Тенглар орасида тенг
Ўзбекистон миллий манфаатлари ҳақидаги ўз қарашларидан келиб чиққан ҳолда, бошқа мамлакатлар каби АҚШ билан ҳам муносабатларни ривожлантиришга тўла ҳақлидир
**Тенглар орасида тенг**
Самарқандда 19 октябрь куни C5+1 форматида ўтган Марказий Осиёнинг бешта давлати ва Америка Қўшма Штатлари вакилларининг учрашуви нафақат навбатдаги дипломатик воқеа сифатида, балки минтақамизнинг халқаро иқтисодиёт ва сиёсатдаги роли аста-секин ўзгариб бораётганининг белгиси сифатида ҳам эътиборга лойиқдир.
Бу ерда имзоланган ҳужжатлар ва қилинган баёнотлар сонидан кўра, улар кўрсатиб бераётган йўналиш муҳимроқдир. Яқин-яқингача минтақадан ташқаридаги кўплаб кузатувчилар томонидан асосан Россия ва Хитой билан муносабатлар призмаси орқали қабул қилинган Марказий Осиё ўз манфаатларидан келиб чиққан ҳолда турли куч марказлари билан алоқаларни ўрната оладиган халқаро жараёнларнинг мустақил иштирокчиси сифатида ўз ўрнини тобора ишонч билан намоён этмоқда.
Самарқанддаги учрашув иштирокчиларини қабул қилган Ўзбекистон учун бу жуда муҳим. Мамлакат шунчаки музокаралар учун майдон тақдим этиб қолмасдан, ўзининг ташқи сиёсий ва иқтисодий имкониятлари майдонини изчил кенгайтириб, янги ҳамкорлар нима учун керак бўлиб қолганини кимгадир тушунтириш заруратисиз дунёнинг энг йирик давлатлари билан мулоқот олиб боришга тайёрлигини кўрсатмоқда. Эҳтимол, юз бераётган воқеаларнинг асосий сиёсий маъноси ҳам шундадир: Тошкент мавжуд ҳамкорлик йўналишлари ўртасида танлов қилишга эмас, балки ўз позицияларини мустаҳкамлаш ва бир вақтнинг ўзида қўшни давлатлар имкониятларини кенгайтириш орқали қўшимча йўналишларни яратишга интилмоқда.
Вақтида Ислом Каримов бугунги кунда ҳам ўз долзарблигини йўқотмаган бир фикрни шакллантирган эди: ўзинг кучли бўлиш учун кучлилар билан бирлашиш керак. Бу иборада давлат сиёсатининг мутлақо прагматик мантиқи мужассамлашган. Кучли ҳамкор унинг обрўсидан фойдаланиш ёки халқаро тадбирларда унга яқинлигини кўз-кўз қилиш учун эмас, балки ўз иқтисодиётини ривожлантиришга имкон берадиган технологиялар, капитал, билимлар, бозорлар ва бошқарув тажрибасига эга бўлиш учун керак. Шу билан бирга, кучли давлатга яқинликнинг ўзигина ҳали ҳеч кимга фаровонликни кафолатламаган. Натижа мамлакат ташқи имкониятларни ички ютуқларга қанчалик моҳирона айлантира олишига боғлиқ.
Самарқанд учрашуви Ўзбекистон ва Марказий Осиёнинг бошқа давлатларига айнан шундай имкониятни беради. Аммо уни ортиқча эйфориясиз қабул қилиш керак, чунки дипломатик келишувлар фақат аниқ лойиҳалар, инвестициялар, ишлаб чиқариш қувватлари, иш ўринлари ва рақобатбардош маҳсулотларга айлангандагина иқтисодий натижага айланади. Сиёсий декларация эшикни очади, лекин ундан ўтиш ҳамкорлик иштирокчиларининг ўзларига ҳавола.
19 октябрь куни Марказий Осиёнинг бешта давлати ташқи ишлар вазирлари ва АҚШ давлат котиби Марко Рубио томонидан қабул қилинган қўшма баёнот кенг қамровли йўналишларни ўз ичига олади: транспорт ва савдо, инвестициялар, энергетика, фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва қайта ишлаб чиқиш, рақамли технологиялар, минтақавий хавфсизлик, киберхавфсизлик, таълим ва маданий меросни сақлаш. Бу бир неча йил ичида минтақа иқтисодиётини ўзгартиришга қодир бўлган ягона йирик лойиҳа эмас, балки изчил иш олиб борилганда узоқ муддатли самара бериши мумкин бўлган эҳтимолий алоқалар тизимидир.
