Тўлқинларни жиловлаб: Йўқолган денгиз энергияси соҳилбўйи шаҳарларимизга куч бағишлай оладими?

**Оқимни ўзига бўйсундириш: яширин денгиз қуввати соҳилбўйи шаҳарчаларимизга энергия бағишлай оладими?**

Муҳандис Дэвид Маммерининг таъкидлашича, сув толиши (қалқиши) энергияси соҳилбўйи жамоалари ҳаётини ўзгартириб юбориши мумкин

Шотландиянинг Баландликларидаги (Хайленд) махфий бир гўшада шиддат билан оқаётган дарё сувнинг ҳайбатли кучини тушуниш калитига эга.

Муҳандис Дэвид Маммери шундан ўн йилдан кўпроқ вақт илгари айнан шу ерда бўлган эди.

Дарё бўйлаб маҳкам тортилган арқонга маҳкам ёпишганча, у сузиб чиқди ва бошини сув остига эгганда тинчланмас оқим унинг устидан ҳайқириб ўтишига қўйиб берди.

«Муҳандис сифатида биз ҳисоб-китоб ва шунга ўхшаш нарсаларни қиламиз», дейди у, «лекин баъзида сувга айнан тегиш ва уни ҳис қилиш орқали жуда кўп нарсани англашингиз мумкин».

Шиддатли оқимда ётар экан, у кичик ўлчамдаги сув толиши энергияси генераторининг янги турини тасаввур қилди.

Унинг айтишича, бу соҳилбўйи жамоаларидаги одамлар ҳаётини ўзгартириши мумкин бўлган инновациядир.

«Мен дарё остида бўлардим, устимдан шиддат билан оқаётган сувнинг товланганини ҳис қилардим.

Ушбу турбина ўша муҳит билан қандай ҳамкорлик қилиши кераклигини тасаввур қилишга — сувнинг қандай ишлаётганини тушунишга ҳаракат қилардим».

Маммерининг концепцияси Swimmer Turbine («Сузувчи турбина»)га айланди — бу унинг дарёдаги тажрибаси шарафига номланган 50 киловаттли сув толиши генераторидир.

Денгиз тубига маҳкамланган, шиша толаси ва пўлатдан ясалган бу машина сув юзаси остида кўринмасдан туради. У 30 га яқин хонадонни электр энергияси билан таъминлаш учун етарли бўлган қувватни ишлаб чиқариши мумкин.

У уни 2010 йилларнинг бошларида дарёда синовдан ўтказа бошлади. Патент бўйича адвокатнинг маслаҳатига амал қилиб, у қизиқувчан Хайленд туристлари ва уларнинг камераларидан йироқда жойлашган яширин жойни танлади.

«Сиз жуда эҳтиёткор бўлишга ҳаракат қиласиз, чунки янги технология билан ишлаяпсиз», дейди у.

Бу унинг Flex Marine Power компаниясининг дастлабки йилларида, Буюк Британияда энергия инқирозининг ўсиб бораётган харажатлари юз бергунига қадар содир бўлган эди.

Swimmer Turbine’ни Шотландия сувлари бўйлаб сочилган йирик сув толиши лойиҳаларидан ажратиб турадиган нарса бу — унинг ўлчамидир.

Маммерининг турбинаси жуда гўшанг (жипслашган) ва ўша улкан машиналарга қараганда анча арзон. Балиқчилар ва маҳаллий ишчилар уни ўз қишлоқ бандаргоҳидан туриб мустақил равишда йиғишлари ва ўрнатишлари мумкин.

«Ikea мебель тўпламини тасаввур қила оласизми? Сизга юк контейнери келади, уни очасиз ва у ерда 20 га яқин қисм бўлади.

Сиз уларнинг ҳаммасини мурватлар билан бириктирасиз ва турбингиз тайёр бўлади.

Сувга тушириш режаси бўлади, сиз ушбу кўрсатмаларга амал қиласиз ва сўнг сувда бўласиз».

Маммери ҳар доим ҳам кичик миқёсдаги энергетикада ишламаган. асли Гилдфорддан бўлган у Суррей университетида механика муҳандислигини ўрганган.

