — дея таъкидлади у.

Унинг сўзларига кўра, бу ҳақда оддий аҳолига ҳам сўзлаб бериш муҳим. Таълим тадбирларида мактаб ўқувчилари, талабалар, кексалар ва бошқа шаҳарликлар иштирок этишлари мумкин бўлади.

ХМАМ директори бундай ёндашувни экологик саводхонлик деб атайди. У, шунингдек, аҳолини дарахтларни кузатишга жалб қилиш мумкин деб ҳисоблайди. Одамлар муаммоларни пайқаб, бу ҳақда мутахассисларга хабар беришлари мумкин бўлади.

Мутахассисларнинг иши расмий даражада ҳам давом этди. 2026 йилнинг январида ташаббускор гуруҳ Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси раиси Азиз Абдуҳакимовга мурожаат қилди. Экологлар дарахтни Ўзбекистоннинг монументал дарахтлари реестрига киритишни ва унинг ҳолатини мунтазам кузатиб боришни ташкил этишни сўрашди.

Мурожаат муаллифлари 350 ёшли тут нафақат табиий, балки тарихий қийматга ҳам эга эканлигини таъкидлашди. Уларнинг фикрича, бу Тошкент меросининг бир қисми бўлиб, уни келажак авлодлар учун асраб-авайлаш зарур.

### Кўҳна тутни қандай ҳимоя қилмоқчилар

Мутахассислар дарахтни жисмоний ҳимоя қилиш ҳақида алоҳида гапиришмоқда. Жамбекова ва Пикулнинг сўзларига кўра, тут атрофига имкон қадар тезроқ тўсиқ ўрнатиш зарур. Бу тасодифий шикастланиш хавфини камайтиришга ёрдам беради.

Яна бир масала — ахборот тахтачаси. Мутахассисларнинг фикрича, у яхши кўринадиган бўлиши ва уч тилда маълумотларни ўз ичига олиши керак. Инсон қаршисида шунчаки катта кекса дарахт эмас, балки асраб-авайланиши керак бўлган табиат объекти турганини тушуниши лозим.

Ташаббускор гуруҳ аъзолари, шунингдек, бевосита дарахт танаси атрофига гуллар экмасликни таклиф қилишмоқда. Бунинг ўрнига, уларнинг фикрича, дарахт пойидаги ерни мульча билан қоплаш мумкин. Масалан, бу майдаланган ёғоч, ёғоч қипиғи, пўстлоқ, қуруқ барглар ёки компост бўлиши мумкин.

### Мутахассислар кекса дарахтни оқлашни тавсия этишмайди

Мутахассислар оқлаш масаласини алоҳида муҳокама қилишди. Гулнора Сулаймоновнанинг фикрича, ёш дарахтларни оқлаш мумкин, аммо бундай кекса тут учун бу жараён керак эмас. Бунинг ўрнига у шикастланган жойларнинг ҳолатини кузатиб боришни, уларни тозалашни ва зарурат туғилганда махсус аралашмалар билан ишлов беришни таклиф қилади.

Унинг сўзларига кўра, куз ва қиш олдидан дарахтни яна кўздан кечириш ва агар керак бўлса, шикастланган жойларга ишлов бериш лозим.

### «Биз уни ташлаб қўймоқчи эмасмиз»

Ҳозирда мутахассислар 350 ёшли тутнинг ҳолатини кузатишда давом этишмоқда. Гулнора Жамбекованинг айтишича, шикастланишдан кейин янги шохларнинг пайдо бўлиши муҳим белги бўлди. Бу дарахтни парвариш қилишни давом эттириш кераклигини кўрсатади.

«Биз уни кузатишда давом этяпмиз ва ташлаб қўймоқчи эмасмиз», — дейди экологлар.

Мутахассисларнинг сўзларига кўра, эндиликда нафақат дарахтнинг ўзи тикланишига ёрдам бериш, балки одамлар томонидан унга қўшимча шикаст етказилмаслиги ва нотўғри парвариш туфайли зарар кўрмаслиги учун шароит яратиш муҳимдир.

Ушбу тут тарихи шуни кўрсатадики: кекса дарахтни асраб қолиш учун фақатгина муҳофаза мақомининг ўзи етарли эмас. Унга доимий парвариш, малакали мутахассислар ва одамларнинг эътибори зарур.