Иқтисодий кун тартиби анъанавий хомашё савдоси билан чекланиб қолмагани эътиборлидир. Томонлар юқори қўшилган қийматга эга бўлган ишлаб чиқариш занжирларини шакллантириш, минтақавий саноат кооперациясини кенгайтириш, божхона тартиб-омилларини такомиллаштириш ва электрон тижоратни ривожлантириш ҳақида гапирмоқдалар. Бошқача айтганда, гап мамлакат асосан табиий ресурслар ёки паст даражада қайта ишланган маҳсулотларни сотадиган моделдан аста-секин технологиялар, ишлаб чиқариш ва мураккаброқ хизматлардан даромад олишга имкон берадиган моделга ўтиш имконияти ҳақида бормоқда.
Ўзбекистон учун бу амалий зарурат масаласидир. Ўсиб бораётган аҳоли, янги иш ўринларига бўлган эҳтиёж, саноатни модернизация қилиш, қишлоқ хўжалиги ва инфратузилмани ривожлантириш меҳнат унумдорлигининг узлуксиз ўсишини талаб қилади. Иқтисодиётнинг етарли бўлмаган самарадорлигини янги объектлар қуриш, давлат харажатларини кенгайтириш ёки навбатдаги кредитларни жалб қилиш орқали чексиз равишда қоплаб бўлмайди. Барқарор ўсиш корхоналар камроқ харажатлар билан кўпроқ маҳсулот ишлаб чиқаришини, ходимлар замонавий касбий кўникмаларга эга бўлишини, бизнес эса бозорлар, молиялаштириш ва технологиялардан фойдаланиш имкониятига эга бўлишини назарда тутади.
Очиғини айтганда, Американинг иштироки ушбу йўналишларнинг ҳар бирида фойдали бўлиши мумкин. Қўшма Штатлар рақамли иқтисодиёт, ишлаб чиқаришни автоматлаштириш, молиявий хизматлар, инжиниринг, қишлоқ хўжалиги технологиялари, энергетика ва мураккаб ускуналарни ишлаб чиқишда сезиларли имкониятларга эга. Ўзбекистон учун шунчаки тайёр ечимларни импорт қилиш эмас, балки ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш, мутахассисларни тайёрлаш, компетенцияларни топшириш ва хусусий технологик компанияларнинг пайдо бўлиши учун шароит яратиш принципиал жиҳатдан муҳимдир. Идеал даражада хорижий инвестициялар мамлакатда нафақат ускуналарни, балки билимларни, малакали кадрларни, ишлаб чиқариш алоқаларини ва ўзлаштирилган технологияларни мустақил ривожлантириш қобилиятини ҳам қолдириши керак.
Таҳлилчиларнинг таъкидлашича, рақамли технологиялар билан боғлиқ йўналиш алоҳида эътиборга лойиқдир. Электрон савдо, ишончли рақамли тизимлар, киберхавфсизлик ва инновацион тадбиркорликни ривожлантириш нафақат йирик корхоналар, балки кичик бизнеснинг ҳам мавқеини ўзгартиришга қодир. Минтақавий марказ ёки кичик шаҳардан бўлган тадбиркор учун рақамли инфратузилма ва халқаро бозорларга чиқиш имконияти йирик саноат объекти қурилишидан кам бўлмаган аҳамиятга эга бўлиши мумкин. Аммо бунинг учун тайёрланган кадрлар, сифатли таълим, ишончли алоқа, тушунарли иш қоидалари ва мулк ҳуқуқларининг реал ҳимояси зарур. Технологик тараққиёт билим ва инвестициялар қулай ишбилармонлик муҳити билан бирлашган жойда мумкин бўлади.