Flex Marine Power компаниясига асос солишдан олдин у Буюк Британия энергетика секторида талаб жуда юқори бўлган консультант эди. Муайян вақт давомида у ядровий ишлар ва фойдаланишдан чиқаришга эътибор қаратди, зарарланган цистерналардан материалларни олиб ташлаш учун роботларни лойиҳалаштирди.

Глазго университетида таҳсил олаётган қизга кўнгил қўйгач, у шимолга кўчиб ўтди. Жо унинг рафиқаси бўлди ва ҳозирда улар учта ёш фарзанди билан шаҳар атрофида яшашмоқда.

Тасодифни қарангки, унинг кўчиб ўтиши Шотландиянинг денгиз энергетикаси тажрибаси маркази сифатидаги обрўси ошиб бораётган бир вақтга тўғри келди.

2010 йилда у Оркнидаги пешқадам Pelamis лойиҳасида Scottish Power Renewables компаниясига хизмат сафарига юборилди.

«Денгиз илани» лақабини олган, узунлиги 180 метр (591 фут) бўлган Pelamis P2 миллий электр тармоғига қувват узатган биринчи чуқур сувдаги, сузувчи тўлқин энергияси машинаси эди.

Охир-оқибат, Pelamis 2014 йилда банкротликка учради, аммо бу муваффақиятсиз қурилма ҳалигача денгиз энергетикаси инновацияларидаги муҳим босқич сифатида ёдда сақланади.

«Соҳа ўнлаб йилларни оладиган ва довюрак ишларни амалга оширадиган ажойиб технологиялар ва жамоаларнинг ана шундай мисоллари билан тўла», дейди Маммери.

«Аммо қайсидир нуқтада бозор буни қўллаб-қувватламайди ва улар тўхтаб қолади. Баъзи ҳақиқатан ҳам яхшилари довруғини сақлаб қолди, аммо бошқалари эса йўқ, бу ачинарли».

Маммерининг айтишича, Буюк Британияда «сув толиши энергияси учун ҳайратланарли сувлар» мавжуд ва у йирик лойиҳаларда иштирок этишдан мамнун бўлган — лекин у безовталик ҳиссини эътиборсиз қолдира олмади.

Унинг иши у ташриф буюрган кўплаб кичик соҳилбўйи жамоаларида ноўриндек туюларди.

«Мен Шотландия бўйлаб қайиқларда сузиб, ушбу жуда қиммат жиҳозлар билан эхолот сўровномаларини ўтказардим.

Аммо ускуналарнинг ҳаммаси жуда катта, юзлаб тонна оғирликдаги коммунал миқёсидаги нарсалар бўлиб, уларни қуруқликдаги одамлар ташир эди.

Мен бандаргоҳларда ёки пабда учратган одамларнинг ҳаммаси балиқчилар эди. Улар билимли ва қизиқувчан эдилар.

Мен 'биз буни улар етакчиликни ўз қўлларига олишлари мумкин бўлган тарзда қилишимиз керак' деб ўйладим».

Унинг айтишича, айнан шу нарса Swimmer Turbine ғоясини илҳомлантирган.

2011 йилда у Flex Marine Power компаниясига асос солиш ва эътиборини ўзининг турбина концепциясига қаратиш учун йирик лойиҳалардан воз кечди.

У технологик жараённи қандай қилиб кичикроқ ва енгилроқ қилишни чизиб ва аниқлаб, столи атрофида соатлаб вақт ўтказди.

У талаба-ходимни ишга олди ва Глазго ташқарисида шинам ойнаванд офис топди — тез орада у бу муҳандис ва унинг ашёлари учун аслида мос келмаслигини тушунди.

«Бу жуда яхши жой эди, лекин менга офисга перфоратор олиб киришга рухсат берилмасди.

Биз уй эгаси келганда кўриб қолмаслиги учун стол остида турбина прототипларини ясашга ҳаракат қилардик».

Маммери янада амалийроқ иш жойи учун Клайдсайднинг кемасозлик меросига мурожаат қилди.

У собиқ кемасозлик корхоналарини денгиз технологиялари бўйича тадқиқот майдончаларига айлантириш режасини илгари сурди ва Инверклайдни қайта ривожлантириш бошқармаси уни Гринокка таклиф қилди.