Таълим ва соғлиқни сақлаш соҳасидаги ҳамкорлик ҳам камроқ истиқболли эмас. Муҳандислар, ахборот технологиялари, энергетика ва саноатни автоматлаштириш бўйича мутахассисларни тайёрлаш бўйича қўшма дастурлар, ўқитувчилар алмашинуви, касб-ҳунар таълими ва илмий тадқиқотларни ривожлантириш кўплаб бир марталик молиявий киритишлардан кўра салмоқлироқ натижа бериши мумкин. Замонавий корхонани бир неча йил ичида қуриш мумкин, аммо малакали мутахассисларни тайёрлаш вақт ва тизимли иш талаб қилади. Агар Америка университетлари, компаниялари ва тадқиқот марказлари билан ҳамкорлик Ўзбекистонда шундай тизимни яратишга ёрдам берса, унинг оқибатлари ўнлаб йиллар давомида сезилади.
Алоҳида ва, эҳтимол, кимдир учун оғриқли мавзу — бу ўта муҳим минераллар ва табиий ресурслардир. Марказий Осиё энергетика, электроника, машинасозлик ва бошқа юқори технологик тармоқлар учун аҳамиятга эга бўлган хомашё заҳираларига эга. Жаҳон ишлаб чиқариш занжирларининг ўзгариши шароитида бундай ресурсларга бўлган қизиқиш қонуниятдир. Бироқ, буни фақат қазиб олиш ва экспортни ошириш имконияти сифатида қараш хато бўлар эди. Экспертларнинг фикрича, асосий вазифа имкон қадар геология-қидирув, қайта ишлаш, материаллар ва компонентлар ишлаб чиқаришни ривожлантириш, компетенцияларни шакллантириш ва минтақа ичида қоладиган қўшилган қийматнинг юқорироқ улушига эришишдан иборат.
Айнан шу ерда қисқа муддатли фойда ва стратегик ҳисоб-китоб ўртасидаги чегара ўтади. Хомашё экспорти валюта тушумини тез фурсатда олиб келиши мумкин, аммо ўз-ўзидан ривожланган саноатни яратмайди. Агар ҳамкорлик қайта ишлаш корхоналарини қуриш, геологик ўрганишнинг замонавий усулларини жорий этиш, муҳандисларни тайёрлаш ва етказиб бериш занжирларини шакллантиришни назарда тутса, табиий бойликлар мураккаброқ иқтисодий ривожланиш учун асосга айланади. Албатта, бунинг учун экологик оқибатларни, контрактларнинг шаффофлигини, лойиҳаларнинг иқтисодий асосланганлигини ва келажак авлодлар манфаатларини ҳисобга олиш зарур. Охиргиси айниқса муҳим.
Ўзбекистон учун энергетика йўналиши ҳам аҳамиятлидир. Ўсиб бораётган иқтисодиёт ишончли энергия таъминотига, тармоқларни модернизация қилишга, ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишга ва турли энергия манбаларидан фойдаланишга муҳтож. Қўшма кун тартибида энергетика ҳамкорлигини ривожлантириш ва фуқаролик ядровий технологияларига қизиқиш белгиланган. Самарқанддаги икки томонлама музокараларда космик соҳадаги ҳамкорлик имкониятлари ва ўта муҳим минераллар бўйича ҳамкорликни кенгайтириш ҳам муҳокама қилинди. Америка томони ушбу соҳаларда ўзбекистонлик ҳамкорлар билан алоқаларни ривожлантиришдан манфаатдорлигини тасдиқлади.
Ўзбекистоннинг коинотни тинч мақсадларда ўзлаштиришда халқаро ҳамкорлик тамойилларини тартибга солувчи "Артемида келишувлари"га қўшилиши рамзий, аммо мазмунли қадам бўлди. 19 октябрь куни Ташқи ишлар вазири Бахтиёр Саидов тегишли ҳужжатни имзолади ва Ўзбекистон ушбу ташаббусга қўшилган 77-мамлакат бўлди. Албатта, имзолашнинг ўзи миллий космик дастурни зудлик билан ишга туширишни ёки АҚШнинг барча илғор технологияларига эга бўлишни англатмайди. Бироқ, у халқаро лойиҳаларда иштирок этиш учун қўшимча институционал асос яратади ва мамлакатнинг янги технологик соҳаларда мавжудлигини кенгайтиришга бўлган интилишини кўрсатади.