«Йиллар давомида ишлатилмаган кўплаб бўш ангарлар бор эди», дейди у.

«Улар шунчаки 'биз сизни айлантириб чиқарамиз, сиз ангар танлашингиз мумкин' дейишди. Шундай қилиб, мен тўғридан-тўғри қирғоқда жойлашган энг яхшисини танлаб олдим».

Шундан сўнг Маммери ўз моделларини синаш учун денгиз синовларини ўтказиш мақсадида Клайд дарёсига тўғридан-тўғри чиқиш имкониятига эга бўлди.

У прототипни ишлаб чиқди ва уни 2015 йилда Обан яқинидаги Лорн Фёртидаги Луинг оролида муваффақиятли синовдан ўтказди.

Бу кейинги йили Flex Marine’нинг биринчи йирик инвестицияси ва кенгайишига олиб келди.

Кейинги муҳим қадам 2020 йилда Шимолий Ирландияда, Даун графлигидаги Стренгфорд-Нарроусда ташланди.

Маммери сув толиши ускуналарини денгизда синаб кўриш учун академик лицензияга эга бўлган Белфастдаги Киролича университети билан ҳамкорлик қилди.

«Мен ва бухгалтерим Марк барча қисмларни юк контейнерига ортдик ва уни юк машинасида юбордик.

Бизни бир гуруҳ маҳаллий денгизчилар билан таништиришди. Биз ферма ҳовлисида қолдирилган контейнердан сув толиши турбинасини пўрра кўламда ўрнатишни амалга оширдик».

Қайиқнинг орқа томонига маҳкамланган ҳолда электр энергияси ишлаб чиқарар экан, Маммерининг айтишича, бу «бизни ниҳоят дунёга танитган» концепциянинг тўлиқ миқёсдаги исботи эди.

Бу Flex Marine Power компаниясига тўққиз кишилик жамоа учун тижорат турбинаси моделини ишлаб чиқиш мақсадида Буюк Британия ҳукуматининг Энергетика тадбиркорлари жамғармасидан 968 000 фунт стерлинг ютиб олишга ёрдам берди.

Бу сафарги шакл қайиққа боғлаб қўйилмас эди.

Swimmer Turbine тўғридан-тўғри қирғоқдан сувга туширилади ва сув юзаси остида электр энергияси ишлаб чиқариб, бутунлай яширин бўлиб қолади.

Маммери ўтган йили бир неча ойни кўплаб виски заводлари ва сув толиши энергияси учун идеал бўлган соҳилбўйи сувлари билан машҳур Ислей оролида синовдан ўтказиш билан ўтказди.

У верфдан жой ижарага олди ва у ерда «иқтидорли маҳаллий одамлар» қурилмани йиғиш ва сувга туширишга ўргатилди.

Ниҳоят, кўп йиллик меҳнатдан сўнг, ҳал қилувчи пайт келди.

«Мен кемалар сувга тушириладиган жой охирида турганимча, йигитларимдан ҳеч бири тегмасдан, машинамизни кўриб турардим.

Уларнинг ҳаммаси маҳаллий одамлар эди. Балиқчилар, ўз тракторларидан фойдаланиб, уни ўзларининг сувга тушириш йўлагидан сувга учиришди. Бу менинг тасаввуримнинг қисқача баёни эди».

Кейинги қадам — ушбу қувватдан амалий фойдаланишдир. Маммери кейинги йили орол учун электр энергияси ишлаб чиқариш режаси билан Ислейга қайтади.

«Денгиз жуда катта майдон ва бу нарсалар кўринмайди. Оролнинг турли қисмларида ҳар хил одамларга тегишли бўлган турли хил сув толиши тизимлари бўлиши мумкин.

Ўша ҳақиқий соҳилбўйи жамоаларида ҳашамдор кранлар, оғир юк кўтариш имкониятлари ва катта маблағга эга йирик корпоратив компаниялар йўқ.

Аммо уларда бор нарса бу — билим, иш ахлоқи ва ўз атроф-муҳити ҳамда денгизни чуқур тушунишдир.

Биз ҳақиқий одамларга сув толишидаги қувватдан фойдаланиш имкониятини бериш орқали уларнинг гуллаб-яшнашини таъминлашга ҳаракат қилмоқдамиз».