Иқтисодиётни модернизация қилишдан манфаатдор бўлган давлат учун бу муҳим сигналдир. Сабаби оддий: бугунги кунда халқаро мавқе нафақат ҳудуд, аҳоли сони, табиий ресурслар ва ҳарбий салоҳият билан, балки технологияларни яратишда, стандартларни шакллантиришда ва илмий алоқаларни ривожлантиришда иштирок этиш қобилияти билан ҳам белгиланади. Ҳатто космик ҳамкорликнинг амалий натижалари аста-секин намоён бўлса ҳам, йўналишнинг ўзи узоқ муддатли стратегиянинг бир қисми сифатида эътиборга лойиқдир.
Самарқанд учрашувининг соҳавий келишувлар рўйхати ортида ҳар доим ҳам сезилмайдиган яна бир афзаллиги бор. C5+1 формати Қўшма Штатларнинг бир вақтнинг ўзида Марказий Осиёнинг бешта давлати билан ўзаро ҳамкорлигини назарда тутади, қўшма баёнот эса ташқи ҳамкорликни минтақа ичидаги савдони ривожлантириш, транспорт боғлиқлигини яхшилаш, божхона тартиб-омилларини мувофиқлаштириш ва саноат кооперацияси билан боғлайди. Таъкидлаш жоизки, бундай ёндашув бешала мамлакат манфаатларига жавоб беради. Минтақавий транспорт ва савдо алоқалари марказида жойлашган Ўзбекистон учун бу қўшимча истиқболларни беради. Марказий Осиёни Кавказ ва кейинчалик Европа бозорлари билан боғлайдиган Транскаспий йўналишини ривожлантириш товарларни етказиб бериш йўллари танловини кенгайтиришга ва чекланган сонли транспорт йўналишларига қарамликни камайтиришга қодир.
Қўйилган вазифаларни ҳал қилиш учун инфратузилмавий инвестициялар, келишилган тарифлар, ташишнинг олдиндан айтиб бўладиган муддатлари, портлар ва чегара хизматларининг самарали ишлаши, шунингдек, маъмурий тўсиқларни бартараф этиш зарур. Хулоса қилиб айтганда, ҳали қилинадиган ишлар жуда кўп.
Албатта, бешта давлатнинг манфаатлари ҳамма нарсада ҳам мос келавермайди, уларнинг имкониятлари ва устуворликлари турлича. Шунга кўра, кўп томонлама ҳамкорлик позицияларни мувофиқлаштиришни, компромисслар излашга тайёрликни ва ҳар бир келишмовчиликни сиёсий можарога айлантирмаслик қобилиятини талаб қилади. Аммо умумий вазифаларни тенг ҳуқуқли асосда муҳокама қилиш имкониятининг ўзи алоҳида аҳамиятга эга. Марказий Осиё аста-секин мустақилроқ кун тартибини шакллантираётгани аниқ ҳақиқатдир, унда ташқи ҳамкорлар билан муносабатлар ички минтақавий кооперацияга муқобил сифатида эмас, балки уни мустаҳкамлаш усули сифатида қаралади.
Қўшма баёнотнинг муҳим таркибий қисми хавфсизлик бўлиб қолмоқда. Томонлар терроризм ва трансмиллий уюшган жиноятчиликка қарши курашиш, чегараларни мустаҳкамлаш, гиёҳвандлик воситалари ва қурол-яроғларнинг ноқонуний айланмасига, одам савдоси ва кибержиноятчиликка қарши курашишда ҳамкорликни белгилаб олдилар. Шунингдек, ядровий хавфсизлик, қуролларни тарқатмаслик ва атом энергиясидан тинч мақсадларда фойдаланиш масалалари ҳам тилга олинган. Шу билан бирга, хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорлик миллий манфаатлар ва иштирокчиларнинг мустақиллигини ҳисобга олган ҳолда ривожланиши керак.
Самарқанд учрашуви дипломатик мувозанат нуқтаи назаридан ҳам қизиқарли. Ўзбекистон Россия, Хитой, Европа Иттифоқи давлатлари, Туркия, Ислом дунёси мамлакатлари ва бошқа ҳамкорлар билан муносабатларни сақлаб келмоқда. АҚШ билан алоқаларнинг чуқурлашиши ким биландир ҳамкорликни автоматик равишда кучсизлантиришни талаб қилмайди, деб ишонишга умид қилинади. Миллий манфаатларга асосланган ташқи сиёсат муайян бир давлат билан ҳамкорликни унинг сиёсатига барча халқаро масалаларда эргашиш мажбуриятига айлантирмасдан, манфаатли бўлган соҳаларда турли давлатлар билан ўзаро ҳамкорлик қилиш имкониятини назарда тутади.
Сиёсат — бу шунчаки ташрифлар алмашинуви ва ўзаро ҳурмат изҳорлари эмас. У манфаатларни мувофиқлаштириш, таваккалчиликларни тақсимлаш ва бугун ҳамда узоқ истиқболда фойда келтирадиган шароитларни яратиш бўйича амалий ишдир. Дўстона муҳит музокараларни енгиллаштиради, аммо иқтисодий таркибий қисмни алмаштирмайди. Давлатлар халқаро майдонларга ўз мақсадлари билан келишади ва Қўшма Штатлар ҳам бундан мустасно эмас. Вашингтон тижорий мавжудликни кенгайтириш, ресурсларга эга бўлиш, транспорт ва технологик алоқаларни мустаҳкамлаш ҳамда стратегик аҳамиятга эга бўлган минтақа билан муносабатларни ривожлантиришдан манфаатдор.
Буни тан олиш Америка томонини қандайдир алоҳида ниятларда гумон қилишни англатмайди, деб ишонаман. Бу халқаро муносабатларнинг одатий мантиғини тушунишни англатади. АҚШнинг ўз иқтисодий ва геосиёсий манфаатлари бор, Ўзбекистоннинг ўз манфаатлари бор ва барқарор ҳамкорлик томонлар ўзаро манфаат топгандагина пайдо бўлади. Миллий устуворликлар қанчалик аниқ шакллантирилган бўлса, музокаралардан аниқ натижа олиш эҳтимоли шунчалик юқори бўлади. Мамлакатнинг потенциал ҳамкорлари қанчалик кўп бўлса, унинг мақбул шартларга эришиш имкониятлари шунчалик кенгаяди.
Менинг назаримда, Самарқанднинг энг муҳим натижаси Ўзбекистоннинг Америка билан яқинлашаётганида эмас, балки унинг мавжуд имкониятлар доирасини кенгайтираётганидадир. Бу олдиндан белгилаб қўйилган сиёсий танловларсиз кўп векторли ва кўп томонлама ҳамкорликка қилинган жиддий даъво аризасидир. Бундай сиёсат изчилликни талаб қилади: ҳар бир янги босқичда ташқи кутишлар таъсирида устуворликларни ўзгартириш мумкин эмас, аммо ривожланиши бошқа бир давлатнинг норозилигини келтириб чиқариши мумкинлиги сабабли истиқболли йўналишлардан воз кечиш ҳам мумкин эмас.
Ва яна очиғини айтганда: Ўзбекистон миллий манфаатлар ҳақидаги ўз қарашларига амал қилган ҳолда, бошқа мамлакатлар каби АҚШ билан ҳам муносабатларни ривожлантиришга тўла ҳуқуқли. Суверенитетни ҳурмат қилиш ҳамкорлар Ўзбекистоннинг иқтисодий ва сиёсий ҳамкорлик йўналишларини мустақил танлаш ҳуқуқини тан олишини назарда тутади.
...Ислом Каримов энг асосий нарсада ҳақ эди: кучлилар билан бирлашиш ўзинг кучлироқ бўлишга имкон бергандагина маънога эга бўлади. Бугунги кунда бу фикрни шунчаки таъсирли ҳомий ёки йирик инвестор қидиришдан кўра кенгроқ тушуниш керак. Айтилганлар бир, аммо жуда муҳим изоҳ билан тўғри: кучли ҳамкор ёрдам бериши мумкин, аммо ўз ҳаракатларингни алмаштира олмайди.
Тенглар орасида тенг бўлиш ҳуқуқи — бу дипломатик хушмуомалалик учун мукофот эмас ва янги қадамларга ташқи кузатувчилар қанчалик харихоҳлик билан муносабат билдиришига боғлиқ эмас. У давлатнинг ўз манфаатларини изчил ҳимоя қилиш, мажбуриятларни бажариш ва ҳамкорларга улар учун реал қийматга эга бўлган нарсаларни таклиф қилиш қобилияти билан мустаҳкамланади.
Шундан келиб чиқамиз.